Het orgel dat heden ten dage in de kerk van de Gereformeerde Gemeente te Moerkapelle staat, heeft een fascinerende reis achter de rug. Oorspronkelijk werd het instrument gebouwd voor de Funenkerk in Amsterdam, gelegen aan de Zeeburgerstraat 16. Het ontwerp was afkomstig van Pieter Flaes, die echter overleed voordat de bouw daadwerkelijk kon beginnen. Zijn concept werd vervolgens gerealiseerd door Steenkuyl.
Nadat de Funenkerk in 1974 werd gesloten, onderging het orgel een restauratie en werd het in 1974/1975 overgeplaatst naar Moerkapelle, door de firma Fonteyn & Gaal. J.A.H. Verhoef, destijds organist van de Hoflaankerk in Rotterdam, trad op als adviseur bij deze ingrijpende operatie. Het orgel dat Moerkapelle hiervoor had, werd verkocht aan de Gereformeerde Gemeente in Mijdrecht.
Verdere restauraties en aanpassingen
In de periode 1993/1994 werd het instrument opnieuw onder handen genomen. Onder advies van Hans van Nieuwkoop voerde Gert van Buuren een revisie uit. Tijdens deze werkzaamheden werden ook de tongen van het Dulciaan- en Fagotregister vervangen. Deze aanpassingen waren bedoeld om het orgel te optimaliseren en de klank te verbeteren.
Echter, naarmate de tijd verstreek, bleek dat het orgel niet meer voldeed aan de eisen van de groeiende kerkruimte. Na twee ingrijpende verbouwingen van de kerk, die de akoestiek en het volume drastisch hadden veranderd, was het orgelvolume niet meer toereikend. Dit leidde tot de beslissing om een ingrijpende vernieuwing te overwegen.
De komst van een nieuw orgel met behoud van historie
In 2018 werden de plannen concreet om het bestaande orgel te vervangen of uit te breiden. De opdracht voor de bouw van een nieuw mechanisch sleepladen-orgel ging naar Bernhardt Edskes. Edskes integreerde een deel van het oorspronkelijke tweeklaviers Flaesorgel, dat oorspronkelijk zeventien stemmen telde, in het nieuwe instrument. Het resultaat is een nieuw tweeklaviers mechanisch sleepladen-orgel met een dispositie van 29 registers, verdeeld over hoofdwerk, bovenwerk en pedaal.
Het orgelfront werd gerestaureerd en voorzien van een nieuwe onderkast. De speeltafel kreeg een nieuwe plaatsing; in plaats van aan de linkerzijde van het orgel, bevindt deze zich nu in de onderkast, recht onder het front. Van de oorspronkelijke dertien stemmen van het Flaesorgel heeft de orgelbouwer het pijpwerk hergebruikt, gerestaureerd en gecompleteerd. Binnen het nieuwe ontwerp zijn vier van de 29 registers als reservering opgenomen. Herman den Hollander was als adviseur bij dit omvangrijke project betrokken.
Het nieuwe orgel werd begin 2020 opgeleverd. Op 15 mei 2020 werd het instrument officieel in gebruik genomen met een bespeling door Dick den Engelsman. Ter gelegenheid hiervan werden er vijf professionele video-opnames gemaakt van het nieuwe orgel, met diverse werken van componisten als George Böhm, Krebs, Felix Mendelssohn-Bartholdy en Schumann.
Historische context en herkomst
De historie van het kerkorgel in Moerkapelle gaat terug tot 1890. Recent onderzoek heeft uitgewezen dat het orgel formeel niet van Pieter Flaes is, maar volledig is gebouwd door zijn opvolger, Daniël G. Steenkuyl. Hoewel literatuur vaak vermeldt dat Flaes de opdracht kreeg en Steenkuyl het voltooide, blijkt uit bronnen in het kerkelijk archief van de Gereformeerde Gemeente Amsterdam dat Steenkuyl in de zomer van 1890 de opdracht kreeg om het orgel voor de Funenkerk te bouwen. Het instrument werd in december 1890 in gebruik genomen.
In 1975 werd het instrument door Fonteijn Orgelbouw uitgebreid, met name door de toevoeging van pedaalregisters, en in Moerkapelle geplaatst. Na de ingrijpende verbouwingen van de kerkruimte en de constatering dat het orgelvolume niet meer voldeed, werd orgelmaker Gert Van Buuren opdracht gegeven tot een algehele her-intonatie, onder het toeziend oog van dr. Hans van Nieuwkoop. Al snel werd duidelijk dat, zelfs met deze herintonatie en een nieuwe Trompet, de gewenste draagkracht niet voldoende gerealiseerd kon worden. Bovendien vertoonde het orgel in de loop der jaren steeds meer mechanische en intonatieproblemen.
De rol van de Orgel Advies Commissie
In 2016 werd de Orgel Advies Commissie (OAC) van de Vereniging Organisten Gereformeerde Gemeenten (VOGG) ingeschakeld om de technische staat van het orgel te beoordelen en de mogelijke opties in kaart te brengen. Het rapport van de commissie wees uit dat een restauratie kostbaar zou zijn en het probleem van de draagkracht niet zou oplossen. Daarom werd besloten om uit te zien naar een geschikt gebruikt orgel voor de grootte van het kerkgebouw en de gemeente.
Na contacten met diverse orgelbouwers werd in 2018 overeenstemming bereikt met Edskes Orgelbau uit Zwitserland. Dit bedrijf diende een voorstel in voor een grotendeels nieuw orgel, waarbij een aanzienlijk deel van het pijpwerk en het orgelfront van het bestaande orgel hergebruikt zouden worden.
Dispositie van het nieuwe orgel
Het nieuwe orgel, dat door Edskes Orgelbau werd gebouwd, telt 30 stemmen, verdeeld over hoofdwerk, bovenwerk en pedaal. De dispositie omvat onder andere:
- Hoofdwerk: Bourdon 16', Prestant 8', Holfluit 8', Salicional 8', Octaaf 4', Spitsfluit 4', Quint 3', Octaaf 2', Cornet IV.
- Bovenwerk: Holpijp 8', Viola 8'.
- Pedaal: Fagot 16'.
Daarnaast zijn er koppelingen voorzien zoals Manuaalkoppel HW + BW, Pedaalkoppel Ped. + HW en Pedaalkoppel Ped. Op.
Officiële overdracht en ingebruikname
Op vrijdag 15 mei droeg Edskes Orgelbau haar nieuwste opus officieel over aan de kerkenraad van de Gereformeerde Gemeente van Moerkapelle. De Zwitserse orgelbouwer realiseerde een nieuw, tweeklaviers, 30 stemmen tellend orgel, waarbij delen van het aanwezige Flaes-orgel uit 1890 werden hergebruikt. Vanwege de coronacrisis werd de overdracht live gestreamd en was deze te volgen via www.gergemmoerkapelle.nl. Organist Dick den Engelsman verzorgde een bespeling van het instrument, met werken van Zwart, Krebs en Böhm.
Orgelmaker Bernhardt Edskes gaf een toelichting op het bouwproces, terwijl Herman den Hollander het werk van de Orgel Advies Commissie belichtte. Orgelmaker Andreas Boesch speelde trompet in een Fantasia van Krebs. Het is de bedoeling dat Dick den Engelsman in een later stadium een video met betere apparatuur zal publiceren, met een meer uitgebreide demonstratie van het orgel.
tags: #orgel #ger #gem #moerkapelle