In de Protestantse Gemeente De Bilt was de Algemene Kerkenraad genoodzaakt tot bezuinigingen over te gaan als gevolg van een teruglopend ledenaantal. Als onderdeel van deze maatregelen werd besloten de monumentale Immanuelkerk, een voormalig gereformeerd kerkgebouw uit 1923, af te stoten.
De Immanuelkerk: een kerk met karakter
De Immanuelkerk heeft een bijzondere plek in het leven van oud-predikant Gert Landman. Na zijn periode in Amsterdam werd hij in 1989 beroepen in De Bilt, waar hij ruim 26 jaar diende in de kerk aan de Soestdijkseweg Zuid. Gert Landman herinnert zich zijn eerste kennismaking met de Immanuelkerk levendig: "Ik was direct verliefd op de Immanuelkerk toen ik er binnen stapte voor mijn eerste kennismaking." Hij testte direct de akoestiek door een stukje te zingen, een eigenschap die hij essentieel acht voor een kerkgebouw. "Het klonk geweldig en ook qua bouwstijl sprak het pand mij heel erg aan; een prachtig voorbeeld van Amsterdamse School-architectuur."
Toen hij de vacature van PKN De Bilt las, waarin gezocht werd naar iemand met kennis van liturgie en kerkmuziek, voelde hij direct een connectie: "Die willen mij." Dit gevoel werd versterkt toen hij in november 1989 als predikant begon. Ook de band met de gemeenteleden was er meteen.
Vernieuwing van het liturgisch centrum: van traditioneel naar flexibel
Kort na zijn komst kreeg Gert Landman de rol van 'bouwpastoor' omdat het interieur van de kerk aan vernieuwing toe was. Hij leidde een verbouwingsproces dat erop gericht was meer ruimte te creëren. "Toen ik hier begon als predikant was de inrichting heel traditioneel: met drie rijen houten banken en daartussen twee heel nauwe gangpaden tot helemaal vooraan," beschrijft hij. "Je kon er eigenlijk nauwelijks meer dan stil zitten en naar een preek luisteren." Deze opstelling belemmerde de ontvangst van bruidsparen, de opstelling bij uitvaarten en de bewegingsruimte tijdens avondmaalsvieringen.
De verbouwing resulteerde in het verwijderen van de banken en de installatie van een nieuwe vloer met vloerverwarming en losse stoelen. Dit creëerde een kerkzaal met een moderner liturgisch centrum en flexibel in te delen zitplaatsen. Deze flexibiliteit kwam ook tot uiting tijdens Taizédiensten, waarbij de ruimte op de vloer werd gebruikt. Gert Landman, die deze diensten jarenlang mocht leiden, kijkt er met veel plezier op terug.
Kerkmuziek als rode draad
Kerkmuziek vormt een constante factor in het leven van Gert Landman. Zijn herinneringen aan de Immanuelkerk zijn dan ook verweven met muzikale hoogtepunten. "Met cantor Joke Firet en organist Sietze Kaldeway kon ik lezen en schrijven en samen hebben we op muzikaal gebied hele mooie dingen gedaan," aldus Landman. Een voorbeeld hiervan was de organisatie van het jaarlijkse kerstoratorium. In tegenstelling tot de Opstandingskerk, waar de kerstnachtdienst werd begeleid door de Koninklijke Biltse Harmonie, koos men voor een verstillende dienst met minder traditionele kerstliederen en Engelstalig repertoire, zoals dat van John Rutter.
Nu de Immanuelkerk gesloten wordt, hoopt Landman dat toekomstige gebruikers de karakteristieken van het gebouw eer aan doen door er ook muzikale evenementen te organiseren. Hij benadrukt dat een voormalig kerkgebouw een waardige bestemming moet krijgen, en een restaurant ziet hij als een interessante mogelijkheid.
De relatie tussen kerkgebouw en liturgie
Prof. dr. Marcel Barnard, hoogleraar Praktische Theologie/Liturgiewetenschap, stelt treffend: "Toon mij je kerkgebouw en ik zal je zeggen hoe je liturgie eruitziet." Hij benadrukt dat de ruimte en de liturgie elkaar weerspiegelen. De inrichting van een kerkgebouw, of het nu gaat om banken gericht op de preekstoel, een open ruimte rond de avondmaalstafel, of de aanwezigheid van een doopvont en lezenaar, zet de toon voor de eredienst.
Barnard vergelijkt de inrichting van een kerk met die van een huis. "De inrichting bepaalt hoe je leeft. Woon je tussen de boekenkasten of hangt er een levensgrote screen in de woonkamer?" Hoewel vieren overal mogelijk is, is een kerkgebouw zelden 'zomaar een dak boven wat hoofden'. Er is nagedacht over de ruimte, en de entree kan al een bepaalde modus zetten.
De ruimte van een kerkgebouw kan, zelfs in een klassiek gebouw, een gevoel van ontspanning en bevrijding oproepen. Dit kan zitten in subtiele elementen zoals de lichtinval, de welving van het dak, de opstelling van het meubilair, of een vriendelijke ontmoetingsplek bij de entree. Barnard associeert het begrip 'ruimte' met vrijheid en bevrijding, niet met begrenzing. Dit sluit aan bij de theologie dat het evangelie de mens bevrijdt, en een kerkgebouw kan deze boodschap visueel ondersteunen.
Voorbeelden van liturgische centra en flexibiliteit
De Lutherse kerk in Utrecht illustreert hoe een kerkgebouw niet altijd direct herkenbaar is als zodanig aan de buitenkant. Wanneer de deuren openstaan, biedt de kerkzaal een inkijk en maakt de bijzondere inrichting met een rijke versiering, een orgel met engelen, muurschilderingen en een wapenbord, de lange geschiedenis van het gebouw en de gemeente zichtbaar.
In Goor werd na de federatie van kerken de hervormde kerk omgedoopt tot Hofkerk. Het interieur werd rigoureus aangepast met een 180-graden draaiing van het meubilair, wat leidde tot verbeterde zichtlijnen op het liturgisch centrum en een flexibelere opstelling. De vloer kreeg vloerverwarming en granieten tegels, en oude elementen werden hergebruikt. Het interieurplan van Stadelmaier BV kenmerkt zich door lichte, rustige kleuren en materialen die een verbinding zoeken tussen nieuw en authentiek.
Een ander voorbeeld is de Protestantse Gemeente Nieuwegein-Noord, waar de Dorpskerk en het verenigingsgebouw Het Geinlicht samen onderdak bieden. De kerkzaal, in 2016 modern ingericht met behoud van historische elementen, is voorzien van vloerverwarming en een goede geluidsinstallatie. De flexibiliteit van de ruimte, met losse stoelen en een verrijdbaar liturgisch centrum, maakt diverse opstellingen mogelijk voor concerten en bijeenkomsten.
De Sionskerk, hoewel met een gedateerd interieur, biedt voldoende liturgische aanpassingsmogelijkheden en flexibiliteit door de stoelenopstelling. De zaal kan worden aangepast voor diverse activiteiten, van kerkdiensten tot vergaderingen.
Werkstromen voor aanpassing en vernieuwing
Binnen protestantse gemeenten worden vaak werkgroepen opgericht om processen van aanpassing en vernieuwing te begeleiden. Diverse werkstromen dragen bij aan de ontwikkeling van multifunctionele kerkzalen en flexibele ruimtes:
- Werkstroom Verbinding: Richt zich op het versterken van de onderlinge verbinding binnen de gemeente tijdens het proces van samenvoeging van gebouwen. Dit omvat het behouden en toegankelijk maken van bestaande activiteiten, het samenvoegen van activiteiten die in beide kerken plaatsvinden, en het initiëren van nieuwe activiteiten, zoals wandelingen en activiteiten gericht op specifieke leeftijdsgroepen.
- Werkstroom Aanpassing Dorpskerk: Verkent, bereidt voor en komt tot verbouwingen. Deze werkstroom brengt de wensen en verlangens van de gemeente voor een kerkelijk thuis in kaart. Er wordt gekeken naar de bestaande ruimtes, ideeën voor veranderingen worden verzameld en gedeeld, en er wordt rekening gehouden met vergunningen, parkeerplaatsen en buren. Duurzaamheid en veiligheid zijn belangrijke aandachtspunten.
- Werkstroom Pastoraal Centrum: Onderzoekt de mogelijkheden en ideeën voor een Pastoraal Ontmoetingscentrum. Dit centrum moet een breed aanbod leveren op het gebied van ontmoeting en zingeving vanuit de christelijke spiritualiteit, en een ontmoetingsplek bieden voor alle leeftijdscategorieën en levensovertuigingen. Er wordt nagedacht over de centrale locatie, faciliteiten zoals een keuken, en samenwerking met andere kerken en organisaties.
- Werkstroom Communicatie: Faciliteert de communicatie rondom het proces van samenvoeging van kerkgebouwen. Dit gebeurt door middel van periodieke schriftelijke communicatie, gebaseerd op de input van andere werkstromen, en het gebruik van een gemeenschappelijk logo.
De Hofkerk in Goor: een geslaagd voorbeeld van transformatie
De Protestantse gemeente in Goor heeft een ambitieuze missie geformuleerd: "een gemeente zijn die geïnspireerd wordt door het Woord en vandaar uit doelgericht wil bouwen aan een groeiende geloofsgemeenschap die met respect voor elkaar en elkaars geloofsbeleving de ontmoeting met God en met elkaar wil vieren en uitdragen in de samenleving." Deze missie wordt vormgegeven door vijf visie-elementen: pluriformiteit, groei, ontmoeting, jongeren en geloofsbeleving.
Het interieurplan van de Hofkerk kenmerkt zich door een sfeer van licht en rust. Uniformering van vaste elementen versterkt deze sfeer en biedt de heldere vorm meer ruimte. De communicatie met kerkgangers wordt bevorderd doordat een significant deel van de aanwezigen dicht bij de avondmaalstafel zit. De keuze voor elementaire vormentaal in het interieur brengt zowel de authentieke setting als het eigentijdse gebruik tot hun recht.
Wanden en plafond zijn geschilderd in een eischaal tint, doorgetrokken op het balkon bij het nieuwe liturgisch centrum. Gouddetails blijven gehandhaafd, en transparante elementen in gezandstraald glas of lexan zijn toegevoegd. Licht eiken en eiken fineer vormen de basis voor de meubelen, aangevuld met donker eiken voor een verbinding met authentieke elementen. De lichtgrijze natuurstenen vloer versterkt de serene sfeer.
Het liturgisch centrum vertoont een eenheid in concept, waarbij liturgische functies worden ondersteund door eigen meubelen. De plaatsing van het doopvont vóór en de paaskaars op de trap creëert een directe verbinding tussen gemeente en voorganger, en vergroot de betrokkenheid. De meubelen hebben een oplopende maatvoering vanaf de vloer van de kerkzaal, met de centrale plekken gereserveerd voor de liturgische tafel en het spreekgestoelte.
De meubelen zijn rechthoekig en trapeziumvormig, met een terugvallend voetstuk dat een zwevend effect creëert. Messing accenten zorgen voor een weerschijn tussen vloer en meubilair. De avondmaalstafel heeft een bovenblad in drie delen, een indeling die bij meerdere objecten terugkomt. De kaars in de kandelaar benadrukt het elementaire karakter van het interieur, met de nadruk op het licht en de vlam.
In plaats van één grote knielbank zijn er twee stoelvormen gekozen, die naast elkaar geplaatst kunnen worden. De bestaande messing collecteschalen en psalmborden worden hergebruikt, met aanpassingen in uitvoering. Het kruis boven de toegangsdeur blijft gehandhaafd, met een kleuraanpassing. De achterwand, onder het balkon, wordt aangepast om deuren aan het zicht te onttrekken en biedt mogelijkheid voor banieren in liturgische kleuren.
Comfortabele, schakelbare houten stoelen met armleuningen en elementen voor bijbels en liedboeken worden geplaatst. Ook kan een opstelling voor kleine diensten worden gemaakt, waarbij de hele kerk niet ingezet hoeft te worden. Voor de Hofkerk is een geluidssysteem ontwikkeld dat zorgt voor goede verstaanbaarheid en hoorbaarheid van zowel gesproken woord als muziek. De verlichting combineert koofverlichting met originele kroonluchters.
Tijdens de renovatie van het interieur in 2005 is een nieuwe vloer gelegd van zwart marmer. De doopvont staat in het symbolische baptisterium, een achthoekige ster in de vloer die verwijst naar de vroegchristelijke Byzantijnse kerken. Het getal 8 symboliseert in Bijbelse taal het opstaan tot een nieuw leven.
Flexibiliteit en multifunctioneel gebruik
De Protestantse Gemeente De Bilt heeft, ondanks de afstoting van de Immanuelkerk, de focus gelegd op flexibiliteit en multifunctioneel gebruik van kerkelijke ruimtes. De zalen van de Open Hof, inclusief de kerkzaal, zijn beschikbaar voor verhuur. De moderne kerkzaal met een oppervlakte van ruim 470 m² biedt uitstekende akoestische eigenschappen en is geschikt voor concerten met maximaal 450 personen.
De zaal is voorzien van losse stoelen en een verrolbaar liturgisch centrum, wat een flexibele opstelling naar de wensen van de klant mogelijk maakt. Een moderne geluids- en beeldinstallatie met beamer en projectiescherm is aanwezig, evenals een Leeflang orgel. De ruime omloop rondom de kerkzaal biedt ruimte voor ontvangst en een kopje koffie of thee, en geeft directe toegang tot vier vergaderzalen.
tags: #liturgisch #centrum #protestants #flexibel