Het schilderij Het uitgaan van de Hervormde Kerk te Nuenen, ook bekend als Congregation Leaving the Reformed Church at Nuenen, is een werk van de Nederlandse kunstschilder Vincent van Gogh. Het is uitgevoerd in olieverf op doek en meet 41,5 bij 32,2 centimeter. Het schilderij werd begin 1884 in Nuenen vervaardigd en toont de kerk waar de vader van Vincent, Theodorus van Gogh, predikant was.
Context: Vader Van Gogh als predikant in Nuenen
Vader Van Gogh was vanaf augustus 1882 predikant van de Nederlands Hervormde Gemeente in Nuenen. De pastorie bevond zich op korte afstand van de kerk, aan de Papenvoort. Deze kerk kenmerkt zich door een langwerpige, achtkantige vorm met een opvallend open torentje.
Het schilderij: Vroege weergave en schenking aan moeder
Vincent van Gogh legde de kerk rond eind januari, begin februari 1884 nauwkeurig vast op het doek. Hij beeldde de dichtgemetselde ramen aan weerszijden van de ingang af, die blijk geven van een balkon binnenin, boven de entree. Ook de plaquette boven de entreedeur met de Bijbeltekst "Jezus zeide: Mijn huis zal een huis des gebeds genoemd worden, Matth." is zichtbaar op het schilderij.
Het schilderij was bedoeld als geschenk voor zijn moeder. Vincent schreef aan zijn broer Theo: "Ik heb het kerkje met de heg en de boomen geschilderd onlangs voor haar. zooân soort geval." Deze brief ging vergezeld van een schets.
Persoonlijke omstandigheden en aanpassingen aan het schilderij
De aanleiding voor de schenking was het ongeval van zijn moeder op 17 januari, toen zij haar dijbeen brak bij het uitstappen van de trein in Helmond. Vincent verpleegde haar samen met zijn zus Willemien. Dit ongeval zorgde voor een verbetering in de relatie tussen Vincent en zijn familie, waardoor spanningen naar de achtergrond verschoven. De geste om een voorstelling van zijn vaders kerk aan zijn moeder te schenken, deed de situatie ongetwijfeld goed.
Zowel de genoemde briefschets als een tekening tonen op de voorgrond een man met een spade. In het uiteindelijke schilderij verving Vincent deze arbeider, vermoedelijk in het najaar van 1885, door een groep kerkgangers. Tegelijkertijd werkte hij andere delen bij met helderdere kleuren. Enkele figuren dragen een rouwfalie. Met deze toevoeging aan het beeld van zijn vaders kerkje, verwijst hij vermoedelijk naar diens overlijden dat voorjaar.
De kerk als Vincent van Gogh-herinnering
De Hervormde Kerk in Nuenen is een van de plekken die het sterkst aan Vincent van Gogh herinnert. Na zijn verblijf in het dorp is er het nodige veranderd aan het gebouw. In 1928 werd er een consistoriekamer aan de achterzijde aangebouwd. Het interieur onderging in 1952 en 1977 ingrijpende aanpassingen: de preekstoel, de banken in boogvorm en het koor met orgelfront verdwenen. Ook de indeling werd herschikt en de ramen vernieuwd. Het orgel op het balkon was al in 1888 vervangen.
Het kerkje is doorgaans gesloten voor publiek bezoek. Desondanks is het mogelijk om in Nuenen het schilderij van Vincent tot leven te laten komen en als het ware "in" het schilderij te stappen.
Geschiedenis en diefstal
Congregation Leaving the Reformed Church at Nuenen is een vroeg schilderij van Vincent van Gogh, geschilderd in begin 1884 en aangepast in het najaar van 1885. Het werk werd vervaardigd in Nuenen, een dorp in de Nederlandse provincie Noord-Brabant, enkele kilometers ten noordoosten van Eindhoven. Van Goghs vader werd in 1882 pastor van de Nederlandse Hervormde Kerk in Nuenen, en Vincent woonde van december 1883 tot mei 1885 bij zijn ouders in de pastorie van Nuenen.
Het schilderij werd op 7 december 2002 gestolen uit het Van Gogh Museum in Amsterdam, samen met een ander vroeg werk van Van Gogh, Strand te Scheveningen in stormachtig weer. De diefstal bleef meer dan 13 jaar voortduren, totdat het schilderij in januari 2016 werd teruggevonden door de Italiaanse Guardia di Finanza in Castellammare di Stabia, nabij Napels, zonder de originele lijst.