De Hersteld Hervormde Kerk (HHK) is een bevindelijk gereformeerd Nederlands kerkgenootschap dat ontstond uit leden van de Nederlandse Hervormde Kerk. Deze leden wilden vanwege gewetensbezwaren buiten de fusie blijven die op 1 mei 2004 leidde tot de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). De gewetensbezwaren kwamen voort uit inhoudelijke problemen met de koers van de PKN en de neiging tot verruiming binnen dit nieuwe kerkverband. De HHK omvat voornamelijk gemeenten die voorheen behoorden tot de orthodox-hervormde richtingen binnen de Gereformeerde Bond en Het Gekrookte Riet.
Ontstaan uit de PKN-fusie
Op 1 mei 2004 fuseerden de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Dit was het sluitstuk van het Samen op Weg-proces. Enkele tienduizenden leden van de Nederlandse Hervormde Kerk konden zich vanwege gewetensbezwaren niet aansluiten bij de PKN. Een belangrijk struikelblok was de aanvaarding van de belijdenisgeschriften van de Evangelische-Lutherse Kerk en van de Concordie van Leuenberg en de Theologische verklaring van Barmen.
De gewetensbezwaarde leden organiseerden op de zondag na de fusie eigen diensten. Een deel van de kerkelijke gemeenten scheurde af, terwijl een ander deel geheel niet meeging in de kerkfusie, zoals de gemeenten in Staphorst en Maartensdijk. In de plaatsen waar hervormde gemeenten scheurden, moest het kerkelijk leven opnieuw worden georganiseerd. Veel van deze gemeenten kerkten aanvankelijk op noodlocaties, zoals sportzalen en buurthuizen.
In diverse plaatsen ontstond onenigheid met het in de PKN gebleven deel van de vroegere gemeente over kerkelijke goederen. Hierover werden verschillende rechtszaken gevoerd. Door bemiddeling van de Commissie van Bijzondere Zorg van de PKN werden overeenkomsten gesloten met de afzonderlijke gemeenten, hoewel dit niet overal zonder slag of stoot ging.
Vroege ontwikkeling en organisatie
Een van de eerste zaken die na de kerkenfusie geregeld werd, was de oprichting van het Hersteld Hervormd Seminarie. Deze opleiding startte in 2005 aan de Vrije Universiteit. Ook werd een jeugdbond opgericht, de Hersteld Hervormde Jongeren Organisatie. Een eigen kerkblad, het Hervormd Kerkblad, werd ingesteld. Daarnaast werd een kerkelijke structuur met een kerkorde, classes en synode opgezet.
In 2006 besloot de synode van de HHK de naam "Hersteld Nederlands Hervormde Kerk" te gaan gebruiken. Echter, in 2004 was overeengekomen om de naam “Hersteld Hervormde Kerk” te hanteren. Op 15 mei 2006 oordeelde het gerechtshof in Arnhem dat de Hersteld Hervormde Kerk gebonden was aan de overeenkomst die zij op 31 augustus 2004 sloot met de Protestantse Kerk in Nederland over de naamgeving.
Diverse zogenaamde vrije gemeenten sloten zich aan bij het nieuwe kerkverband, onder meer in Alblasserdam, Rotterdam-Kralingseveer, Waddinxveen en Schiedam. Op 14 augustus 2012 voegde een Canadese gemeente zich bij de Hersteld Hervormde Kerk.
Huidige stand van zaken en kenmerken
Sinds 2006 ondersteunt de Hersteld Hervormde Kerk de Reformed Presbyterian Church of Malawi (RPC), een kerkgenootschap in Malawi met 17.000 tot 20.000 leden. De RPC of Malawi is ontstaan in 1985 uit zendingswerkzaamheden vanuit Zimbabwe van de Free Presbyterian Church of Scotland en telt inmiddels meer dan 150 gemeenten, die over het algemeen zeer klein zijn. Een aantal zendingswerkers is vanuit de Hersteld Hervormde Kerk uitgezonden naar dit land.
Ds. C.J.P. van der Bas geeft theologisch onderwijs aan studenten en ouderlingen en adviseert de gemeenten. In 2011 werd ds. Len Ruijgrok uit Monster preses en ds. Ronnie Mulder uit Leerbroek scriba van de generale synode van de HHK. Nieuwe kwesties kwamen op de voorgrond, zoals het gebruik van de Herziene Statenvertaling in sommige gemeenten.
Ongeveer tien jaar na de oprichting is het kerkelijk leven op veel plaatsen genormaliseerd, hoewel de pijn van de scheuring nog niet overal verdwenen is. Op veel plaatsen zijn nieuwe kerkgebouwen verrezen, zoals in Boven-Hardinxveld, Sommelsdijk, Elspeet, Putten en Sint-Annaland. Enkele gemeenten zijn nog bezig met de voorbereiding hiervoor. Een enkele gemeente kerkt echter nog in een loods, school of verenigingsgebouw. In Katwijk aan Zee werd tot en met 2015 in een sporthal gekerkt, waarna de gerenoveerde Triumfatorkerk in gebruik kon worden genomen. Op enkele plaatsen wordt gezamenlijk gebruikgemaakt van een dorpskerk, zoals in Garderen, Doornspijk en Montfoort.
Sinds de oprichting van de HHK is het enkele keren voorgekomen dat predikanten overstapten naar de PKN of andersom. Naar de PKN gingen ds. M. Goudriaan (2006), ds. L.M. Jongejan (2017), ds. J.P. Stoel (2019) en ds. N.A. Donselaar (2021) over. Eind 2022 stapte ds. M. Klaassen over van de PKN naar de HHK.
Liturgische praktijk en politieke voorkeur
Liturgisch wordt in bijna alle Hersteld Hervormde Gemeenten tijdens de kerkdienst gelezen uit de Statenvertaling en in een aantal gemeenten uit de Herziene Statenvertaling. Gezongen wordt er uit de psalmberijming van 1773 en de twaalf gezangen.
Politiek gezien gaat de voorkeur van de meeste leden van de Hersteld Hervormde Kerk uit naar de SGP en in mindere mate de ChristenUnie.
Geografische spreiding en kerkelijke positie
De gemeenten van de HHK liggen voornamelijk in de Bijbelgordel, een langgerekt gebied dat dwars door Nederland loopt, van Zeeland tot Noordwest-Overijssel. Qua ligging lijkt de Hersteld Hervormde Kerk op de rechterflank van de Christelijke Gereformeerde Kerken en de Gereformeerde Bond binnen de PKN. Bij het jeugdwerk wordt dan ook samengewerkt, en er is formeel de mogelijkheid tot kanselruil met de Christelijke Gereformeerde Kerken.
Kenmerkend voor de HHK is dat een plaatselijke kerkenraad in de praktijk een zekere autonomie geniet en soms voorgangers uitnodigt die formeel niet zouden mogen voorgaan. Ook worden wel gezamenlijke kerkdiensten gehouden. In 2018 was er samenwerking rondom de herdenking van de synode van Dordrecht (1618/1619) met de Gereformeerde Gemeenten.
Huisvesting van de gemeenten
De huisvesting van de Hersteld Hervormde gemeenten is grofweg in drie categorieën te verdelen:
- Gemeenten die de dorpskerk in eigendom of in gebruik hebben gekregen, vaak monumentale gebouwen. Voorbeelden hiervan zijn Melissant, Houten, Opheusden, Leerbroek, Doornspijk, Garderen, Abbenbroek, Poortvliet, Nederhemert en Staphorst.
- Gemeenten die gebruikmaken of maakten van tijdelijke huisvesting, zoals een sporthal, bedrijfspand of dorpshuis. Een voorbeeld hiervan is de gemeente in Ooltgensplaat, die aanvankelijk acht jaar lang kerkte in het oude dorpshuis.
- Gemeenten die een nieuw bedehuis hebben gebouwd, ofwel geheel nieuw, zoals in Elspeet, Sommelsdijk, Harskamp, Nieuwe-Tonge, Gameren, Boven-Hardinxveld, Zuilichem, Putten, Oud-Beijerland en Ridderkerk, ofwel een bestaand gebouw hebben gekocht of verbouwd, zoals te Goedereede, Ede, Sirjansland, Hardinxveld-Giessendam, Oldebroek, Woudenberg en IJsselstein. De gemeente in Ooltgensplaat kocht in 2015 het Groene Kruisgebouw en investeerde in de verbouwing ervan, waarbij een kerkzaal, consistoriekamer, aankomsthal en een zaal voor bijeenkomsten ontstonden.
Ledental en bestuur
Het aantal leden in Nederland bedroeg 61.310 personen op 31 december 2024. Over het ledental van de Hersteld Hervormde Kerk bestond tot 2011 veel onduidelijkheid.
De kerk kent zeven classissen (presbyteries): Classis Noord, Classis Noord Veluwe, Classis Midden, Classis Oost, Classis Zuidoost, Classis West en Classis Zuidwest.
Bekende predikanten en figuren binnen de HHK zijn onder meer ds. Ronnie Mulder (preses breed moderamen), ds. Len Ruijgrok (voormalig preses synode), ds. C.J.P. van der Bas (docent theologisch onderwijs) en Pieter de Vries (emeritus predikant en voormalig docent bij het Hersteld Hervormd Seminarie).