De Protestantse Gemeente West-Terschelling: Een Historisch Overzicht
De Nederlands Hervormde Kerk van West Terschelling, gelegen aan de noordzijde van het eiland, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot de 17e eeuw. Dit kerkgebouw, met zijn kenmerkende witte voorgevel, is gebouwd tussen 1653 en 1654 en vertegenwoordigt een typisch Noord-Hollands model van een zaalkerk, waarbij de preekstoel centraal aan de lange zijde is geplaatst.
Bouw en Overleving van de Grote Brand
De kerk werd gebouwd in de periode 1653-1654. Opmerkelijk is dat dit kerkgebouw, samen met de Brandaris vuurtoren en een deel van het oude Raadhuis, gespaard is gebleven tijdens de verwoestende brand die in 1666 door de Engelsen op West werd gesticht. Deze brand legde een groot deel van de bebouwing op West-Terschelling in de as.
Restauraties en Aanpassingen door de Eeuwen Heen
Hoewel de kerk de grote brand overleefde, heeft ze door de eeuwen heen diverse veranderingen en restauraties ondergaan. In de twintiger jaren van de vorige eeuw werd er een rode bakstenen muur omheen gebouwd, ter vervanging van de oude turfstenen muur die te veel vocht doorliet. Dit gaf de kerk een jonger uiterlijk dan haar werkelijke leeftijd. Aan het begin van de Eerste Wereldoorlog werd het torentje op het oosteinde van het dak geplaatst, een schenking van C. Droog, die destijds deel uitmaakte van de kerkenraad. Hij zorgde tevens voor een nieuw uurwerk en een luidklok.
Een ingrijpende restauratie vond plaats in 1967-1968. Tijdens deze periode werden oude banken verwijderd en vervangen door nieuwe, aangevuld met stoelen. Desondanks zijn enkele oorspronkelijke objecten bewaard gebleven. Deze omvatten de kansel, het koorhek met de koperen doopboog en de notabelenbanken die daartegenover staan. Onder de preekstoel bevindt zich een grafsteen van de eerste predikant, dominee Grevensteyn. Binnen het koorhek is nog de lezenaar te vinden, van waarachter vroeger de voorzanger de gemeente begeleidde.
Bijzondere Interieurstukken en Maritieme Verbindingen
De kerk herbergt diverse bijzondere objecten die de maritieme geschiedenis van Terschelling weerspiegelen. Aan een balk in de kerk hangt een model van de Loodsschoener no. 2. Dit vaartuig verging op 25 november 1925 in de buurt van het Amelander Gat, waarbij alle 13 opvarenden omkwamen. Hun namen worden apart in de kerk vermeld.
In de kerk bevinden zich ook twee bijzondere scheepsmodellen die eerder worden genoemd in relatie tot de Westerkerk. Eén model betreft de Loodsschoener no.2 die op 25 november 1925 verging. Het andere model is het schip Everdina, staande op een 17e-eeuwse geldkist.
Begraafplaatsen en de Hervormde Gemeente
Volgens oude grafboeken zijn er in en rondom de noordzijde van de kerk ongeveer duizend mensen begraven. Op 14 april 2018 presenteerden archivaris Jan de Ruiter en journalist Arjen Bakker hun boek "Steken wij af naar dieper water", dat de geschiedenis van de Gereformeerde Kerken op Terschelling behandelt. De tekst beschrijft de oorsprong van de gereformeerde leer op Terschelling, die begon in 1878 met ds. Cornelis Anes Kuijper, een predikant uit de Haarlemmermeer. Zijn preken vonden weerklank bij een kleine groep Oost-Terschellingers, waaronder zijn eigen familie. In 1884 werd de eerste ledenlijst opgesteld, waarop onder andere zijn zusters Anna en Taike met hun echtgenoten stonden vermeld. De groep kreeg versterking van Friese gereformeerde gezinnen die zich op West hadden gevestigd voor de schelpenzuigerij. In 1889 organiseerden deze families, onder leiding van Anne van der Wal en Reinder Klein, zich tot een eigen Gereformeerde Kerk op West, met een eigen kerkgebouw aan de Zeevaartschooldwarsstraat (nu Klaas van Urkstraat).
In 1892, na het vertrek van Tuinstra, werd ook in Midsland een officiële kerk ingesteld. De kerken in Midsland en West beroepen in 1894 ds. Arjan Nawijn uit Amsterdam, die in 1899 vertrekt naar Oosterbierum. Nawijn vestigt zich in Midsland en preekt afwisselend in Midsland en West. Het opzetten van een geregeld gemeenteleven, met name in de kerk van West, kende in de beginjaren de nodige uitdagingen, mede doordat de kerkenraadsleden vaak voor langere periodes op zee waren.
Het feit dat veel gemeenteleden een beroep op zee uitoefenden, zorgde ook later nog voor complicaties. In de jaren vijftig en zestig van de twintigste eeuw liep de kerk van West tijdens diensten soms leeg omdat de zeesleper Holland moest uitvaren om schepen in nood te helpen. Kapitein Klaas van der Wielen, tevens ouderling, onderbrak zelfs eens een leespreek hiervoor.
De lange periode zonder predikant na het vertrek van ds. Harm van der Wal (1902-1909) werd deels veroorzaakt door onenigheid tussen de inwoners van West en Midsland over de woonplaats van de predikant. Pas in 1928, aangemoedigd door de classis, werd serieus werk gemaakt van een nieuwe beroeping. De pastorie in Midsland was inmiddels door anderen bewoond en niet meer geschikt. De gemeenten besloten een nieuwe pastorie te bouwen op de hoek van de Burgemeester Reedekersstraat op West, die nog steeds de ambtswoning van de gereformeerde predikant is.
De eerste bewoners van de pastorie op West waren ds. Willem Johannes van Hoek en zijn vrouw Cornelia in 1930. Hij bleef tot 1946 op het eiland en loodste de gemeenten door de Tweede Wereldoorlog. Na de oorlog betekende de opkomst van het toerisme dat de gemeenten onder ds. Willem Stuursma (1949-1952) op zoek moesten naar nieuwe huisvesting. De bouwvallige staat van de eerste kerkjes speelde ook een rol bij het besluit om in beide dorpen een nieuwe kerk te bouwen. De Terschellinger gereformeerden bouwden samen met de Stichting Protestants-Christelijk Recreatiewerk Terschelling in 1966-1967 ET-10 in Midsland-Noord.
Vanaf de jaren zeventig werd geloof en kerkgang minder vanzelfsprekend. West bereikte zijn hoogtepunt qua ledental in 1966 (256), terwijl Midsland tot 1991 licht groeide tot een maximum van 223 leden. Het teruglopend aantal badgasten in de diensten had invloed op de collecteopbrengsten. Dit leidde in 1996 tot een informele samensmelting en per 1 januari 1998 tot een fusie tot één Gereformeerde Kerk van Terschelling. Op West werd de kerk verhuurd aan de Stichting Zeeschuim, die er museum/antiquariaat De Kraak in vestigde. De leden kerken sindsdien naar keuze met de hervormden in de Westerkerk of met de Midslanders in ET-10.
Aanvankelijk werkten de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente toe naar een fusie tot Protestantse Gemeente te Terschelling, maar deze samenwerking werd in 2014 beëindigd. Sindsdien noemt de Gereformeerde Kerk zich naar buiten toe de Protestantse Gemeente ET-10. Onder leiding van ds. Mathilde de Graaff (sinds 2001) stelt de gemeente ‘gastvrijheid’ als hoogste doel en biedt ruimte aan iedereen die bezig wil zijn met levensvragen, spiritualiteit en religie.
Huize Brandaris: Van Oude Zorginstelling tot Vakantieadres
Huize Brandaris en de naastgelegen woning horen van oudsher bij de Nederlands Hervormde kerk. In 1926 heette Huize Brandaris "Avondrust" en bood het onderdak aan minderbedeelde ouderen van Terschelling, alsmede aan wezen en weduwen van schippers. In 1967 werd een nieuw verzorgingstehuis, "Huize Avondrood", in gebruik genomen, waarna "Huize Avondrust" werd afgekeurd voor de opvang van ouderen. In de jaren '90 werd het gebouw ingrijpend verbouwd en kreeg het de naam "De Stilen".
De diaconie van de Nederlands Hervormde Kerk stond voor de keuze om het nu lege gebouw af te breken of op te knappen en een nieuwe bestemming te zoeken. Men koos ervoor om het huis beschikbaar te stellen als vakantieadres voor mensen die elders moeilijk terecht konden, met behoud van de diaconale sfeer. In de beginjaren werd het huis verhuurd aan groepen, vaak uit de zorg, en gebruikt voor culturele, sociale en kerkelijke activiteiten.
Om Huize Brandaris beter te kunnen verhuren, was een opknapbeurt en investeringen in het interieur nodig. Door samenwerking met het psychiatrisch Centrum Stichting Sint Franciscushof in Raalte werden vanaf 1982 therapeutische werkweken georganiseerd. Hoewel de verhuur aan groepen uit de zorg opleefde, werd duidelijk dat het gebouw niet optimaal te exploiteren was met alleen deze doelgroep, mede door veranderingen in de zorgfinanciering. In 1989 werd de stichting Huize Brandaris opgericht voor een beter beheer en exploitatie.
Om de financiële gezondheid van Huize Brandaris te waarborgen, werd besloten het ook aan particulieren aan te bieden. Dit leidde tot stabiele huurprijzen en het behoud van de functie van het huis. Sindsdien huren honderden groepen uit Nederland en West-Europa Huize Brandaris als vakantieadres. Jaarlijks worden er nog steeds werkweken georganiseerd om het gebouw in optimale conditie te houden. In juli 2017 is de buitenkant van het huis geschilderd door vrijwillige vakschilders.
De Westerkerk: Trouwlocatie en Maritieme Geschiedenis
De Westerkerk, het kerkgebouw met de witte voorgevel van de protestantse gemeente te West-Terschelling, werd gebouwd in de jaren 1653-1654. Het is een zaalkerk volgens het Noord-Hollandse model, met de preekstoel in het midden van de lange zijde. Deze kerk, samen met de Brandaris en een deel van het oude Raadhuis, ontsnapte aan de grote brand die in 1666 door de Engelsen werd gesticht.
In de kerk zijn twee bijzondere scheepsmodellen te vinden. Het ene model is de Loodsschoener no.2, die op 25 november 1925 met man en muis verging. Het andere model is het schip Everdina, staande op een 17e-eeuwse geldkist. De Westerkerk kan als trouwlocatie worden gebruikt en biedt plaats aan maximaal 400 personen. In overleg is een orgel en/of piano aanwezig.
Doopsgezinde Kerk: Een Intieme Trouwlocatie
Het Doopsgezinde kerkje in de Molenstraat is een pittoresk gebouw dat dateert uit 1850 en is gebouwd op de fundamenten van een eerdere kerk. Deze vorige kerk werd, samen met vele andere gebouwen op West, verwoest tijdens de grote brand in 1666. Na de brand ondernam de Doopsgezinde gemeente diverse acties om de benodigde gelden voor de restauratie bijeen te krijgen.
De kerk wordt ook wel het Schuilkerkje genoemd, omdat het van buiten niet direct als kerk herkenbaar is. Dit was vroeger een noodzakelijke camouflage, omdat de Doopsgezinden vervolgd werden en geen openbare kerkdiensten mochten houden. De mooie gebrandschilderde ramen, die de kerk sinds 1910 bezit, werden geschonken door A.C.A. Eschauzier, een kleinzoon van P. Eschauzier, die van 1810 tot 1837 burgemeester en strandvonder van Terschelling was.
Het Doopsgezinde kerkje is een mooie, intieme locatie voor een trouwerij en biedt plaats aan maximaal 125 personen.
Andere Trouwlocaties op Terschelling
Naast de historische kerken biedt Terschelling diverse andere bijzondere trouwlocaties. Het gemeentehuis op West-Terschelling, waarvan het oude gedeelte in 1954 is gebouwd, beschikt over een raadzaal die ook dienstdoet als trouwzaal en plaats biedt aan maximaal 75 personen.
Voor een unieke ervaring is het mogelijk om letterlijk en figuurlijk in het huwelijksbootje te stappen op zeesleepboot de Holland.
Indien men op een andere locatie wil trouwen, is het raadzaam om eerst afspraken te maken met de exploitant van de betreffende locatie over datum, tijd en eventuele kosten. Vervolgens dient zo spoedig mogelijk contact te worden opgenomen met de gemeente Terschelling via telefoonnummer 0562-446244 om de huwelijksdatum vast te leggen.
tags: #hervormde #kerk #west #terschelling