Hoe je een preek opneemt en voorbereidt

1. Bidden: De basis van elke preek

In de trainingen oefenen we veel spreektechnieken, maar we ervaren steeds weer dat techniek alleen te weinig is. Je zou alle bestaande spreektechnieken kunnen inzetten, maar tegelijkertijd merk je dat je eigen inspanningen ontoereikend zijn. Er is meer nodig dan alles uit de kast trekken om Gods boodschap te communiceren: Gods Geest is nodig! Het is namelijk een combinatie van spreekvaardigheid en afhankelijkheid van de kracht van God.

Hoe pas je dit toe? Op allerlei plekken in de Bijbel zie je dat gebed en de verkondiging van het Woord hand in hand gaan. Paulus is een voorbeeld in hoe hij zijn kennis en kunde inzet en tegelijkertijd wijst op de afhankelijkheid van de kracht van God.

Bid voor je hoorders

Verbeeld je dat je op zondag preekt. Wie zitten er voor je? Bid voor specifieke mensen.

Vraag anderen voor jou te bidden

Preken is een groot voorrecht en ook een grote verantwoordelijkheid. Hoe mooi is het om die verantwoordelijkheid samen op te pakken en je te laten dragen door gebed.

2. Lezen en verdiepen: De tekst centraal

Soms lezen we te snel, waardoor we de kern van het Bijbelgedeelte over het hoofd zien. Of we grijpen al snel naar commentaren, terwijl er al zo veel te ontdekken valt als we alleen maar de vraag stellen welk woord vaak voorkomt. Wat ik vaak meemaak - ook bij ervaren sprekers - is dat de kernboodschap of de kernwoorden in de kern van de preek ver afstaan van het Bijbelgedeelte. Dit kun je voorkomen door nog meer vertrouwd te raken met de tekst, zodat je tijdens de kern van je preek wel dicht bij de tekst blijft.

Geef het Bijbelgedeelte kleur

Zelf houd ik ervan om het Bijbelgedeelte eerst vaak te lezen, voordat ik een commentaar opensla. Ik knip en plak het Bijbelgedeelte via www.debijbel.nl in een Wordbestand. Stel begripsvragen. Denk niet te snel dat je het antwoord al weet. Welke details zie je waarbij je vragen kunt stellen? Zie je een connectie met het Bijbelgedeelte dat je leest en het Bijbelgedeelte ervoor en erna? Stel het geven van antwoorden nog even uit, zodat je voorkomt dat je de tekst laat buikspreken. Ga na het stellen van je vragen in naslagwerken op zoek naar antwoorden.

De kunst van het luisteren is misschien wel de belangrijkste vaardigheid die een christen moet ontwikkelen, omdat het christendom ten diepste draait om het Woord van God. God Zelf is immers het Woord (Johannes 1:1) en het Woord is vlees geworden (Johannes 2:1). Bovendien kun je alleen tot geloof komen door van God te horen (Romeinen 10:14) en vervolgens door het te horen tot volwassenheid te groeien (Mattheüs 13:23).

Je kunt God zien door middel van het gehoor. Je kunt God zien door te luisteren. Ben je nog niet tot Christus gekomen? Of ben je dat al wel, maar ben je gefrustreerd en verward omdat je bij jezelf nog niet zoveel groei ziet?

1. Zacheüs kon met Jezus in contact komen doordat hij in de boom geklommen was. Wanneer de grond buiten het bereik van de zaaier ligt, zal het zaad er niet bij kunnen komen. Om dit te begrijpen, hoef je geen raketgeleerde te zijn. Zorg dat je regelmatig Gods Woord onder ogen hebt. Probeer iedere dag een paar minuten stille tijd te houden met de Bijbel erbij en zorg er uiteraard voor dat je iedere zondag naar de kerk gaat. Het goede nieuws is dat het Woord van God iets bovennatuurlijks is. Het is levend, krachtig, dringt diep tot ons door en is goed voor ons (Hebreeën 4:12). Het zal altijd zijn doel bereiken (Jesaja 55:11). Luister daarom dus vol verwachting. Misschien ben je niet altijd even enthousiast over het onderwerp of de dominee, maar houd je aandacht erbij en blijf enthousiast.
2. De gelijkenis van het zaad (Mattheüs 13:23) laat zien dat je Gods Woord niet alleen moet horen, maar ook moet begrijpen. Maak notities, download de preek en luister ‘m opnieuw, bespreek het in een kleine groep of duik opnieuw de Bijbel in.
3. Hebreeën 4:1-3 spreekt over twee soorten mensen die dezelfde boodschap horen. De ene groep had er groot voordeel van. De andere dacht dat het een waardeloze boodschap was. Wat was het verschil? Slechts bij één groep leidde het gehoorde Woord tot geloof. Als je luistert, wees er dan van verzekerd dat God Zich tot je hart richt en zet jezelf ertoe om het Woord te ontvangen en het te gehoorzamen met vreugde en overtuiging. Niet omdat je móet, maar omdat het mág. God zit niet te wachten op blinde gehoorzaamheid vol tegenzin.
4. Het verschil tussen de wijze en de dwaze bouwers in Mattheüs 7 is dat de ene bouwer het Woord ook daadwerkelijk in praktijk brengt en de andere niet. Dus: als je een boodschap over vergeving hoort, maar je vergeeft niet, dan kan je huis in elkaar storten. Jakobus vergelijkt het met een man die in de spiegel naar zichzelf kijkt, vervolgens wegloopt en meteen al weer is vergeten hoe hij eruit ziet. Je zult onzeker zijn over wie je bent en over wie God is. Wees gehoorzaam, breng het in de praktijk.

3. Kiezen en formuleren: De kernboodschap

Door te bidden, te lezen, te mediteren en naslagwerken te lezen kun je jezelf soms verliezen in de hoeveelheid aan informatie. Het kan een hele zoektocht zijn kort en krachtig te formuleren wat je nou eigenlijk wilt zeggen in je preek. Wat wil je dat jouw luisteraars snappen?

De kernboodschap vinden

De preek wordt geboren op het moment dat je in de tekst of naar aanleiding van de tekst, het haakje vindt waardoor je er dit keer naar binnen gaat. Met het haakje bedoel ik: de ingeving, de rode lijn, de dragende gedachte, datgene waar je het dit keer over wilt hebben. Datgene waar je je preek aan ophangt.

De voorbereiding van een preek is meer dan alleen de uitleg van een Schriftgedeelte. Het gaat voornamelijk om de bewustwording van en reflectie op het homiletisch proces: wat gebeurt er in de feitelijke communicatie en hoe kan die zich verantwoord voltrekken?

4. Ontwerpen: Structuur en helderheid

Je wilt een preek die glashelder is opgebouwd. Persoonlijk. Gevarieerd. Aansprekend. Dat vraagt creativiteit en inspanning. Wil je een preek ontwerpen die je makkelijk onthoudt, die voor je hoorders goed te volgen is en waarbij je preek van begin tot eind om je kern cirkelt? Gebruik dan de IKEA-structuur, zodat je aansluit bij je hoorders, bij de Bijbelse boodschap en bij je eigen hart. De I staat voor het inspirerend intro, de K voor de krachtige kern, de E voor erkenning en de A voor de activerende afsluiting.

De IKEA-structuur

• Inspirerend intro
• Krachtige kern
• Erkenning
• Activerende afsluiting

Bij het maken van een preek ervaar ik altijd een spanningsveld. Enerzijds bid en vertrouw ik erop dat Gods Geest werkt en dat Gods woord krachtig is, ook als mijn preek minder goed in elkaar zit. Anderzijds mogen jij en ik alles uit de kast trekken om zijn boodschap zo goed mogelijk te presenteren. Niet om mensen te behagen, maar om God te behagen (1 Tessalonicenzen 2:4).

Een preek schrijven is ook een kwestie van retoriek. Daar hoort een zorgvuldige opbouw bij. Er is een hele theorie over het begin van de preek. Ik besteed veel aandacht aan het begin van de preek, in het bijzonder aan de openingszin. Als ik de eerste zin ‘heb’, ben ik voor mijn gevoel al een heel eind.

5. Oefenen: Vorm en inhoud

Tijdens het hardop oefenen hoor ik mezelf soms iets zeggen dat ik noteer. Blijkbaar ontdek ik soms eerder pratend wat ik precies wil zeggen dan schrijvend. Hardop oefenen geeft me vaak ook meer energie dan het uitschrijven. Het is voor mij een fijne manier om tot de kern te komen, bruggetjes te oefenen, aan te passen wat niet lekker loopt en te memoriseren.

Hardop oefenen

Je kunt tijdens je preekvoorbereiding op meerdere momenten stukjes hardop oefenen. Aan het begin van de week oefen je bijvoorbeeld stukjes hardop om aan te voelen welke volgorde beter is. Nadat je je preek hebt genoteerd, oefen je opnieuw, zodat je merkt waar het saai wordt en waar je kunt aanpassen, inkorten of uitbreiden. Later in de week oefen je met je stemgebruik en nog later oefen je om te memoriseren.

Ik ken sprekers die aan het einde van de week naar de kerkzaal gaan om hun preek daar te oefenen. Dit voelt het meest natuurlijk aan en zo merk je nog beter hoe je het podium optimaal gebruikt. Hardop oefenen op het podium of de preekstoel helpt je ook nog eens te visualiseren wie er voor je zitten en gericht voor hen te bidden.

6. Preken: De praktijk en de impact

Preken is in de eerste plaats een ambacht. Zelf hou ik ervan om te preken. Dat geldt voor veel collega’s blijkt regelmatig uit onderzoek. Het heeft ook wel wat om een stief kwartier te kunnen spreken, ononderbroken en onweersproken. En dat voor een in de regel aandachtig en welwillend gezelschap. Preken gaat over communicatie en dat is, hoe langer je het doet en hoe meer je erover nadenkt, in de kern iets wonderlijks. Dat door gewone woorden van een preek iets bij mensen gebeurt, en dan bij ieder van de toehoorders op een eigen en verschillende manier. Tegelijk doet het preken iets met je zelf. Dat ik graag preek heeft er ook mee te maken dat je in een preek met wezenlijke dingen bezig bent. Het gaat over je eigen geloof en je eigen drijfveren.

De rol van de predikant

De tekst moet niet zozeer worden uitgelegd, maar worden opengelegd. Ontvouwd, productief gemaakt, zodat de mensen in de kerk zelf hun eigen verbindingen kunnen gaan maken met wat er in de preek wordt gezegd en wat er voor hen in de Bijbeltekst klinkt. Als predikant ben je dienstbaar aan dat proces. Dat doe je niet als een neutrale aangever. Dat kan niet eens, maar is ook niet wenselijk. Vandaar dat het woord ‘verkondiging’ mij momenteel wel aanspreekt. Je biedt meer dan informatie. Je hebt iets te vertellen.

Interactie en betrokkenheid

Het hele preekproces is een samenspel van spreker en hoorders. Dat betreft niet alleen het retorische niveau, maar geldt zeker ook voor het godsdienstige niveau. Kerkgangers komen met hun geloofs- en levenservaringen naar de kerk en raken zo betrokken bij de liturgie en de preek. Die betrokkenheid is niet alleen een kwestie van geboeid raken, maar gaat dieper. Weliswaar heeft de preek alle kenmerken van een toespraak, maar er zijn toch wel enkele karakteristieke punten te noemen. Bijvoorbeeld de koppeling met Woord en Geest. In de kerkdienst wordt voorafgaande aan de preek uit de Bijbel gelezen en er wordt gebeden om de verlichting met de Heilige Geest. Daarmee veronderstellen we dat de Schrift een rol speelt in de preek en verwachten we dat er sprake zal zijn van een zekere ontvankelijkheid en openheid waarin God zijn werk kan doen.

Wie preekt, spreekt mensen aan in hun concrete leefwereld. In de preek wordt die leefwereld op de ene of andere manier verbeeld en onder woorden gebracht.

Persoonlijke betrokkenheid

Het bijzondere van de preek als communicatievorm is dat het ondanks de collectiviteit van het groepsgebeuren persoonlijker kan zijn dan een gesprek onder vier ogen. Maar daarvoor is het wel nodig dat de prediker m/v zich persoonlijk engageert. De hoorder heeft recht op het ‘ik’ van de predikant, om te horen, voelen, ervaren waar hij/zij door wordt geraakt, geïntrigeerd, geërgerd. De predikant is geen neutraal doorgeefluik, zoals sommige preekopvattingen lijken te suggereren. In mijn preekvisie is die persoonlijkheid van de predikant een krachtig middel om de werking van de preek te vergroten. Door zijn persoonlijke geraaktheid te tonen, helpt de predikant met zijn preek een vergelijkbaar proces bij de hoorders op gang te brengen. De preek wil immers mensen bewegen en raken op een emotioneel en motivationeel niveau.

tags: #hoe #kan #je #een #preek #opnemen