Goede Vrijdag is een dag die in de christelijke traditie diep wordt gekoesterd, gewijd aan het gedenken van het lijden en sterven van Jezus Christus. Deze dag wordt vaak gemarkeerd door kerkdiensten, vaak in de avonduren, in de vorm van een wake. Tijdens deze diensten wordt het lijdensverhaal voorgelezen uit een van de Evangeliën, begeleid door ingetogen muziek en passende liederen. In sommige kerken wordt zelfs de paaskaars uitgeblazen, en verlaten de gelovigen het kerkgebouw in stilte.
Dergelijke diensten worden doorgaans als bijzonder waardevol ervaren. Ondanks de uitdagingen waar de kerk in het algemeen mee te maken heeft, wordt aan de diensten rondom Goede Vrijdag juist meer zorg en aandacht besteed. Vaak maken ze deel uit van een bredere serie die de laatste dagen van Jezus volgt: het Laatste Avondmaal op Witte Donderdag, het lijden en de kruisdood op Goede Vrijdag, en de wake bij het graf in de nacht van Pasen.
De aandacht voor Jezus’ lijden en sterven beperkt zich niet tot de kerkmuren. Het passieverhaal van Bach blijft ongekend populair, niet alleen als muziekstuk maar ook als drama, getuige de vele hertalingen. Evenementen zoals The Passion, waar duizenden jongeren en ouderen een lichtgevend kruis volgen, tonen de blijvende impact van dit verhaal. De behoefte om dichter bij die laatste dagen van Jezus te komen, en bij zijn lijden, is diep geworteld.
De Behoefte aan Nabijheid en Identificatie
De drang om de laatste dagen van Jezus te beleven, wordt treffend verwoord in Gezang 177 uit het Liedboek van 1973: ‘Leer mij, o Heer, uw lijden recht betrachten’. Deze behoefte aan nabijheid kent oude tradities, zoals de gewoonte van ‘vrijdag visdag’, wat oorspronkelijk een afgezwakte vorm was van vasten: de hele vrijdag niet eten. De gedachte hierachter was dat een volle maag zou kunnen afleiden van het ‘rechte betrachten’ van Jezus’ lijden.
Er is een impliciete norm: recht betrachten, oftewel er op de juiste manier mee bezig zijn. Alleen aan Jezus’ lijden denken, het verhaal lezen of geloven, lijkt niet altijd voldoende. Er is ook de behoefte om het te voelen, in lichaam en geest. Muziek, stilte, dramatische beelden en het afzien van luxe en genot kunnen hierbij helpen.
Dit streven om zo dicht mogelijk bij Jezus’ lijden te komen, kan extreme vormen aannemen. Er zijn verhalen van mensen die door intense meditatie over de kruisdood van Jezus spontaan wonden krijgen in handen en voeten, de zogenaamde stigmata. Een nog extremere uiting is de passietraditie op de Filipijnen, waar mensen zich vrijwillig laten vastspijkeren op een kruis. Deze marteling duurt drie uur, de tijd dat Jezus volgens de Bijbel aan het kruis hing.
Grenzen en Eenzijdigheid in het Gedenken
Hoewel het waardevol is om stil te staan bij Jezus’ lijden en sterven, geven de extremere voorbeelden aan dat er grenzen overschreden kunnen worden. De vraag rijst of een vrijwillige kruisiging nog past binnen geloof en navolging, of dat er iets anders aan de hand is. Wat is de juiste manier om met Jezus’ lijden om te gaan?
Allereerst moet erkend worden dat ‘verbondenheid’ of ‘beschouwing’ iets anders is dan zelf ondergaan. De kruisiging was een extreme vorm van marteling, gericht op het zo lang en intens mogelijk laten lijden van de veroordeelde. Zelfs op de Filipijnen wordt de pure marteling die Jezus onderging, waarbij hij met zijn volle gewicht aan de spijkers hing, vermeden. Niemand kiest vrijwillig voor die pijn. We kunnen bij die pijn stilstaan, maar we kunnen die pijn niet overnemen. Er zijn grenzen aan de navolging; we moeten niet doen alsof we Jezus zelf zijn.
Daarnaast kan het stilstaan bij Jezus’ lijden en sterven, bij zijn slachtofferschap, leiden tot eenzijdigheid. Het is alsof er alleen dat lijden, die zelfopoffering en die liefde waren. Maar er is ook de andere kant van het passieverhaal: de wreedheid van de soldaten, de sensatiezucht van de toeschouwers, en het eigenbelang van de machthebbers die een onschuldige opofferden om politieke onrust te voorkomen.
Op die ene Goede Vrijdag waren er niet alleen slachtoffers, maar ook daders. Stilstaan bij Jezus’ lijden en sterven betekent ook stilstaan bij de krachten die Hem aan het kruis brachten. Erkennen dat wreedheid, sensatiezucht en eigenbelang nog steeds krachtige menselijke eigenschappen zijn, die nog steeds slachtoffers maken. Erkennen dat de zonde een reële macht in deze wereld vormt.
Een lied dat deze bredere kijk op het lijden uitdrukt, is Lied 561 uit het Liedboek 2013: ‘O liefde die verborgen zijt’. Dit lied legt een verband tussen het lijden van de mensheid en het lijden van Christus, en tussen de krachten die Hem aan het kruis brachten en de krachten die nu nog steeds werkzaam zijn:
Hoe achteloos in ons midden word het kostbaar mensenbloed gestorten in het onbarmhartig licht het kruis des Heren opgericht.
Het kruis hoeft niet alleen in stilte en liturgie gezocht te worden; het staat nog steeds in de onbarmhartige wereld waarin wij leven.
Het Evangelie van Johannes en de Betekenis van de Dood van Jezus
Het Evangelie volgens Johannes biedt een diepere theologische interpretatie van de gebeurtenissen rond Goede Vrijdag. Johannes benadrukt dat de gebeurtenissen, zoals de doorboring van Jezus’ zijde, plaatsvonden om de Schriften te vervullen. Dit citaat uit Zacharia 12:10, waar gesproken wordt over het neerkijken op Hem die doorstoken is, wordt door Johannes toegepast op de wederkomst van Christus en heeft een eschatologische betekenis.
De dood van Jezus wordt in het Nieuwe Testament gezien als een offer dat de schuld van de zonde betaalt en Satan overwint. Johannes de Doper wees Jezus al aan als het Lam van God, een beeld dat de vooruitwijzing van de oudtestamentische offers op Jezus’ dood onderstreept.
De gebeurtenissen op Goede Vrijdag, zoals beschreven in de evangeliën, omvatten de volgende cruciale momenten:
- Jezus voor Pilatus: Na zijn arrestatie wordt Jezus voorgeleid aan Pontius Pilatus, de Romeinse gouverneur. Pilatus, geconfronteerd met tegenstrijdige belangen en aandringen van de hogepriesters, laat het volk kiezen tussen Jezus en de misdadiger Barabbas. Het volk kiest voor Barabbas.
- De Geseling en Bespotting: Voordat hij wordt overgeleverd aan kruisiging, wordt Jezus door Romeinse soldaten gegeseld en bespot, gekroond met doornen en gehuld in een purperen mantel.
- De Kruisiging: Jezus draagt zijn kruis naar Golgotha, de plaats van executie. Daar wordt hij tussen twee misdadigers gekruisigd. De aanklacht boven zijn hoofd luidt: ‘Dit is Jezus, de koning van de Joden.’
- De Dood van Jezus: Rond het middaguur valt er duisternis over het land, die drie uur aanhoudt. Jezus roept: ‘Mijn God, mijn God, waarom hebt U Mij verlaten?’ en geeft vervolgens de geest. Op dat moment scheurt het voorhangsel in de tempel, de aarde beeft en de rotsen splijten.
- Het Graf: Jozef van Arimatea, een rijke leerling van Jezus, vraagt Pilatus om het lichaam van Jezus. Hij neemt het lichaam mee, wikkelt het in zuiver linnen en legt het in een nieuw rotsgraf dat hij voor zichzelf had laten uithouwen.
De Betekenis van Goede Vrijdag
Goede Vrijdag markeert de dag van Jezus’ dood, die volgens de christelijke leer een cruciaal onderdeel vormt van Gods heilsplan. De Catechismus van de Katholieke Kerk stelt dat de gewelddadige dood van Jezus geen toeval was, maar onderdeel van een mysterie van universele verlossing, een vrijkoping van de mensheid uit de slavernij van de zonde.
De naam ‘Goede Vrijdag’ wordt vaak verklaard vanuit het feit dat Jezus’ dood het noodzakelijke zoenoffer was dat verlossing van de zonde mogelijk maakte. In het Engels heet de dag ‘Good Friday’, terwijl in het Duits de term ‘Karfreitag’ (treurige vrijdag) wordt gebruikt. In Romaanse talen spreekt men van een ‘heilige vrijdag’.
De gebeurtenissen van Goede Vrijdag zijn nauw verbonden met het joodse Pesachfeest. De kruisiging vond plaats in de aanloop naar Pesach, en de noodzaak om Jezus snel te begraven voor de aanvang van de sabbat, die samenviel met het feest, onderstreept de historische context.
Verschillende Manieren van Herdenken
De viering van Goede Vrijdag kent wereldwijd verschillende tradities:
- Rooms-Katholieke Kerk: Er is een voorlezing van bijbelteksten gevolgd door gebeden en de kruisverering. Om 15.00 uur, het vermeende sterfuur van Jezus, vindt vaak de kruisweg plaats, waarbij de lijdensweg van Christus wordt herdacht aan de hand van 14 kruiswegstaties. De communiedienst maakt gebruik van hosties die op Witte Donderdag zijn geconsacreerd, aangezien er op Goede Vrijdag zelf geen mis wordt gevierd.
- Protestantisme: Sommige kerken vieren het Heilig Avondmaal. De Matthäus-Passion van J.S. Bach, een muzikale vertelling van het lijdensverhaal, wordt op veel plaatsen uitgevoerd.
- Orthodoxe Kerk en Oosters-Katholieke Kerken: De vieringen beginnen op donderdagavond met de 'Twaalf Evangeliën Dienst', gevolgd door de 'Koninklijke Uren' en de vesperdienst met de uitdraging van de Epitafios (een doek met een afbeelding van de graflegging van Christus). Er wordt geen Goddelijke Liturgie gevierd op Goede Vrijdag, tenzij de dag samenvalt met Maria Boodschap.
De traditionele kruisweg, een route langs 14 staties die de lijdensweg van Jezus vanaf het paleis van Pilatus tot aan Golgotha herdenkt, is een belangrijk onderdeel van de Goede Vrijdagliturgie in veel kerken. Deze route, bekend als de Via Dolorosa, wordt jaarlijks door gelovigen gevolgd.
✝️ Via Dolorosa-tour in Jeruzalem - Wat heeft de archeologie ons te vertellen? (Traditie of feiten?)
De Betekenis van de Dood van Jezus als Zoenoffer
Voor gelovigen is Goede Vrijdag een fundamentele dag omdat de dood van Jezus wordt gezien als het ultieme zoenoffer. Christenen geloven dat Jezus met zijn dood de zonden van de mensheid heeft betaald, en dat zijn latere opstanding de dood zelf heeft overwonnen.
De Bijbel beschrijft de dood van Jezus als een offer dat de offers van het Oude Testament vervult. De lammeren die tijdens Pesach werden geslacht, wezen reeds op de noodzaak van bloed voor de verzoening van schuld. Jezus, het Lam van God, bracht Zijn eigen leven als offer, waardoor de weg tot God vrijkwam voor zondaars.
De gebeurtenissen rond de kruisiging, zoals de geseling, de spottende soldaten, en de laatste woorden van Jezus, benadrukken de diepte van zijn lijden en de betekenis van zijn offer. De echo’s van deze gebeurtenissen resoneren nog steeds in de wereld, in de vorm van wreedheid, eigenbelang en de voortdurende strijd tegen zonde.
Goede Vrijdag is dus niet alleen een dag van rouw om het verlies van Jezus, maar ook een dag van ontzetting en berouw, omdat dit lijden nodig was voor de redding van de mensheid. Het is een dag van verwondering over Gods plan en dankbaarheid voor de volbrachte verlossing.