Tijdens de Nederlandse Opstand, beter bekend als de Tachtigjarige Oorlog (1568-1648), kwamen de Nederlandse gewesten in verzet tegen koning Filips II van Spanje.
De Aanloop naar de Opstand
Filips II volgde in 1555 zijn vader Karel V op als heer der Nederlanden en werd een jaar later koning van Spanje. Hij voerde een aantal impopulaire maatregelen in, zoals het centraliseren van het bestuur om meer macht naar zich toe te trekken. Daarnaast trachtte hij de religieuze scheuring te bestrijden door iedereen die zich tot de protestantse stroming bekeerde ter dood te veroordelen.
Om Filips' beleid aan te vechten, boden tweehonderd Nederlandse edelen landvoogdes Margaretha van Parma, de halfzus van Filips, een smeekschrift aan. Ze verzochten om godsdienstige verdraagzaamheid en een einde aan de vervolgingen. De landvoogdes was geschrokken van hun aantal, waarop een raadsheer hen bagatelliserend 'geuzen' (bedelaars) noemde. Hoewel het smeekschrift geen direct succes had, namen de edelen de benaming 'geuzen' aan als eretitel en gingen ze steeds openlijker in verzet.
De Rol van Johannes Calvijn en de Verspreiding van het Protestantisme
Ondertussen kreeg de Frans-Zwitserse hervormer Johannes Calvijn een aanzienlijke aanhang in de Nederlanden. De protestanten, ook wel 'calvinisten' genoemd, verzamelden zich steeds vaker voor openluchtdiensten met rondtrekkende predikanten. Zij waren van mening dat zij zich tegen hun vorst mochten verzetten als deze zich niet aan de Bijbel hield.
De kritiek op de katholieke kerk was al langer aanwezig. Geleerden zoals Erasmus (1469-1536) uitten in hun geschriften, waaronder 'Lof der Zotheid', kritiek op zowel de kerk als de maatschappij. Erasmus' vertaling van de Bijbel en zijn geschriften vormden een inspiratiebron voor Maarten Luther. Luther ontdekte dat veel praktijken van de katholieke kerk niet in de Bijbel stonden beschreven, zoals het recht van ieder individu om de Bijbel naar eigen inzicht uit te leggen. Hij bekritiseerde ook de aflatenhandel en de macht van de koning over de kerk, zoals beschreven in de Bijbel.
Luther was niet de enige hervormer. Ook Johannes Calvijn uitte kritiek op de katholieke kerk en stichtte het calvinisme. Het calvinisme kenmerkte zich door een meer ingetogen levensstijl en kerkelijke inrichting. De aanhangers van de hervorming werden aangeduid als protestanten. Naast de Lutherse en Calvinistische kerken ontstonden in Engeland ook Anglicaanse kerken. De katholieke kerk reageerde op deze ontwikkelingen met de Contrareformatie, onder meer door de instelling van de Inquisitie.
De Beeldenstorm en het Uitbreken van de Oorlog
In de maanden na de opkomst van het calvinisme verspreidde de 'Beeldenstorm' zich van de Zuidelijke naar de Noordelijke Nederlanden. De beeldenstormers, afkomstig uit alle bevolkingslagen, richtten hun woede op religieuze beelden in kerken en kloosters. De protestanten waren tegen de verering van heiligen en beelden, en zagen de rijkdom en pracht van de katholieke kerk als strijdig met hun geloof.
De opstand escaleerde tot een oorlog toen Filips II een leger van tienduizend man onder leiding van de hertog van Alva, de nieuwe landvoogd, naar de opstandige gewesten stuurde. Alva richtte een strenge rechtbank op om de opstandelingen te bestraffen. Willem van Oranje, de militair opperbevelhebber in de Nederlanden, verzamelde een leger om de Spanjaarden te bestrijden.
De Oorlog Voortgezet: Van Heiligerlee tot de Unie van Utrecht
Tijdens de Slag bij Heiligerlee op 23 mei 1568 werd een deel van Groningen op de Spanjaarden veroverd. Als reactie hierop begonnen de opstandelingen met het kapen van schepen om de oorlog vanaf zee voort te zetten. Deze 'watergeuzen', onder leiding van Willem van Oranje, veroverden Den Briel in 1572, gevolgd door steden als Alkmaar (1573) en Leiden (1574).
In 1579 ondertekenden de zuidelijke gewesten de Unie van Atrecht en verzoenden zich met Filips II. De zeven noordelijke gewesten besloten echter in datzelfde jaar in de Unie van Utrecht de strijd voort te zetten. Deze strijd kreeg soms het karakter van een burgeroorlog.
De Tachtigjarige Oorlog in tachtig seconden
Het Plakkaat van Verlating en de Onafhankelijkheid
Op 26 juli 1581 ondertekenden de Staten-Generaal van de zeven gewesten het Plakkaat van Verlating. Dit document stelde dat een vorst zijn onderdanen moest beschermen; bij nalatigheid werd hij als een tiran beschouwd en mochten de onderdanen hem afzetten en een andere heerser kiezen. De Staten-Generaal beschreven de tirannieke daden van Filips II en besloten hem als vorst af te zetten. De gewesten slaagden er echter niet in om direct een andere vorst te vinden.
Het schilderij 'Zielenvisserij' van Adriaen van de Venne uit 1614 illustreert de gespannen religieuze verhoudingen. Het toont protestantse en katholieke boten die zielen uit het water vissen, waarbij de protestantse kant positiever wordt voorgesteld. De regenboog, een symbool van vrede, wordt in het schilderij onderbroken, wat de voortdurende strijd symboliseert.
tags: #johannes #calvijn #histoclips