Veel Bijbelverhalen worden wellicht letterlijk genomen, terwijl anderen ze primair geestelijk lezen, op zoek naar een diepere betekenis. Dit kan leiden tot stevige discussies over de juiste manier van Bijbellezen: letterlijk of symbolisch, en hoe om te gaan met afwijkende opvattingen van anderen. De rubriek Pastoradio in De Dag Van Vandaag behandelt dergelijke vragen, waaronder die over het lezen van de Bijbel. Een luisteraar uitte haar bezorgdheid over vrienden die beweren dat de Bijbel uitsluitend geestelijk gelezen moet worden, wat zij betwist, vooral bij verhalen als dat van Noach en de ark. Zij gelooft wel in diepere lagen, maar de stellige houding van haar vrienden bemoeilijkt de gesprekken.
Volgens Bram is deze discussie niet nieuw; christenen debatteren er al eeuwen over. De vraag "Hoe moet je je Bijbel lezen?" kent diverse antwoorden: sommigen bepleiten een letterlijke lezing, terwijl anderen de nadruk leggen op interpretatie binnen de context. Bram zelf komt uit een traditie waar de Bijbel een centrale rol speelt en die de Bijbel "van kaft tot kaft" neemt.
De complexiteit van directe toepassing wordt geïllustreerd door de afsluiting van veel brieven van Paulus, zoals "kus elkaar met de kus van de vrede." Hoewel de Bijbel van groot belang is - Gods Woord, een lamp voor de voet en een licht op het pad, een kompas voor het leven - is het cruciaal om rekening te houden met de historische en culturele context. De Bijbel is immers geschreven in een heel andere tijd.
Verschillende tekstsoorten vereisen verschillende leeswijzen
Het helpt om te herkennen welk type tekst men leest. Zo is de uitspraak van Jezus "Ik ben de deur" niet letterlijk bedoeld. De Bijbel bevat diverse literaire genres, die elk een specifieke benadering vereisen. De verhalen over de koningen, bijvoorbeeld, zijn historisch van aard, wat verschilt van Jesaja's profetieën over de toekomstige tijd van God. Het is daarom essentieel om steeds opnieuw naar de vorm van de tekst te kijken.
Bram benadrukt dat de Bijbel gelezen moet worden "zoals die zelf gelezen wil worden," wat betekent dat men rekening moet houden met poëzie, profetie, apocalyptische teksten, brieven en biografieën. Echter, Bijbellezen is meer dan alleen analyseren en uitleggen; het omvat ook luisteren. Zoals Theoloog des Vaderlands Arnold Huygen beschrijft in zijn boek Lezen en laten lezen, doet het Woord iets met de lezer. De Bijbel leest de mens, en het moet binnendringen in het hart.
Dit helpt ook bij het toepassen van Bijbelse opdrachten in het heden. Het voorbeeld van de kus illustreert dit: hoewel het destijds een uiting van liefde was, betekent dit niet dat iedereen elkaar letterlijk moet zoenen. Het gaat erom dat wij elkaar hartelijk groeten, zoals destijds de onderlinge liefde werd getoond.
Verwijzingen naar Jezus en Gods werk
Door op deze manier te lezen, worden ook de verbanden tussen het Oude Testament en Jezus' komst duidelijker. Het verhaal van Noach, bijvoorbeeld, kan worden geïnterpreteerd als een vooruitwijzing naar Jezus, Die Zichzelf gaf om mensen te redden van het oordeel. Dit wordt niet gezien als vergeestelijking, maar als Gods werk.
Christenen zullen niet altijd overeenstemmen over de interpretatie van Bijbelteksten, en dat is volgens Bram geen probleem. De vraag hoe de Bijbel te lezen is, is een centraal thema in de hedendaagse theologie, ook binnen gereformeerde kring, en wordt aangeduid met de term 'hermeneutiek'. Recente ontwikkelingen op dit gebied worden belicht in werken als Lezen en laten lezen van dr. Arnold Huijgen en de bundel Gereformeerde hermeneutiek vandaag.
Recente ontwikkelingen in de hermeneutiek
Een belangrijke recente ontwikkeling is de toenemende aandacht voor de lezer. Vroeger was hermeneutiek voornamelijk een technische discipline gericht op uitlegregels. Tegenwoordig omvat het een breder begrip van communicatie en verstaan, waarbij de eigen context en "bril" (voorverstaan) van de lezer een rol spelen. Hoewel dit de bescheidenheid en voorzichtigheid bevordert, bestaat het gevaar dat de focus te veel op de lezer komt te liggen, wat afbreuk kan doen aan Gods spreken door de Bijbel.
Een tweede ontwikkeling is de nadruk op het feit dat christenen in God geloven, niet in de Bijbel. Hoewel dit de Bijbel in het kader van Gods verlossingswerk plaatst, heeft God Zich wel verbonden aan een boek om Zijn gezag uit te oefenen. Het is daarom belangrijk om God en de Bijbel nauw met elkaar te verbinden.
Een derde ontwikkeling betreft de angst voor een te rationele omgang met de Bijbel. De Bijbel is geen object dat men kan "beschikken", maar een levende openbaring van God. De nadruk ligt op het "laten lezen" door God, waarbij de Bijbel meer een verhaal is van Gods daden dan een puur theologisch werk. Hoewel rationalisme een probleem kan zijn, bevat de Bijbel ook theologie en antwoorden op ethische vraagstukken.
Een vierde ontwikkeling is de grotere nadruk op de diversiteit en veelkleurigheid van de Bijbel, in tegenstelling tot eerdere pogingen tot harmonisatie. De Bijbel kent een rijke variëteit aan genres, stemmen en thema's. Deze diversiteit moet echter worden gezien als een symfonie, waarin een diepe eenheid schuilt, met God als de ultieme Auteur.
De vijfde ontwikkeling is dat exegeten en hermeneuten de Bijbel steeds meer als een menselijk boek beschouwen, wat vragen oproept over onfeilbaarheid. Veel christenen wijzen onfeilbaarheid af, maar het vertrouwen op een Bijbel zonder fouten is essentieel voor het lezen met vertrouwen en het behoud van het gezag van de Schrift.
HOE DE SCHRIFT TE INTERPRETEREN | Hermeneutiek, exegese en eisegese | De Bijbel begrijpen, afleve...
Het is belangrijk om voorzichtig te zijn met valse tegenstellingen en te luisteren naar het zelfgetuigenis van de Schrift. De vraag "Hoe lezen we de Bijbel?" en "Wanneer verstaan we de Bijbel op de juiste wijze?" zijn cruciaal, met name in relatie tot de verhouding tussen geloof en wetenschap.
De rol van lezen in het geloofsleven
Een praktische vraag betreft de noodzaak van lezen in de bekeringsweg. In reformatorische kringen wordt lezen als een ongeschreven regel beschouwd, maar de jongere generatie leest minder. Hoewel het geloof uit het gehoor komt (Romeinen 10:17), is lezen onmisbaar voor geestelijke groei. Het zoeken naar God, die Zich openbaart in Zijn Woord, is het motief voor het bestuderen van de Bijbel. Het Schriftonderzoek moet leiden tot oprecht geloof in Jezus Christus.
Lezen wordt een "liefdesopdracht" genoemd. Het bestuderen van Gods Woord en op de Bijbel gebaseerde boeken voedt het heimwee naar God. De mannen van Berea (Handelingen 17) onderzochten dagelijks de Schriften om de woorden van Paulus te toetsen. Ondanks de invloed van beeldcultuur blijft lezen essentieel voor het verrijken van het zicht op jezelf, de omgeving en de wereld.
De Bijbel zegt dat geloof uit het gehoor komt, en het gehoor door het Woord van God. Door de prediking maakt God zalig. Het is een wonder dat de Heilige Geest het gepredikte Woord krachtig doet werken in zondaarsharten, met Christus als de kern. Het is echter belangrijk de onlosmakelijke verbinding tussen Gods Woord en het lezen ervan te handhaven. Het niet lezen, terwijl men wel kan, leidt tot geestelijke schade. Het oproepen van jongeren en ouderen om Jezus te zoeken in Gods Woord is van het grootste belang.
Gereformeerde hermeneutiek en de "nieuwe hermeneutiek"
Het oude gereformeerde uitgangspunt "Lees wat er staat, laat staan wat u leest!" is cruciaal om dwaalwegen te vermijden. De zogenaamde "nieuwe hermeneutiek" brengt veel misverstanden met zich mee en is niet direct een valse leer, maar een andere manier van omgaan met de Bijbel.
Hermeneutiek is het geheel van regels voor het lezen en interpreteren van teksten. Exegese richt zich op wat er letterlijk staat en wat de Here daar zegt. Een gedicht, bijvoorbeeld, vereist andere leesregels dan een zakelijke tekst.
De traditionele gereformeerde hermeneutiek kent basisregels die ontleend zijn aan de Bijbel zelf:
- De Bijbel is één: Een verzameling boeken die samen Gods geopenbaarde Woord vormen en op elkaar betrokken zijn.
- De Bijbel is eenvoudig: Gods wil is duidelijk voor iedere oprechte lezer, ook al wordt niet alles direct begrepen. Dit betekent niet dat iedereen alles meteen begrijpt, maar wel dat Gods wil duidelijk is.
- De Schrift legt zichzelf uit: Teksten worden verduidelijkt door ze met elkaar te vergelijken en te zien hoe ze worden aangehaald in de Bijbel zelf.
Daarnaast wordt het belang van kennis over de Bijbelse tijd, aardrijkskunde en gebruiken benadrukt, evenals het herkennen van de vorm van de tekst (geschiedenis, profetie, lied).
Verschillen met de "nieuwe hermeneutiek"
De "nieuwe hermeneutiek" is niet per se nieuw, maar is lange tijd afgewezen. Hoewel hedendaagse Bijbeluitleggers vaak nog wel een vorm van gezag aan de Bijbel toekennen, is de betekenis van hun woorden anders. Deze benadering kan een sluipende ingang vinden door geleidelijke verandering van begrippen.
Een kernpunt van de nieuwe hermeneutiek is het belang van de context: de tijd, cultuur en maatschappelijke omstandigheden waarin een Bijbelwoord is gesproken of geschreven. Deze context wordt soms belangrijker geacht dan het letterlijk lezen, de eenheid van de Schrift, of het principe van schrift met schrift vergelijken. Dit kan leiden tot een andere interpretatie van inspiratie en gezag.
Hoewel de Bijbel inderdaad spreekt in de taal van zijn tijd (accommodatie), mag de context niet bepalend worden voor de boodschap. De context wordt in de nieuwe hermeneutiek soms zelfs bepalend voor de exegese, wat ertoe leidt dat de context gaat "heersen" over het Woord.
Een belangrijk uitgangspunt van de nieuwe hermeneutiek is dat een Bijbelwoord niet zomaar uit de Bijbelse context kan worden toegepast in de onze. Dit leidt tot de conclusie dat de Bijbel niet zo eenvoudig is als altijd beleden. Bijvoorbeeld, het verbod op overspel in het zevende gebod wordt gezien als tijdgebonden. De moderne hermeneut stelt dat men niet zomaar kan spreken van "zo zegt de Here," omdat de context sterk bepalend is voor de exegese.
Daarnaast legt de nieuwe hermeneutiek de nadruk op aansluiting vinden bij de omgeving en de samenleving. Het Woord moet door de mens gevat kunnen worden en mag geen onmiddellijke weerstand oproepen. Dit negeert echter dat de wereld van God afgedwaald is en het evangelie een steen des aanstoots is. Het aanpassen van de Bijbelse boodschap betekent deze veranderen tegen Gods wil in.
Het hanteren van de regels van de moderne hermeneutiek leidt ertoe dat "zo zegt de Here" vervangen wordt door "zo zegt de gemeente." Dit kan resulteren in een zoektocht zonder zekerheden, waarbij de Bijbeltekst afhankelijk van de veranderende context steeds anders wordt uitgelegd. Dit sluit aan bij het postmoderne levensgevoel, waarin waarheden wisselend en afhankelijk van omstandigheden zijn.
Het belang van de Bijbel als fundament
De kritiek op de nieuwe hermeneutiek is dat het "zo zegt de Here" verstomt en de uitleg van Gods Woord een onzekere zoektocht wordt. De gereformeerde hermeneutiek daarentegen benadrukt het gezag van de Bijbel als Gods geïnspireerde Woord, met een vaste inhoud en een fundamenteel criterium voor kennis over God. De Bijbel is de reisgids op weg naar Christus.
Het is van belang om de Bijbel te lezen met het besef dat het Woord van God door de Heilige Geest is ingegeven om te worden verstaan in alle tijden. De Bijbelboeken zijn geen menselijke geschriften, maar de woorden van onze Here. De nadruk op de autoriteit van de Schrift en het belang van gehoorzaamheid aan Gods Woord zijn centraal in de gereformeerde benadering.
De discussie rond de plaats van de vrouw in de gemeente en (homo)seksualiteit illustreert de uitdagingen. De nieuwe hermeneutiek dreigt het criterium van Gods Woord te vervangen door het heersende morele basisgevoel van de westerse wereld. De gereformeerde hermeneutiek daarentegen zoekt naar een nieuw verstaan van de Schriften dat leidt tot ware, vrije gehoorzaamheid aan wat de Bijbel zegt.
Het is cruciaal om de Bijbel niet te interpreteren vanuit een eigen, subjectieve "bril", maar om het Woord te laten spreken en te onderzoeken wat het ons leert over Gods bedoeling met mens en wereld. Dit vereist een radicale vernieuwing van het denken en een bereidheid tot gehoorzaamheid aan de boodschap van de Bijbel, die de waarheid bevat die ons kan bevrijden.