De Protestantse Kerk: Een Overzicht
De Protestantse Kerk, voorheen bekend als de Nederlands Hervormde Kerk en ook wel het "Napoleonskerkje" genoemd, is een historisch kerkgebouw in Oisterwijk, gelegen in de gelijknamige gemeente in de provincie Noord-Brabant. Dit classicistische kerkgebouw is een zaalkerkje dat wordt gedekt door een schilddak, met midden bovenop een dakruiter. Het kerkje dankt zijn naam aan Lodewijk Napoleon, een broer van de Franse keizer Napoleon. In 1806 werd Lodewijk Napoleon (1778-1846) koning van Holland. Hij was een betrokken koning en schonk 7.000 gulden aan de Protestantse gemeenschap van Oisterwijk. Op 4 mei 1809 besloot Lodewijk Napoleon om voor de protestanten in Oisterwijk een nieuwe kerk te laten bouwen.
Het ontwerp van de kerk was afkomstig van de Waalwijkse architect/timmerman Van Heijst. De bouw werd uitgevoerd door Augustinus de Bresser en Willem van der Loo uit Tilburg. Het kerkje werd gebouwd met neoclassicistische stijl-elementen. Het gebouw is een zaalkerkje gedekt door een leien schilddak met midden bovenop een dakruiter. Het kerkje is voorzien van rondboogvensters en in de gevels zijn geblokte pilasters aangebracht. In 1830 werd de consistorie gebouwd.
De protestanten kerkten vóór de ingebruikname van het Lodewijkskerkje op 2 september 1810 in de nabijgelegen Sint-Petrus'-Bandenkerk. Sinds 1648 was dit feitelijk een katholieke kerk, maar in Nederland werd de Nederduitsch Gereformeerde Kerk aangemerkt als staatskerk, en andere kerken of kerkgenootschappen werden niet toegestaan. Aan het eind van de 18e eeuw, na de intrede van de Fransen en de principes van de Franse revolutie, mochten katholieken hun godsdienst weer openlijk uitoefenen. De Sint-Petrus'-Bandenkerk moest worden teruggegeven aan de katholieken. De kerkelijke gemeente verzette zich aanvankelijk tegen deze teruggave. Echter, toen Koning Lodewijk Napoleon in 1809 zelf naar Oisterwijk kwam en daar dominee Cornelis van Strijen en Pastoor Johannes van der Bruggen ontbood, was de kwestie snel beslecht. De pastoor kreeg de kerk en de dominee ontving 7.000 gulden om een nieuwe kerk te bouwen.
Architect Van Heijst uit Waalwijk tekende een eenvoudige zaalkerk. Twee timmerlieden, Augustinus de Bresser en Willem van der Loo, bouwden de kerk in zes maanden. Op 2 september 1810 was de feestelijke opening, waarbij dominee Van Strijen preekte uit Zacharia 4 vers 10: "want wie veracht de dag der kleine dingen". Een aantal jaren later werd een orgel aangekocht in Hilvarenbeek om de gezangen in de erediensten te begeleiden.
De Nederduitsch Gereformeerde Kerk ging later over in de Hervormde Kerk, terwijl de Gereformeerden hun eigen weg kozen en in 1930 een Gereformeerde kerk bouwden in de Kievitslaan. Eind vorige eeuw herenigden Hervormden en Gereformeerden zich en vormen nu, samen met individuele leden van andere protestantse kerkgenootschappen, de Protestantse Gemeente Oisterwijk, onderdeel van de Protestantse Kerk Nederland (PKN). De Rijksmonumentale kerk raakte in de oorlog zwaar beschadigd, maar werd hersteld. In 1973 onderging de kerk een grondige restauratie, en in 2013 werd de kerk aangepast aan de eisen van de 21e eeuw.
De Hervormde Gemeente: Ontwikkelingen en Samenwerking
Er is sprake van een protestantse kerk in Oisterwijk voor het eerst te lezen in de notulen van de Dordtse synode van 1578. Oosterwyck, zoals de plaats toen nog werd geschreven, vormde samen met Den Bosch, Eindhoven, Tilburg en Hilvarenbeek een classis. In 1633 begon de gemeente meer vorm te krijgen en werd de eerste dominee, Ds. Carolus Gortzenius, geïnstalleerd. Tijdens de 80-jarige oorlog, een jaar later, werd de dominee verraden aan de Spanjaarden en gevangengezet in Breda, waarna hij niet meer terugkeerde naar Oisterwijk. Vanaf de Vrede van Munster, die een einde maakte aan de lange oorlog, heeft Oisterwijk steeds een dominee gehad.
In het katholieke Brabant was de Nederduitsch Gereformeerde Kerk aangemerkt als staatskerk, en andere kerken of kerkgenootschappen werden niet toegestaan. De katholieken waren aangewezen op een schuurkerk. Bijna 40 jaar later, op 4 januari 1735, kwam de nieuwe kerkenraad voor het eerst bijeen.
Udenhout had sinds 1866 geen eigen protestantse kapel meer, waardoor de weinige protestanten in het dorp moesten kerken in de Nederlands Hervormde kerk te Oisterwijk. Vooral met de bouw van de wijk Achthoeven in de zestiger en zeventiger jaren kwamen er ook protestantse gezinnen naar Udenhout. De kinderen van deze gezinnen gingen naar de R.K. scholen in Udenhout, aangezien er destijds geen andere keuze was. Dit leidde echter niet tot problemen, omdat men in deze scholen wel degelijk rekening hield met andersgezinden. In die jaren leefde ook in Udenhout de oecumene, en werd een oecumenische groep opgezet onder leiding van kapelaan Boers en dominee Van Boven. Deze groep was eind jaren zeventig en begin jaren tachtig zeer actief. Tradities en gewoonten van beide kerken werden toegelicht en besproken, met name communie en vormsel, en hoe protestanten hiermee omgingen. De onderlinge band was zeer hecht, en door deze werkgroep zijn in de loop der tijd vriendschappen ontstaan. De werkgroep bezocht beide kerken en organiseerde excursies, onder andere naar het Kapucijnenklooster. In de jaren tachtig begon de Nederlands Hervormde gemeente en de Gereformeerde gemeente te Oisterwijk samen te werken als Samen-Op-Weg-gemeente.
In 2006 fuseerden de Nederlandse Hervormde Gemeente van Oisterwijk met de Gereformeerde Kerk van Oisterwijk tot de Protestantse gemeente Oisterwijk.
Kerkelijke Leiders en Verbouwingen
In de loop der jaren hebben diverse predikanten de Hervormde gemeente geleid. De lijst van predikanten vanaf 1596 is als volgt:
- 1596-1599: Abrahamus Adriani
- 1600-1604: Nicolaus Petri van Houweningen
- 1606: Eleazarus Platevoet
- 1611: Christianus van Straselen
- 1623-1632: Johannes van der Hagen
- 1632-1648: Adam Isbrandtsz.
- 1649-1686: Isbrandus van Os
- 1687-1692: Johannes van Aken
- 1694-1699: Regnerus van Staveren
- 1701-1705: Balthazar Boudaan
- 1706-1740: Henricus Koolaart
- 1742-1764: Henricus van Limburg
- 1764-1768: Gijsbert Balen
- 1768-1775: Henricus van Hemert
- 1776-1778: Gillis Holst
- 1779-1789: Petrus Johannes van Dam
- 1789-1795: Govardus Graad
- 1792-1795: Johannes Henricus Schneider
- 1799-1804: Johannes Jacobus Story
- 1804-1846: Anthony Jacobus van Houten
- 1847-1867: Hendrik Rombach
- 1867-1870: Livius Lambertus Dibbits
- 1871-1873: Gosewinus Cornelis Prillevitz
- 1874-1876: Rijk Otto Cornelis Aitton
- 1881-1883: Meewis Marinus de Lint
- 1885-1890: Johannes Arnoldus van Wijk
- 1891-1903: Hendrik Arie Leenmans Sr.
- 1904-1908: A.A. Vermeer
- 1909-1919: P. den Duijn (Vacant vanaf 1919, gecombineerd met Nieuwland in 1953)
- 1953-1961: G. van Estrik
- 1961-1966: C.J. van den Broek
- 1966-1972: Armand Gustaaf Haring
- 1973-1977: Reijer Abraham Griznigt
- 1978-1983: Aalt Visser
- 1983-1987: Hendrik Jan van der Veen
- 1988-1992: Willem van der Born
- 1993-1998: Hendrik Liefting
In 1829 werd een plan gemaakt om de kerk te verbouwen, aangezien het dak veel gebreken vertoonde. Het deel van het koor waar vroeger het altaar stond, werd verkleind. Omdat er niet meer in de kerk begraven mocht worden, deed de verkleining van de kerk geen afbreuk aan de ruimte. Na de verandering van het koor werd ook de vloer verbeterd.
De nieuwe consistoriekamer die ontstond bij de verbouwing van het koor vergt weinig onderhoud, maar de rest van de kerk wel. De muren waren laag en het dak daardoor erg groot. In 1872 werd begonnen met een vernieuwing, resulterend in de kerk zoals deze er nu uitziet. In 1927 werd elektriciteit aangelegd.
De toren moest echter wachten op een vernieuwing tot 1906. De luidklok en het uurwerk werden overgezet vanuit de oude toren. Later werd het uurwerk vervangen door een elektrisch exemplaar met verlichting, en de klok wordt nu ook elektrisch in beweging gebracht.
De Katholieke Kerk: De Sint-Petrus'-Bandenkerk
De Joanneskerk, een ontwerp van architect Valk, werd in 1927 gebouwd na de splitsing van de parochie Petrus' Banden. Vooral tijdens de eerste naoorlogse jaren maakte de nieuwe parochie een enorme groei door, waardoor de kerk moest worden uitgebreid met een voorbouw en een toren. In 1953 was dit werk gereed.
Echter, ook in Oisterwijk komen steeds minder gelovigen naar de kerk. In 2012 maakte het bisdom bekend de kerk per 1 januari 2014 te willen sluiten. Na protesten van de parochianen werd dit plan ingetrokken. Wel zijn de drie Oisterwijkse parochies gefuseerd met die van Moergestel en Haaren.
De zorg voor het zieleheil van de parochianen is in handen van de pastoor en zijn kapelaans. Pakweg een halve eeuw geleden was Nederland nog behoorlijk katholiek. Het gezicht van de Johanneskerk was midden jaren vijftig pastoor Johannes van der Weerden, die al in 1926 naar de parochie was gekomen en zijn parochianen goed had leren kennen. De pastoor werd in zijn taken ondersteund door twee kapelaans: de heren A.H.J. Kraanen en P.B.X.M. Pastoor A. Marks.
In de jaren zestig zwaaide een andere pastoor de scepter: J.H.G. Soons.
Een getuige reageert aanvullend op dit verhaal: "Ik was er als kind zelf bij omdat de nieuwe pastoor m'n 'heeroom' was en heb er nog foto's van. Mgr. Beckers stond op de foto's als celebrant. En één in de Sacristie. De grote foto is van het moment dat de nieuwe pastoor werd ingezongen door schoolkinderen."
Joannes Lenartsz was een augustijner monnik die in 1572 met achttien anderen door de watergeuzen werd vermoord. Ze waren gevangengenomen in Gorinchem en werden daardoor bekend als de ‘Martelaren van Gorcum’.
tags: #hervormde #kerk #oisterwijk