De geschiedenis van het tweelingdorp Oudehorne en Nieuwehorne is vele eeuwen oud en wordt gekenmerkt door archeologische vondsten, historische gebeurtenissen en de ontwikkeling van religieuze gemeenschappen.
Prehistorie en Vroege Bewoning
Tijdens de laatste ijstijd zetten Scandinavische gletsjers keileem en zandruggen af, die de basis vormden voor het gebied waarop Oude- en Nieuwehorne zijn gevestigd. Deze zandruggen lopen van oost naar west. Bodemvondsten, waaronder vuurstenen en stenen en ijzeren werktuigen, tonen aan dat hier zo'n 15.000 jaar geleden al mensen leefden, voornamelijk nomaden en rendierjagers. Met name op de Kiekenberg, het hoogste punt van het dorp, zijn interessante vondsten gedaan die de menselijke aanwezigheid onderstrepen.
Middeleeuwen en de Eerste Geschriften
Rond 1315 verschijnt het eerste bewaarde geschrift waarin Oude- en Nieuwehorne worden genoemd. Dit document betreft de kerk van Aldeboarn en de bijbehorende kapellen. In dit geschrift wordt naast de kapellen van Schote en Kathaleke ook de kapel van Hoerna genoemd, wat verwijst naar het zandgebied van Nieuwehorne tot en met Hoornsterzwaag, met Oudehorne als centrum. De naam Hoerna is afgeleid van het oud-Friese Herna, wat 'uitspringende hoek' of 'uitspringende punt' betekent.
Oudehorne lag op het hoogste en veiligste deel van de lange zandrug van Oudeschoot tot Donkerbroek. Zuidelijk van deze zandrug meanderde de rivier de Kuinder of Tjonger. Wanneer de Tjonger buiten haar oevers trad, bood het hoge zand een veilige schuilplaats. De Kiekenberg, die destijds 12 tot 15 meter hoog was, bood het hoogste punt van de streek.
Het Joodse Kerkhof en Menselijke Resten
Ongeveer honderd meter ten noorden van de Kiekenberg lag een begraafplaats, waarvan menselijke botten getuigen. Deze plek staat tot op de dag van vandaag bekend als het Joodse Kerkhof. Het is echter hoogst onwaarschijnlijk dat er joden in dit gebied hebben gewoond. De term 'Joods kerkhof' werd vaker gebruikt om een bijzondere, vreemde of mysterieuze plek aan te duiden.
In april 1942 deed dr. F.C. Bursch, directeur van het Rijksbureau voor Oudheidkundig Bodemonderzoek, opgravingen op de Kiekenberg. Daarbij werden resten van menselijke graven aangetroffen die wezen op een christelijk kerkhof. Bursch stelde dat er rond 1200 op die plek een kapel of kerk moet hebben gestaan, wat overeenkwam met de datering van de Bonifatiuskerk van Oldeberkoop.
De Schans en Oorlogsjaren
De Schotanuskaart van 1664 toont de aanwezigheid van een schans bij de huidige Tjongerbrug. Deze schans zou gebouwd zijn tijdens de 80-jarige oorlog. Abraham van der Aa beschrijft hoe deze schans in 1582 werd aangevallen door de Spaanse bevelhebber Francisco Verdugo, maar met succes werd verdedigd. De precieze locatie van de schans is tot op heden niet duidelijk.
De Eerste Wereldoorlog ging relatief rustig aan Oude- en Nieuwehorne voorbij, maar de Tweede Wereldoorlog had een grotere impact. In de nacht van 13 op 14 september 1942 stortte een Engelse bommenwerper neer op een weiland aan de Buitenweg in Oudehorne. Alle zeven inzittenden kwamen om het leven en werden begraven op de begraafplaats in Nieuwehorne. Elk jaar op 4 mei vindt er een herdenking plaats voor de bemanningsleden, en worden bloemen gelegd op de graven van de verzetsmannen Jelle Boersma en Bouwe van Ens, die vlak voor de bevrijding door de Duitsers werden gefusilleerd.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog verbleven er ook veel onderduikers in het dorpsgebied. De Schoterlandse Compagnonsvaart werd in de volksmond ook wel 'De Jordaan' genoemd vanwege de tientallen Joodse onderduikers.
Na de Oorlog: Ontwikkeling en Veranderingen
Na de oorlog hebben Oude- en Nieuwehorne zich aanzienlijk ontwikkeld met betere wegen, waterleiding en gasvoorzieningen. De economische structuur van de dorpen is echter ook veranderd. Veel winkels en bedrijven, zoals bakkers, slagers, kruideniers, smeden en molens, zijn verdwenen. De zuivelfabriek, de Rabobank, het postkantoor en diverse scholen hebben eveneens plaatsgemaakt voor modernere voorzieningen.
De Hervormde kerk van Nieuwehorne en de Gereformeerde kerk van Oudehorne zijn samengevoegd tot een PKN-kerk. Tegenwoordig beschikken de dorpen over een modern dorpshuis, De Kiekenhof, een bloeiende omnisportvereniging UDIROS en een tennisvereniging De Horne.
De Hervormde Kerk: Van Parochies tot Fusie
Tot 1775 bezaten Oude- en Nieuwehorne ieder een kerk met een eigen predikant. De kerk in Oudehorne stond bij de begraafplaats, terwijl die van Nieuwehorne op de plaats van de huidige kerk stond. Beide kerken waren al in de Roomse tijd gebouwd, en in 1315 wordt al melding gemaakt van een kerk in Nieuwehorne. De opbrengst van de toen verkochte turf moest dienen voor de aankoop van een nieuw koorkleed voor de pastoor.
Omstreeks 1775 verkeerden beide kerken in zeer slechte staat van onderhoud. De kerkvoogden besloten de kerken af te breken en een nieuwe kerk te bouwen in Nieuwehorne, voorzien van een toren waarin een van de luidklokken werd geplaatst. De andere luidklok is sindsdien niet meer teruggevonden. Toen de kerk in Oudehorne enkele jaren later werd afgebroken, werd de kerkelijke gemeente Oudehorne bij Nieuwehorne gevoegd.
Restauraties en Vernieuwingen
In de jaren vijftig van de twintigste eeuw werd het kerkgebouw van binnen geheel gerestaureerd. Het orgel uit 1956 werd later vervangen door een elektronisch orgel, en in 1979 werd een geheel nieuw orgel geplaatst. In 2001 vond een grondige restauratie plaats waarbij het dak werd hersteld, de verzakte tegelvloer werd vervangen door houten delen, en nieuwe verlichting en een ander orgel werden aangebracht. Het Flentrop orgel werd vervangen door een Bakker & Timmenga orgel uit 1915, afkomstig uit de Gereformeerde kerk in Hindeloopen.
De kerktoren werd in 1992 gerestaureerd. De restauratie werd gefinancierd door de burgerlijke gemeente, aangezien de kerktorens tijdens de Franse overheersing door Napoleon waren gevorderd en bij decreet van koning Willem I eigendom van de burgerlijke gemeente bleven.
Historische Kenmerken
De kerk dateert van 1779. Bij de ingang bevindt zich een gedenksteen met het wapen van Grietman Martinus van Scheltinga, wiens zoon de eerste steen legde. De kerkdeur, eveneens uit 1779, kan in twee fasen worden geopend door dubbele scharnieren. Bijzonder is het slot, waarbij de sleutel op de kop in het slot moet worden gestoken om de duivel te verhinderen de kerk binnen te komen.
Fusies en Gemeenteontwikkelingen
Op 1 januari 2010 fuseerden de Gereformeerde Kerk te Oudehorne en de Hervormde Gemeente Oude- en Nieuwehorne tot de Protestantse Gemeente Oude- en Nieuwehorne, tegenwoordig Protestantse Gemeente ‘De Regenboog’ genoemd.
In 2023 vond een verdere fusie plaats met de protestantse (voormalig gereformeerde) ‘Tsjongertsjerke’ in Mildam. De nieuwe gemeente ‘De Tjongervallei’ houdt haar diensten in de protestantse kerk aan de Schoterlandseweg te Oudehorne.
tags: #hervormde #kerk #nieuwehorne