Vlakbij de Omringdijk van het oude Westfriesland ligt Valkkoog, een dorp met een eeuwenoude geschiedenis. Het hart van Valkkoog wordt gevormd door het kerkje, dat net als het dorp vele eeuwen oud is. Dit kerkje dient als een centrum voor dorpsbijeenkomsten, exposities, bruiloften, uitvaartdiensten en soms ook voor kerkdiensten. Vaak wordt hierbij het prachtige, antieke Ademaorgel bespeeld.
Het Kerkje als Concertzaal en Cultureel Centrum
Het kerkje van Valkkoog staat bekend om zijn uitstekende akoestiek, waardoor het een ideale concertzaal is, met name voor kamermuziek en pianorecitals. Elk winterhalfjaar wordt er een serie concerten georganiseerd met twee genres: wereldmuziek en klassieke kamermuziek van topkwaliteit. Talrijke gerenommeerde musici hebben in dit kerkje opgetreden.
Architectuur en Historische Kenmerken
De Hervormde Kerk in Valkkoog is een laatgotische kerk uit de 16e eeuw, gelegen aan de Valkkogerweg 39. Het schip van de kerk is vijf traveeën diep, ondersteund door diepe steunberen met daartussen grote spitsboogvensters. In 1839 (mogelijk 1859) werd de kerk van koor en toren beroofd. Op de plaats van de oude torenvoet werd in 1865 een nieuwe, jongere toren gebouwd, herkenbaar aan het afwijkende baksteenmateriaal.
Het interieur kenmerkt zich door een negentiende-eeuws houten gewelf en negentiende-eeuws meubilair. Dit meubilair omvat een preekstoel met achterschot en klankbord, een doophek met rondom banken, een collectezakbord en een gebodenbord uit 1855. De kerk bezit een klokkenstoel met een klok van J. Noteman uit 1635, met een diameter van 77,8 cm. Het eenklaviers orgel werd in 1871 vervaardigd door P.J. Adema.
Bij restauraties begin jaren tachtig zijn aanwijzingen gevonden voor een voorganger van de huidige kerk, waarvan de eerste steen mogelijk in de 14e eeuw werd gelegd. De kerk was oorspronkelijk Rooms-Katholiek en gewijd aan Sint Geertruijt, maar ging tijdens de Reformatie over naar de Nederlands Hervormde gemeente. Een bord met predikantenvermeldingen gaat terug tot 1580.
In de kerk bevinden zich diverse grafstenen, waarvan de oudste uit 1606 dateert. Hoewel niet meer op hun oorspronkelijke plaats, getuigen deze van de lange geschiedenis van de kerk.
Bijzonderheden en Symboliek
Hoog op de achterwand van de kerk hangt een opmerkelijk schilderij van een valk, wat ongebruikelijk is in een religieuze context. Dit schilderij, waarvan de datering en maker onbekend zijn, herinnert aan de geschiedenis van Valkkoog als een middeleeuwse 'koog' waar edelen en hun dames zich bezighielden met valkenjacht. De valk op het schilderij lijkt een slechtvalk te zijn.
Oorlogsschade en Restauratie
Tijdens de inval van de Engelsen en Russen bij Callantsoog in 1799 liep de kerk aanzienlijke schade op door oorlogsgeweld. Na enkele jaren werd de kerk met steun van andere gemeenten hersteld. In de Tweede Wereldoorlog werd Valkkoog belegerd als mogelijke landingsplaats voor de geallieerden, waarbij de kerktoren als uitkijkpost diende. Destijds telde Valkkoog meer dan 40 bunkers, waarvan er nog zes te vinden zijn, waarvan één bewoond.
Begin jaren '80 nam de Stichting Instandhouding Kerkje Valkkoog de kerk over van de Hervormde Kerk in Schagen en liet deze volledig restaureren. De consistoriekamer ten noordwesten van de kerk werd in 1900 gerealiseerd.
Monumentale Status
De kerk van Valkkoog, inclusief het orgel, staat op de monumentenlijst. Sinds 1996 zijn zowel de kerk als de consistorie officieel ingeschreven als rijksmonument.
Historische Context van Valkkoog
Valkkoog is een zeer oude nederzetting. Al in 1250 wordt het vermeld in een brief van abt Lubbert de Tweede van de abdij van Egmond over landinpoldering. Een kaart uit 1288 noemt het dorp als Valkencoogh, waarbij 'coogh' verwijst naar buitendijks land. De monniken van Egmond speelden een rol bij de aanleg van een dijk van Sint Maarten naar Valkkoog om het land te beschermen tegen overstromingen. Valkkoog lag destijds aan de Zijpe, een waddengebied.
De Valkkogerdijk, van Schagerdam naar Hemelrijkshorn (het huidige Sint Maarten), is een deel van de oude Westfriese Zeedijk. De 'wielen', plassen achter de dijk, ontstonden door latere doorbraken van de zee. Waarschijnlijk heeft de abdij van Egmond ook de eerste kerk in Valkkoog gesticht, wat wordt gesuggereerd door een grafzerk met miskelken.
Een natuurstenen gedenksteen in de oostgevel vermeldt: "16 AUGUSTUS 1900 DE EERSTE STEEN AAN DIT GEBOUW GELEGD DOOR N.". Dit verwijst naar de bouw van de consistoriekamer.
Valkkoog als Agrarisch Dorp
Valkkoog is van oudsher een agrarisch dorp, bekend om zijn boomgaarden. Er was ook een levendige middenstand met onder andere cafés, een bakkerij (nu de dorpshuiskamer De Bakkerij), een groentezaak, een timmerbedrijf, een smederij en een schildersbedrijf. Er was ook een lagere school, waarvan de onderwijzerswoning nog bestaat.
Omliggende Historische Locaties en Activiteiten
In de omgeving van Valkkoog bevinden zich diverse historische en culturele bezienswaardigheden. Het Dorpsservicepunt fungeert als toeristisch informatiepunt met folders en fietskaarten van de regio. Het Museum Eenigenburg biedt de tentoonstelling "Het Tijdskompas Eenigenburg", die de geschiedenis van de familie Eenigenburg en hun oversteek naar de VS belicht, evenals het daglonershuisje van Van Schoneveld.
Het kasteel Nieuwendoorn, gesticht rond 1280, was een dwangburcht van Graaf Floris V en ligt tussen Eenigenburg en Krabbendam. De fundamenten zijn nog zichtbaar. De Buitenplaats in Eenigenburg is een boerderij waar men kan kijken bij het melken van koeien en waar ook boerderijdieren aanwezig zijn.
Bungalowpark De Wielen, gelegen in het hart van de Kop van Noord-Holland, biedt recreatiemogelijkheden op fietsafstand van het strand en nabij steden als Schagen en Alkmaar. Fietsverhuur en routes zijn beschikbaar.
Kombij in Eenigenburg is een sfeervolle herberg in een cultuurhistorisch terpdorp aan de Westfriese Omringdijk. Het biedt accommodatie en een ingerichte keuken met houtkachel.
Kerkelijke Ontwikkelingen in Schagen
De Gereformeerde Kerk van Schagen werd in 1938 geïnstitueerd vanuit de Gereformeerde Kerk van Dirkshorn. Tot dan toe bepaalden de Rooms Katholieke Kerk en een Hervormde kerk het kerkelijk landschap van Schagen. De snelle groei van Schagen in de jaren zeventig maakte in 1975 de bouw van een nieuw, multifunctioneel kerkgebouw, de Ontmoetingskerk, noodzakelijk. Het oude kerkgebouw aan de Cornelis Bokstraat werd verkocht en doet nu dienst als de Vermaning van de Doopsgezinde gemeente.
Na een periode van groei bereikte de kerk haar ledenaantal rond 1981, waarna een afname volgde. Per 1 januari 1996 ging de gereformeerde kerk een federatie aan met de plaatselijke Hervormde gemeente. Uiteindelijk werd besloten de Ontmoetingskerk te verkopen en alle activiteiten in de grote kerk op de Markt te concentreren. De Ontmoetingskerk werd afgebroken voor seniorenappartementen.
De gereformeerde kerk ontwikkelde zich vanaf de jaren zeventig tot een meer moderne gemeente. Het kerkgebied omvatte naast Schagen ook delen van de gemeente Zijpe. De Hervormde gemeente Schagen had al sinds de negentiende eeuw een vrijzinnige signatuur. Tijdens de Afscheiding en Doleanties leidde dit niet tot een splitsing in Schagen, hoewel de rechtzinnigen zich in 1890 organiseerden in de evangelisatievereniging Bethel, die nog steeds een rechtzinnige en conservatieve signatuur heeft.
In 1980 werden de kleine hervormde gemeenten Sint Maarten, Valkkoog en Eenigenburg onderdeel van de hervormde gemeente Schagen vanwege hun geringe omvang. Dit leidde tot de benaming Hervormde gemeente Schagen c.a.
Armenzorg in Schagen
De geschiedenis van de Hervormde gemeente Schagen omvat ook het Nederlands Hervormd Weeshuis of Gereformeerd Weeshuis, waarschijnlijk ontstaan na de 80-jarige Oorlog. In 1855 werd melding gemaakt van de administratie door speciaal benoemde regenten.
In de jaren 1855/1856 was er hongersnood in West-Europa. In 1864 werd een nieuw gereformeerd weeshuis gebouwd. Al in 1749 werd door Cornelis Bregman een fonds opgericht om armoede te lenigen, gefinancierd uit zijn nalatenschap. Naast het Bregmanfonds kende Schagen een fonds naar bakker C.J. Wieldraaier, die in 1669 overleed. De rente van dit vermogen kwam ten goede aan kerkelijke instellingen, waaronder het armbestuur.
Samenwerking tussen Kerken
Er bestonden lange tijd contacten tussen de Hervormde gemeente en de Gereformeerde kerk in Schagen, maar een gezamenlijk proces kwam moeizaam op gang. Pas na uitspraken van de Synodes in 1986 begon het 'samen-op-weg'-proces zich te ontwikkelen, wat resulteerde in de federatie per 1 januari 1996. De samenwerking breidde zich uit naar de gezamenlijke verzorging en exploitatie van alle stoffelijke aangelegenheden.
Pogingen om kerkgrenzen vast te stellen met de GK Dirkshorn in 2006 en 2012 slaagden niet, waarna de Classis Alkmaar werd ingeschakeld. Uiteindelijk, na diverse goedkeuringen, werd in 2013 besloten tot een verenigde kerk, die sindsdien bekend staat als PG Schagen.