Het boek Jesaja, een centraal werk binnen het Oude Testament, wordt hier onder de loep genomen vanuit diverse perspectiefven. Diverse recente publicaties bieden nieuwe inzichten en interpretaties, variërend van wetenschappelijke analyses tot theologische beschouwingen.
Recente Publicaties en Wetenschappelijke Benaderingen
Er is een reeks nieuwe boeken verschenen die het boek Jesaja toegankelijk willen maken voor een breed publiek. Deze publicaties benadrukken de complexiteit van de tekst en de noodzaak van zorgvuldige studie.
Amsterdamse Cahiers voor Exegese van de Bijbel en zijn Tradities (ACEBT)
Een van de opmerkelijke publicaties is het cahier Jesaja, nummer 38 in de reeks ACEBT, onder redactie van Marco Visser, Willien van Wieringen en Nico Riemersma. Dit cahier, uitgegeven in 2025, bevat tien hoofdstukken van elf auteurs, waaronder emeritus-hoogleraars en -predikanten. De bijdragen behandelen uiteenlopende aspecten van het boek Jesaja, van de spelling van het Hebreeuws tot gedetailleerde analyses van specifieke hoofdstukken en perikopen. De redacteuren hopen dat de artikelen inzichten bieden en helpen de aloude teksten nieuw te verstaan, wat in de ogen van de recensent zeker is gelukt.
De bijdragen in dit cahier verkennen diverse interpretaties. Ulrich Bergs beschouwt het boek Jesaja als een "literaire kathedraal, waaraan verschillende bouwmeesters gedurende meerdere eeuwen hebben bijgedragen". Dieneke Houtman onderzoekt joodse en christelijke interpretaties van de verzen 9:5-6. Klaas Spronk analyseert de concentrische structuur in hoofdstukken 13 en 14, terwijl Adri van der Wal vier hoofdstukken (24-27) bespreekt die door vergelijkbaar woordgebruik verbonden zijn. Archibald van Wieringen gaat diep in op de overgang van hoofdstuk 38 en 39 naar hoofdstuk 40. Het schrijversduo Haposan Cornelius Sinaga & Marjo Korpel betogen dat de vertaling 'slaaf' of 'slaafgemaakte' voor de 'ebed JHWH' niet meer voldoet. Pieter Lugtigheid merkt op hoe vaak JHWH zich in vragende vorm uitdrukt, wat soms het karakter van ondervragingen heeft. Nico Riemersma stelt voor om hoofdstuk 65 in drieën te verdelen, gebaseerd op godsspraakformules. Panc Beentjes laat zien hoe elementen uit bestaande bijbelse vertellingen worden ingevoegd in andere teksten, zoals in het Wijsheidsgeschrift Ben Sira. Wim Weren bespreekt vier aanhalingen uit Jesaja in het evangelie van Matteüs, waarbij de vervullingscitaten door aanpassingen nieuwe, soms dubbele, betekenissen hebben gekregen.
De auteurs gebruiken diverse vertalingen, waaronder NBV21, de Naardense Bijbel en eigen werkvertalingen. Het cahier wordt beschouwd als een "must" voor wie wetenschappelijke inzichten volgt en als "stevige kost" voor de geïnteresseerde liefhebber.
De Kracht van de Tora: Ideeën die je Leven Veranderen
Een ander recent verschenen werk is De kracht van de Tora. Ideeën die je leven veranderen van de bekende Engelse rabbijn Jonathan Sacks, met een Nederlandse vertaling in 2025. Sacks stelt dat de wereld zou veranderen als het ideeëngoed van het jodendom breder werd overgenomen. Hij beschouwt de Tora als "het oerboek van het joodse geloof" en Gods "mensenboek". Het grootste religieuze mysterie is volgens hem niet het geloof in God, maar Gods geloof in mensen. Sacks gaat in dialoog met joodse wijzen en commentatoren, vergelijkt ideeën met moderne wetenschap en laat zien hoe hij kracht heeft geput uit de Tora. Hij becommentarieert de 54 parasjot (gedeeltes uit de Tora) en houdt de samenleving als spiegel voor. Het jodendom wordt omschreven als een uiterst sociaal geloof, waarin de sabbat een remedie is tegen 'selfitis'. Sacks analyseert hedendaagse vraagstukken vanuit de Tora, noemt Jozef de eerste persoon die koos voor vergeving en de eerste econoom, en behandelt zowel grote wereldvraagstukken als kleine vragen van de Hebreeuwse grammatica.
Het boek bevat registers met verwijzingen naar Bijbelplaatsen, inhoudelijke thema's en parasjot. Het wordt geprezen om zijn levensveranderende ideeën en praktische toepasbaarheid.
Lieflijk op de tong - Stemmen bij de Tora
Stichting LeV heeft recent het boek Lieflijk op de tong - Stemmen bij de Tora uitgebracht, samengesteld door Henk Scholder, Dodo van Uden en Niek de Wilde. Dit boek presenteert studiemateriaal dat ontwikkeld is voor 'Lerngroepen' en bundelt 52 columns die eerder verschenen in het tijdschrift Kerk&Israël-Onderweg. De auteurs geven commentaar en uitleg bij de Tora-tekstgedeelten die wekelijks in de synagogen worden voorgelezen. Het boek volgt het joodse jaar en vermeldt de sidra's (tekstgedeelten) met hun Hebreeuwse namen en beginwoorden. De auteurs volgen nauwkeurig de joodse uitlegkunde, beginnen met een leesvraag, geven antwoorden en interpretaties van joodse geleerden, en sluiten af met een vraag naar een voorbeeld uit eigen leven. De discussies uit de rabbijnse literatuur, zoals de Midrasj, Misjna en Talmoed, worden als het interessantste deel beschouwd. Klassieke commentatoren als Maimonides, Nachmanides en Rasji worden geciteerd, evenals hedendaagse uitleggers. Het genre van de column beperkt de lengte van de bijdragen, waardoor het noodzakelijk is om Bijbeluitgaven bij de hand te hebben. Het boek wordt aanbevolen voor voorgangers en predikanten die zich willen verdiepen in de joodse interpretatietraditie.
Tora - de vijf boeken van Mozes
Het boek Tora - de vijf boeken van Mozes, vertaald en toegelicht door Huub Oosterhuis en Alex van Heusden, verscheen in 2024 bij Uitgeverij Skandalon. Dit werk is het resultaat van het project 'De hele bijbel gelezen en uitgelegd', gestart in 1997. Het doel was om de Hebreeuwse brontekst zo adequaat mogelijk in het Nederlands te vertalen, zonder kerkelijk, theologisch of alledaags jargon. De teksten zijn kolometrisch weergegeven, op één regel, en volgen de Hebreeuwse zinsbouw, waardoor ze op één adem kunnen worden voorgelezen en eruitzien als poëzie. De Godsnaam wordt weergegeven als het tetragrammaton JHWH. Er is veel aandacht voor poëzie, die cursief wordt weergegeven en uitgelegd. In het eerste scheppingsverhaal wordt vers 1:27 als poëzie bestempeld, wat karakteristiek is voor bijbels verhalend proza dat dichtregels gebruikt om belangrijke momenten te accentueren. De vertaling van Genesis 1:28 benadrukt het cultiveren, behoeden en dienen van de aarde. Een bijlage van Mirjam Elbers gaat in op het taalgebruik in bijbelvertalingen. De vertalers worden geprezen om hun grote eerbied voor het Woord en de unieke presentatie met zakelijke toelichtingen en verduidelijkingen.
Literatuur en Interpretatie van Jesaja
Het boek Jesaja kent een rijke receptiegeschiedenis en is een veelgebruikte bron in de theologie en literatuur.
Jesaja als het 'Vijfde Evangelie'
Vanwege het hoge aantal aanhalingen in de evangeliën wordt het boek Jesaja wel eens het vijfde evangelie genoemd. In de christelijke traditie wordt de koppeling van de levensgang van Jezus aan die van de Immanu-El en de Knecht des Heren in Jesaja gestuurd. Dit verklaart de voorkeur voor het Jesajaboek en de beschouwing ervan als een prefiguratieve tekst voor het Nieuwe Testament.
Theologische en Liturgische Plaats
In de liturgie heeft Jesaja vooral zijn plaats in de Kerstcyclus (Advent en Kersttijd) en in de Lijdensweek voorafgaande aan Pasen. De inleidende formule bij een lezing uit Jesaja is doorgaans "uit de profeet Jesaja".
Jesaja in de Beeldende Kunst
Ook in de beeldende kunst komt Jesaja geregeld voor. Beroemd zijn de mozaïekvoorstellingen in kerkabsissen, waarbij Jesaja vaak links en Jeremia rechts wordt afgebeeld. Er is echter een theologische verschuiving zichtbaar: in de San Clemente te Rome staat het kruis centraal met Jesaja die Jesaja 6:1 vasthoudt, terwijl in de Santa Maria in Trastevere Maria met de volwassen Jezus in de absis is afgebeeld, met Jesaja die Jesaja 7:14 vasthoudt.
Structuur en Auteurschap van het Boek Jesaja
Het boek Jesaja is opgebouwd uit zes hoofddelen, die elk een specifiek perspectief bieden op de theologische en historische context.
Indeling van het Boek
De indeling van het boek Jesaja is als volgt:
- Jes 1: De inleiding, die de problematiek van het falende Jeruzalem en het perspectief van herstel aan de orde stelt.
- Jes 2-5: Beeldende uitwerking van de thema's ondergang en herstel, met onder andere het bekende beeld van de onvruchtbare wijngaard (Jes 5:1-7).
- Jes 6-12: De ondergangsproblematiek wordt concreet in koning Achaz, met de profetie van Immanu-El als tegenbeeld van falend leiderschap.
- Jes 13-35: Het perspectief verschuift naar de volkeren rondom Jeruzalem, met een kosmische visie op ondergang die eindigt in een positieve toekomstblik.
- Jes 36-39: De ondergangsproblematiek wordt opnieuw concreet in koning Hizkia, die als tegenhanger van Achaz wordt gepresenteerd.
- Jes 40-66: Dit deel speelt zich af na de ballingschap, met troost en terugkeer als centrale thema's, bemiddeld door de Knecht des Heren.
Auteurschap en Historische Context
Wie de historische auteur van het Jesajaboek is, blijft onzeker. De traditie wijst naar Jesaja, die leefde in de 8e eeuw voor onze jaartelling. De historiciteit van Jesaja wordt niet betwist, maar over zijn leven is weinig bekend buiten de Bijbelboeken. Vermoedelijk gaan achter bepaalde passages verhalen schuil die teruggaan op een historische Jesaja. De ervaringen van de 8e-eeuwse crisis en de Babylonische ballingschap hebben geleid tot de vorming en uitbreiding van nieuwe teksten binnen het boek.
Naamgeving en Plaats in de Canon
Het Bijbelboek 'Jesaja' heet in het Hebreeuws 'sèfèr jĕsjajahoe', wat 'het boek (van) Jesaja' betekent. In de Griekse canon behoort het boek tot de 'Profeten' en wordt het gerekend tot de 'grote profeten' vanwege zijn omvang. In de Hebreeuwse canon valt het onder de 'Late Profeten'.
Theologische Kernpunten in Jesaja
Het boek Jesaja benadrukt een aantal fundamentele theologische concepten, zoals Gods eenheid, majesteit en het motief van verlossing.
Gods Eenheid en Majesteit
Een centraal thema in Jesaja is dat er maar één God is (Jes. 43:10, 44:6, 8; 45:5-6, 14, 18, 21; 46:9). De HEER deelt zijn majesteit of eer niet met een ander (Jes. 42:8, 48:11), wat primair ziet op de afgoden. In Jesaja 48:11 ontbreekt de aanvulling over afgoden, wat de uitspraak een algemenere strekking geeft.
Motief van Verlossing
Het boek Jesaja is sterk verbonden met het motief van verlossing (vgl. Jes. 6:1-5; 24:23, 33:17, 22; 41:21, 43:15, 44:6). Dit vindt zijn climax in Jesaja 52:7, waar de vreugdebode de boodschap van heil verkondigt. Jesaja 46:13 ('Ik geef in Sion heil, aan Israël mijn luister') is hiermee niet in tegenspraak; het gaat hier om de concrete verlossing die God brengt en de terugkeer van zijn luisterrijke aanwezigheid in Sion.
Gods Koningschap
Het motief van Gods koningschap is een belangrijk aspect in het Oude Testament en wordt in Jesaja verder uitgewerkt. De relatie tussen het koningschap van de HEER en Sion is hierbij cruciaal. Het verheven koningschap van God, zoals het boek Jesaja dat ontvouwt, komt tot zijn doel in hoe Jezus Gods heerlijkheid laat zien. In die zin kunnen wij Nazeggen dat Jesaja in zijn spreken over God op Jezus doelde.