De Politieke Voorkeur van de Gereformeerde Bonders

De Gereformeerde Bond, met ongeveer 250.000 kiezers die op 6 mei naar de stembus gaan en goed voor vier kamerzetels, vormt een significante groep binnen het Nederlandse politieke landschap. De vraag welke partij hun stem krijgt en hoe de christelijke partijen zich naar hen toe profileren, is dan ook van groot belang. Dr. ir. J. van der Graaf, algemeen secretaris van de Gereformeerde Bond, stelt dat de SGP zich steeds meer vervreemdt van de hervormd-gereformeerde kiezers, wat leidt tot een overstap naar de RPF. Ir. B. J. van der Vlies, leider van de SGP, betwist dit en stelt dat zijn partij juist alles in het werk stelt om de bonders aan zich te binden.

Wie zijn de Bonders en waar kerken zij?

Het bepalen van de precieze omvang en samenstelling van de 'bondsgemeenten' is complex. Een veilig uitgangspunt is de vaststelling dat ongeveer 400.000 Nederlanders kerken waar de kerkenraad doorgaans een predikant van gereformeerde-bondssignatuur beroept. Van deze groep is 70 procent kiesgerechtigd, wat neerkomt op ongeveer 280.000 stemgerechtigde bonders. Indien 85 tot 90 procent van hen daadwerkelijk gaat stemmen, zoals op 6 mei, zullen hun 250.000 stemmen beslissend zijn voor ruim vier kamerzetels.

Politieke Voorkeur van Bonders

De meeste predikanten binnen de Gereformeerde Bond stemmen op een christelijke partij. Slechts 3 procent kiest voor een partij buiten de SGP, RPF of CDA, waaronder het GPV. De SGP geniet de grootste populariteit binnen bondskringen, met 44 procent van de stemmen. De RPF volgt met 41 procent, terwijl het CDA 12 procent van de stemmen kan verwachten.

Deze cijfers zijn gebaseerd op een enquête onder 286 bondspredikanten. Er dient echter een kanttekening geplaatst te worden bij deze resultaten. De respons op de enquête was ongeveer 50 procent, wat suggereert dat predikanten die zich identificeren met de achterban van het Reformatorisch Dagblad, oftewel de 'rechtsere' bonders, waarschijnlijk meer geneigd waren deel te nemen. Hierdoor kan het percentage SGP-stemmers hoger en het percentage CDA-stemmers lager uitvallen dan in werkelijkheid het geval is. Bovendien valt de politieke voorkeur van een predikant niet per definitie samen met die van zijn gemeenteleden. Sommige predikanten wensten hun keuze niet te specificeren en gaven aan dat hun voorkeur uitging naar "een van de drie" partijen.

Alternatieve Schattingen van Politieke Voorkeur

Met de nodige voorzichtigheid kan men voor een breder beeld beter uitgaan van de cijfers van godsdienstsociologen Dekker en Peters, wiens onderzoek dateert uit de tweede helft van de jaren '80. Met correcties op basis van de ontwikkelingen in de afgelopen tien jaar, kan men aannemen dat de hervormd-gereformeerde stemmen als volgt over de drie christelijke partijen zijn verdeeld:

• SGP: 30 procent
• RPF: 25 procent
• CDA: ruim 20 procent
• Niet-confessionele partijen: ongeveer 20 procent

Hoewel enigszins clichématig, is het niet onredelijk te veronderstellen dat kerkgangers aan de rechterzijde en rechts van de bond hun stem voornamelijk aan de SGP geven. In het midden van de bond gaat de voorkeur uit naar de RPF, terwijl de meerderheid aan de linkervleugel haar stem voornamelijk aan het CDA toekent. Drs. G. van Leijenhorst, voormalig CDA-staatssecretaris en parlementslid, is een illustratief voorbeeld van deze laatste categorie. Hoewel hij in Garderen woont, kerkt hij in Ermelo, waar de bondsgemeente minder uitgesproken is dan in zijn woonplaats.

Historische Banden met Politieke Partijen

De Anti-Revolutionaire Partij (ARP)

Tot de Tweede Wereldoorlog bestonden er nauwe banden tussen de Gereformeerde Bond en de Anti-Revolutionaire Partij (ARP). De Christelijk-Historische Unie (CHU) was, met name op de Veluwe, ook populair. Bij het 25-jarig bestaan van de Gereformeerde Bond in 1931 spraken ook ARP'ers speeches uit. Hun leider, prof. dr. Hugo Visscher, uitte regelmatig kritiek op de SGP in "De Waarheidsvriend". In de jaren '30 verdedigde het bondsblad het beleid van de ARP, met de slogan "wie goed hervormd is, is ook antirevolutionair", en riep de lezers op om op H. Colijn te stemmen. Prominente bondspredikanten zoals I. Kievit, C. Boer, J. van Sliedregt en de Vroegindeweij's waren tevens lid van de ARP.

Het tij keerde echter. Tijdens de bijeenkomst ter gelegenheid van het 50-jarig bestaan van de Gereformeerde Bond in 1956 was er wel een afvaardiging van de ARP aanwezig, maar geen enkele ARP-politicus voerde het woord, naar verluidt wegens "tijdsgebrek".

De Christelijk-Historische Unie (CHU)

Na de Tweede Wereldoorlog nam de invloed van de CHU in bondskringen toe, ten koste van de antirevolutionairen. Vanaf de jaren zestig had de CHU altijd een bonder op een verkiesbare plaats. Eerst was dit de heer Bode, burgemeester van Elburg, gevolgd door zijn opvolger Van Leijenhorst, die de Kamer in 1994 verliet en werd opgevolgd door zijn schoonzoon W. J. Dekker. Deze laatste bedankte om redenen van plaatselijk-politieke aard en werd vervangen door dr. A. Mosterd uit Putten.

De Staatspartij (SGP)

Ook de SGP, van oudsher een partij gedomineerd door leden van de Gereformeerde Gemeenten, werd na de Tweede Wereldoorlog aantrekkelijker voor hervormden. Ds. P. Zandt, wiens kamerlidmaatschap vanaf 1925 al een toestroom van hervormden had veroorzaakt, gaf de partij als fractie- en partijvoorzitter een hervormd gezicht. Volgens Van der Graaf dwong ds. Zandt overal respect af vanwege zijn integriteit en hervormd-kerkelijke instelling.

De toeloop naar de SGP ging ten koste van de ARP. De ARP had in de jaren vijftig altijd een vrijgemaakte, een christelijke gereformeerde, een modale hervormde en een bonder in de fractie. W. Aantjes was de laatste bonder die de fractie rechts binnenkwam, maar maakte een ontwikkeling door die hem in de synodaal gereformeerde wereld deed opgaan.

Spanningen tussen SGP en Hervormd-Gereformeerden

Het Conflict van 1981 en de Opvolging van Ds. Abma

Volgens Van der Graaf markeert het conflict uit 1981 het begin van een reeks gebeurtenissen die de hervormd-gereformeerden steeds verder van de SGP vervreemdden. De "pijnlijke geschiedenis rond de opvolging van ds. Abma", een markante man en theocraat die veel hervormd-gereformeerde kiezers aan zijn partij wist te binden, creëerde afstand. Dit kwam doordat Van der Vlies voor hen niet als hervormd-gereformeerd herkenbaar was, hoewel Van der Graaf wel respect heeft voor zijn politieke activiteit.

De Vrouwenkwestie

De "vrouwenkwestie", die ertoe leidde dat vrouwen slechts bijzonder lid van de SGP konden worden en geen passief kiesrecht hadden, heeft volgens Van der Graaf het negatieve imago van de partij in de hervormd-gereformeerde achterban versterkt. Het terugtreden van ds. Hovius, de toenmalige voorzitter en een zeer herkenbare figuur binnen hervormd-gereformeerde kringen, versterkte dit effect. Hoewel sommigen de SGP trouw bleven, voelden veel hervormd-gereformeerden zich zo vervreemd dat zij de overstap naar de RPF maakten.

De Kwestie rond Prins Maurits en Marilène

De recente discussie over de weigering van de SGP om in te stemmen met het huwelijk van prins Maurits met de rooms-katholieke Marilène van den Broek, heeft volgens Van der Graaf het imago van de partij opnieuw geschaad. Dit illustreert de "vereenzijdiging" binnen het hoofdbestuur en de SGP-fracties, waardoor de SGP zich steeds meer isoleert, wat contrasteert met het elan dat de RPF en GPV uitstralen.

Reacties van de SGP

Politieke 'Move' en Isolement

Van der Graaf ziet de keuze voor C. G. van der Staaij als nummer 3 op de kandidatenlijst als een politieke "move" die de keuze voor isolement en versmalling door de partij benadrukt. Hij meent dat de SGP terrein had kunnen terugwinnen door een herkenbare en aansprekende bonder op nummer 3 te plaatsen, en dat de "royale solidariteit" in hervormd-gereformeerde kring is verdwenen, wat de partij aan zichzelf te wijten heeft.

Zoektocht naar Herkenbaarheid

Partijleider Van der Vlies reageert hierop door te stellen dat er binnen de SGP "altijd een zoektocht is geweest om hervormd-gereformeerden een zichtbare plaats in de partij te geven". Hij benadrukt dat zij "voluit bij de partij horen" en dat dit de partij "heel aardig lukt". Hij wijst op prominente figuren zoals senator Holdijk en ir. Van der Waal, die zowel binnen de SGP als binnen het hoofdbestuur van de Gereformeerde Bond een plaats hebben. Ook ds. Hovius is, ondanks zijn moeite met het vrouwenstandpunt, lid gebleven, en zijn plaats in het hoofdbestuur is overgenomen door ds. Van Daalen uit Ede.

Van der Vlies beschouwt zichzelf voluit als behorende tot de hervormd-gereformeerde richting en hoopt dit de afgelopen zeventien jaar politiek te hebben uitgedragen. Hij stelt zich nooit onherkenbaar te hebben opgesteld en benadrukt dat zijn gemeente Maartensdijk, hoewel rechts van de Gereformeerde Bond, wel degelijk tot het hervormd-gereformeerde volksdeel behoort. Hij is actief in diverse kerkelijke vergaderingen en de door zijn gemeente afgevaardigde diaken steunde de koers van de hervormd-gereformeerden.

Verbondenheid en Noodzaak van Samenwerking

Van der Vlies stelt dat de hervormd-gereformeerden en de SGP "aan elkaar verwant" zijn, gebaseerd op een gemeenschappelijke grondslag van Schrift, belijdenis en de theocratische gedachte. Hij benadrukt het gedeelde besef dat God regeert en dat de overheid zich naar Zijn wetten moet richten, een notie die volgens hem bij de RPF minder sterk aanwezig is. Hij hoopt dan ook dat de hervormd-gereformeerden eerlijk en objectief zullen beoordelen wat de SGP-fractie in Den Haag doet, omdat kerkelijk en politiek elkaar hard nodig hebben.

Van der Vlies ontvangt "geen signalen" dat hervormd-gereformeerden in groten getale naar de RPF zouden "overlopen" na de recente incidenten. Hij erkent dat 1981 een historisch feit is, maar dat dit nooit tot verwijdering tussen hem en Holdijk heeft geleid. Hoewel de vrouwenkwestie veel kwaad heeft gedaan, hoort hij niemand meer over 1981.

De Positie op de Kandidatenlijst

Van der Vlies wijst erop dat senator Holdijk, die namens de fracties sprak in het debat over het huwelijk van prins Maurits, juist uit hervormd-gereformeerde en confessionele kringen veel positieve reacties heeft ontvangen. Hij benadrukt dat Holdijk het standpunt, ingegeven door de theocratische gedachte, prudent en integer heeft uitgedragen. De suggestie dat Holdijk dit onder druk van de fracties en het hoofdbestuur deed, wijst hij van de hand; het standpunt is in samenspraak tot stand gekomen en er is geen druk vanuit het hoofdbestuur uitgeoefend.

Het ontbreken van een hervormd-gereformeerde op nummer 3 op de lijst wordt verklaard door het interkerkelijke karakter van de partij, waarbij ook de kleinere reformatorische kerken recht hebben om vertegenwoordigd te worden. Van der Vlies stelt dat er "altijd een hervormd-gereformeerde aan de kop van de lijst is geweest".

E. Klein over Vervreemding en SGP's Boodschap

De hoogste bonder op de SGP-kandidatenlijst is E. Klein uit Doornspijk, leraar en plaatsvervangend rector van de Jacobus Fruytier Scholengemeenschap in Apeldoorn, op nummer 4. Klein, die hervormd-gereformeerd is, heeft "nooit het gevoel gehad, ook niet toen de vrouwenkwestie speelde, dat ik van politieke kleur moest verschieten". De RPF oefent op hem geen aantrekkingskracht uit, omdat de evangelische beweging daar sterker aanwezig is dan de partij wil toegeven en hij de RPF confessioneel te vaag vindt.

Klein vraagt zich af of de constatering van Van der Graaf over de vervreemding van hervormd-gereformeerden iets over Van der Graaf zelf of over de SGP zegt, en acht de constatering niet terecht. Hij vraagt zich af of de bonders niet zelf vervreemden van de SGP en heeft geen significante veranderingen gesignaleerd.

Hij heeft de opmerking dat hij eigenlijk op nummer 3 had moeten staan om de hervormd-gereformeerde kiezers te trekken, "meerdere keren gehoord". Hij meent dat dit de verscheidenheid van de achterban beter zou weerspiegelen, maar benadrukt: "Stem op de SGP en dan pas op de persoon."

De Aantrekkingskracht van de RPF

Als er al sprake is van een overloop naar de RPF, dan komt dit volgens Klein niet zozeer door teleurstelling in de koers van de SGP, maar door het "frisse elan" dat de RPF uitstraalt. Hij ziet hierin de kern van het probleem voor de SGP: interne discussies en standpunten creëren vaak een karikatuur van de partij, en de SGP slaagt er niet in deze karikatuur te doorbreken en haar boodschap duidelijk over te brengen. Als dit wel zou lukken, zou de SGP ontdekken dat haar boodschap meer weerklank vindt dan verwacht.

Klein suggereert ook dat de structuur en kleur van de RPF hervormde kiezers meer aanspreken. De RPF is ruimer en pluriformer dan de principiële en belijnde SGP, en de structuur van de RPF sluit beter aan bij wat hervormden in hun eigen kerk gewend zijn.

Van Dijke over de RPF en Hervormde Kiezers

Van Dijke, partijleider van de RPF en verantwoordelijk voor de "frisse koers" van zijn partij, verbaast het niet dat steeds meer hervormden zich tot de RPF aangetrokken voelen. De "meer open mentaliteit van iemand die in een volkskerk functioneert, past beter bij onze partij. Die mensen willen een authentiek christelijk geloof, dat wordt vertolkt op een manier die bij deze tijd past. Van die discussie over de vrouw begrijpen ze eigenlijk niets. Bovendien zijn wij heel pluriform. Juist dat zou de bonders wel eens kunnen aantrekken."

Toen het CDA nog een grote, machtige partij was en de RPF een kleine fractie had, waren er in hervormde kring aarzelingen om zich bij de RPF aan te sluiten. Nu de RPF echter "body krijgt", haken de bonders aan. Dit zelfversterkende effect zag men ook bij de EO.

De RPF, ontstaan in 1974 uit Nederlands gereformeerde en synodaal gereformeerde kringen, rekruteert nu meer dan de helft van haar kiezers uit hervormde kringen.

SGP-Kandidatenlijst voor de Eerste Kamer

Het SGP-hoofdbestuur heeft de concept kandidatenlijst voor de Eerste Kamerverkiezingen vastgesteld. De lijst wordt aangevoerd door Peter Schalk, de huidige fractievoorzitter van de SGP in de Senaat, die eerder op de partijdag tot lijsttrekker is gekozen. Op nummer twee staat Diederik van Dijk, momenteel de tweede man van de SGP in de Eerste Kamer. De derde plaats wordt ingenomen door prof. dr. M.J. (Marc) de Vries.

"We zijn blij deze lijst te kunnen presenteren en zien uit naar de voortzetting van ons heldere christelijke geluid in de Eerste Kamer," aldus een verklaring. Marc de Vries motiveert zijn kandidatuur met de verwondering dat God zondige mensen wil inschakelen in Zijn Koninkrijk, wat dient met vreugde. Het geroepen worden tot dienst in de christelijke politiek is voor hem nieuw. Het meer reflexieve karakter van de Eerste Kamer past goed bij zijn filosofische werk.

De kandidatenlijst telt 27 kandidaten, zeven meer dan de vorige keer. Dit besluit is mede genomen vanwege de regionale spreiding en de spreiding van deskundigheid. De kandidaten representeren een breed scala aan provincies en weerspiegelen de brede kerkelijke verscheidenheid van de partijachterban. De lijst gaat ter consultatie naar alle SGP Provinciale Statenleden, die in mei de leden van de Eerste Kamer zullen kiezen.

Historische Figuren en Hun Politieke Betrokkenheid

Hugo Visscher

Een bekend, maar niet onomstreden ARP-Tweede Kamerlid in het interbellum. Hij was predikant en werd later door het kabinet-Kuyper benoemd tot hoogleraar theologie in Utrecht. Als voorman van de Gereformeerde Bond in de Hervormde Kerk werd hij in 1922 Tweede Kamerlid. Hij nam vaak van de fractiemeerderheid afwijkende standpunten in, was antipapistisch en aanhanger van de Groot-Nederlandse gedachte. Later begaf hij zich in steeds conservatiever vaarwater en belandde uiteindelijk bij de NSB als adviseur van leider Mussert.

Overige Politieke Figuren

De tekst vermeldt verder vermeldingen van dr. H., J.A. de Wilde, C. Smeenk, W.J. Wiegeraad en P.J.B.J. van Boven, die deel uitmaken van een selectie van loopbanen en nevenfuncties.

Er wordt melding gemaakt van het onttrekken aan stemmingen in 1925 en 1926 over het amendement-Kersten inzake het gezantschap bij de Paus. Conflict met de ARP over regeringspolitiek, sociale politiek en samenwerking met rooms-katholieken is ook beschreven. Vanaf eind 1926 maakte hij geen deel meer uit van de A.R.-Kamerclub vanwege een conflict over het Verdrag met België, waarbij hij de voorstem van de A.R.-fractie toeschreef aan 'Roomse' invloed. Zijn dochter was gehuwd met een zoon van P.C. Na negen maanden voorarrest werd hij op 10 oktober 1945 door het Tribunaal in Arnhem van verdere rechtsvervolging ontslagen vanwege zijn leeftijd.

Bonders in de Politiek Den Haag

Bonders zijn gewild in politiek Den Haag. Zowel CDA, ChristenUnie als SGP trachten aansluiting te vinden bij de half miljoen orthodox-gereformeerden binnen de PKN. SGP-senator Gerrit Holdijk verzucht dat het "veel makkelijker zou zijn" als er meer zetels te verdelen waren. Hij weet dat het hoofdbestuur van zijn partij de mogelijkheden onderzoekt om de daling van het aantal SGP-stemmers uit de achterban van de Gereformeerde Bond tot stilstand te brengen. Echter, bij een partij die waarschijnlijk op twee en hooguit op drie zetels kan rekenen, is de koek snel op.

Gemeente- en Persoonlijke Herkomst van Kandidaten

Een lijst met gemeenten en personen wordt gepresenteerd, waaronder:

• Boven-Hardinxveld-hhg: H.
• Brakel-gg: B.J.
• Ede-hg (Sionkerk): A.
• Ermelo-hg (Nieuwe kerk): M.M.
• Genemuiden-gk: M.
• Goudswaard-gg: L.
• Ochten-ggin: M.
• Ooltgensplaat-gg: S.W.
• Oosterend-gg: E.
• Urk-Moria-hhg: D.J.
• Vlissingen-gg: G.J.
• Waupun-gg: W.
• Westbroek-hg: B.E.
• Wilnis-hg: A.
• Zeist-gg: P.J.
• Zwolle-gg: J.
• Elburg-hg (wijk Oost): J.
• Lekkerkerk t Venster-hg: A.
• Nijkerk-hg (wijk 3): G.H.
• Waddinxveen-hg (wijk West): G.H.
• Bruinisse-hg: N.W.
• Goedereede-hg: J.A.C.
• Lelystad-hg (als hbo-pastor): L.J. Blees
• Wijngaarden-hg: W.
• Bodegraven-gg: H. P.J.
• Chilliwack-gg: E. H.
• Clifton-gg: M.T. A.H.
• Goes-gg: J. C.
• Kapelle-Biezelinge-gg: S.W.
• Puttershoek-gg: J.B. S.W.
• Rhenen-gg: P.D. J.
• Westkapelle-gg: J. D.
• Wolphaartsdijk-gg: M.T. B.J.
• van Boven De Valk-Wekerom-gg

tags: #kandidatenlijst #gereformeerde #bond