De Hervormde Kerk van Scherpenisse, gelegen in de provincie Zeeland, heeft een rijke en gelaagde geschiedenis die teruggaat tot de 15e eeuw. Oorspronkelijk gewijd aan de maagd Maria, vertegenwoordigt het gebouw een belangrijk deel van het erfgoed van het eiland Tholen.
Ontstaan en Vroege Geschiedenis
Het huidige kerkgebouw dateert uit de vijftiende eeuw. Aanvankelijk bestond het uit een schip zonder zijbeuken dat losstond van de toren. In 1462 werd land aangekocht voor de bouw van een koor, wat leidde tot de geleidelijke transformatie van de kerk tot een indrukwekkende kruiskerk. Een 17e-eeuwse gravure uit de Cronijk van Zeeland van M. illustreert de kerk in haar volle glorie. De toren werd echter nooit tot de oorspronkelijk beoogde hoogte voltooid; de bouw ervan zakte mogelijk al scheef, en financiële middelen ontbraken om de voltooiing te realiseren. De toren is afgewerkt met een houten opbouw ten behoeve van de klokkenzolder en een spits.
De kerk is opgetrokken uit baksteen en bekleed met witte natuursteen, wat duidt op de aanzienlijke welvaart van het dorp gedurende de bouwperiode. In 1538 werd het oude dorp getroffen door een grote brand, waarna het opnieuw werd opgebouwd, ditmaal meer richting de haven. De kerk kwam hierdoor iets geïsoleerd te liggen. Latere overstromingen in 1645 en 1671, evenals een zware storm in 1677, hadden eveneens grote impact op het gebouw. In 1685 dreigden twee pilaren van het koor te storten, en in 1698 werd melding gemaakt van een in tweeën gescheurde pilaar. De prins van Oranje stelde geld beschikbaar voor noodherstel en onderhoud.
In 1750 vielen stenen en kalk naar beneden, wat leidde tot het besluit de preekstoel en zitplaatsen naar het schip te verplaatsen. Na opnieuw vallende kalk en gruis in 1752, werden in 1753 het koor en het dwarspand gesloopt. Enige delen van de muur van het transept en een deel van het traptorentje aan de zuidzijde bleven bewaard.
De oudste grafsteen in de kerk, daterend uit 1441, herinnert aan de vroegste periode. Op diverse zerken zijn voor-reformatorische symbolen te zien, zoals een gebeeldhouwde rozenkrans en de inscriptie "bidt voor de ziele". Drie altaarstenen zijn na de Reformatie hergebruikt; een ervan dient sinds 1668 als grafzerk bij de kansel.
De Reformatie en het Protestantse Tijdperk
De Reformatie vond in Scherpenisse relatief vroeg plaats. Pastoor Jan Versteech, die in 1567 van de Rooms-Katholieke Kerk afviel, verkondigde de reformatorische leer. Hij vluchtte bij de komst van Alva in 1567. Vele predikanten hebben sindsdien de gemeente gediend, waaronder Carolus de Maets, die hoogleraar werd en betrokken was bij de totstandkoming van de Statenvertaling, en Johannes Florianus, die vanwege zijn prediking de marteldood stierf.
De kerk beschikte al vroeg over een orgel. Al in 1563 is er sprake van een organist in de archiefstukken. Na 1600, vermoedelijk aan het begin van de 17e eeuw, is dit instrument echter verwijderd, mogelijk nadat het na de Reformatie in onbruik was geraakt. In het nabijgelegen Tholen-Stad verdween in diezelfde periode eveneens het orgel uit de kerk.
Een belangrijk object in de kerk is het tiengebodenbord uit 1581, dat aan de zuidelijke zijbeuk hangt. Dit bord hing tot de restauratie van 1971 aan de westgevel. De zes overhuifde herenbanken in de zijbeuken dateren uit de 17e en 18e eeuw.
De preekstoel, vervaardigd door Nicolaas Joossen in 1616, staat op een gotisch basement dat mogelijk afkomstig is van een voor-reformatorisch doopvont. Aan de preekstoel zijn een koperen kandelaar, lessenaar, zandloperhouder en een doopbekkenhouder bevestigd. Het doopbekken zelf is van gedreven zilver. Op de lezenaar ligt een Keur kanselbijbel uit 1702.
De kerk bezit een uniek stel vroeg-17e-eeuwse bewerkte en gegraveerde avondmaalsbekers. Aan de zoldering in het schip hangen twee geelkoperen kroonluchters. Een daarvan werd in 1787 geschonken door Johannes Rosevelt, schoolmeester en koster te Scherpenisse en een familielid van Franklin D. Roosevelt. In 1984 stuurde de familie Roosevelt vanuit de Verenigde Staten de officiële eigendomsbewijzen naar de kerkvoogdij.
Het Huidige Orgel en Restauraties
Het huidige orgel werd in 1907 gebouwd door Mart Vermeulen uit Woerden. Dit tweeklaviers mechanische orgel, met een aangehangen pedaal, werd boven de toreningang geplaatst. Het instrument telt 1044 pijpen en kostte f. 2500,-. Het orgel is deels nieuw vervaardigd en deels aangevuld met bestaand 18e- en 19e-eeuws materiaal van diverse herkomst; zo komt de windlade voor het bovenwerk uit Middelburg. Het orgel werd op 28 april 1907 in gebruik genomen. De bovenvelden in het front zijn decoratief, terwijl de overige sprekende frontpijpen de grootste pijpen van de Prestant 8 en Octaaf 4 vormen. Op het orgel zijn twee witte engelen met bazuinen en in het midden David met de harp afgebeeld.
In 1952 werd het orgel gerenoveerd door Fa. Koppejan. Twee registers van het bovenwerk werden gewijzigd: Open fluit 4' en Vox Celesta 8' werden vervangen door Prestant 4' en Nasard 2 2/3'. De eerste werd van nieuw pijpwerk gemaakt, de tweede uit het bestaande pijpwerk van de Vox Celesta. De blaasbalg werd aangesloten op een elektrische windmachine, terwijl de voetbediening en schepbalgen intact bleven.
Tijdens de kerkrestauratie in 1971/74 werden de laden gerestaureerd door K.B. Blank & Zn. te Herwijnen. De cancellenramen werden voorzien van hechthouten dekplaten, en voor de sleepafdichting werden telescoophulzen gebruikt. De trompet werd gesplitst in bas en diskant. Omstreeks 1984 werd de inliggende mechanische tremulant vervangen door een pneumatische.
Restauratie in 2016
In 2016 vond een conserverende restauratie plaats, uitgevoerd door J.L. van den Heuvel Orgelbouw B.V. De dispositiewijzigingen van Koppejan, evenals de dekplaten en de deling van de trompet door Blank, werden gehandhaafd. De orgelkast en alle inwendige onderdelen werden schoongemaakt en behandeld tegen houtworm.
De dubbelvouwbalg werd algeheel gerestaureerd, inclusief het vernieuwen van de scharnierpunten, het opnieuw bekleden met rundleder, het afplakken van de vouwen en bladen, het nazien en verbeteren van de metalen scharen, en het restaureren en vernieuwen van het leer van de ontlatingskleppen en afsluiters.
De windmachine, die in een primitieve omkisting was geplaatst, kreeg een nieuwe ventilatorkist die op veren is geplaatst om motorresonantie te minimaliseren. De kanalisatie tussen motor en balg werd aangeplast aan de nieuwe ventilatorkist. Windkanalen werden schoongemaakt en hersteld.
De windladen werden gedemonteerd en in de werkplaatsen in Dordrecht schoongemaakt en gecontroleerd. Losse lijmverbindingen en scheuren werden hersteld. De ventielen waren in uitstekende staat, maar het leer van de pulpeten werd vernieuwd. De sleepafdichtingen werden vervangen door ‘Liegelind’ ringen.
De klaviatuur werd schoongemaakt, de zijdelingse speling weggenomen en alle delen opgewerkt. Nieuwe stootkussens van druk vilt werden aangebracht. Het pedaalklavier werd gerestaureerd, waarbij versleten toetsen zijn vervangen. De mechaniek werd schoongemaakt en hersteld, en actieve houtworm in de beukenhouten kapsels werd behandeld of vervangen. Draadwerk en lederen moeren van de toetstractuur werden vernieuwd. De registermechaniek werd gereinigd en hersteld, speling weggenomen, en metalen zwaarden werden opnieuw gezwart. De klavierbakstukken en registerknoppen werden eveneens opnieuw gezwart.
Het pijpwerk werd schoongemaakt en hersteld, waarbij versuikerde of aangetaste voeten werden vervangen. Houten pijpen werden ontdaan van afbladderende verf en bijgewerkt. De trompet werd volledig gedemonteerd, schoongemaakt en de belering, koppen, kelen, tongen en wiggen werden hersteld. De stemkrukken werden afgeregeld en oxidatie verwijderd. De aanspraak en klank werden geëgaliseerd binnen het bestaande concept.
Na de montage en afregeling van alle onderdelen werd de intonatie van alle pijpen geëgaliseerd.
Scherpenisse: Een Dorp met Geschiedenis
Scherpenisse, het kleinste dorp op het eiland Tholen, kenmerkt zich door zijn vijftig meter hoge watertoren, een baken dat van veraf zichtbaar is. Het dorp ligt nabij Nationaal Park de Oosterschelde en natuurgebied De Pluimpot. De polders van Scherpenisse behoren tot de oudste van het eiland. De geschiedenis van het dorp is zichtbaar op de Hoge Markt, waar in de 16e eeuw het voormalige gemeentehuis werd gebouwd met een gift van Maria van Nassau. Een ander historisch pand aan de Hoge Markt diende als postkoets stop.
De Hervormde kerk van Scherpenisse, daterend uit de 15e eeuw en gebouwd in de late Brabantse gotische stijl, staat niet in het centrum van het dorp, wat mogelijk het gevolg is van een grote brand in 1538.
Een andere bezienswaardigheid is de Vliedberg (terp) aan de Westkerkseweg, een herinnering aan de strijd tegen het water. Het eiland Scherpenisse wordt voor het eerst vermeld in een oorkonde van 1206. Er was destijds waarschijnlijk al een kapel of kerk gewijd aan de heilige Maagd Maria.
Veldhoven, een stad van dorpen
tags: #hervormde #kerk #scherpenisse