De Gereformeerde Kerk van Rhoon: Een Historisch Overzicht

Introductie en Locatie

De Gereformeerde Kerk, nu beter bekend als de Maranathakerk, bevindt zich aan de Kleidijk 2B in Rhoon. Deze locatie biedt voldoende parkeergelegenheid, met parkeerplaatsen op ongeveer 5 minuten loopafstand, vooral handig wanneer er bijna een activiteit begint. De kerk is tevens goed bereikbaar met het openbaar vervoer, op maximaal 10 minuten lopen van de dichtstbijzijnde halte of station.

Kerkelijk Profiel en Kenmerken

De kerk kenmerkt zich door een profiel waarin de Heilige Geest ruimte krijgt, hoewel dit niet op een specifieke, uitgesproken manier gebeurt. Er is ruimte voor luisterend bidden.

Opvallend is dat vrouwen de leidinggevende functies zoals Pastoraal medewerker, Diaken, Oudste/ouderling/leidinggevende en Voorganger/dominee mogen bekleden. Ook mensen met een homoseksuele relatie kunnen leidinggevende posities vervullen.

Activiteiten voor Diverse Leeftijdsgroepen

De kerk organiseert diverse activiteiten gericht op verschillende leeftijdsgroepen:

• 4 - 12 jaar: Kinderen hebben tijdens of na de bijeenkomst een eigen groep (kindernevendienst of zondagschool). Er worden kampen georganiseerd en er is een groep/club voor regelmatige geloofsgesprekken met leeftijdsgenoten.
• 12 - 18 jaar: Er is een groep of club voor regelmatige geloofsgesprekken, en zij kunnen catechese of catechisatie volgen.
• 18 - 25 jaar: Ook voor deze leeftijdsgroep is er een groep of club voor geloofsgesprekken met leeftijdsgenoten.
• Ouders: Er worden studiegroepen over opvoeding georganiseerd.
• 65+: Een pastor of dominee richt zich specifiek op senioren. Er is ook een rijdienst, bijvoorbeeld met een chauffeur-rooster, om senioren te ondersteunen.

Ondersteuning voor Mensen met Beperkingen en Zieken

De kerk besteedt aandacht aan de toegankelijkheid en ondersteuning voor mensen met specifieke behoeften:

• Lichamelijke beperking: Mensen in een rolstoel kunnen de ruimte eenvoudig betreden dankzij brede doorgangen en eventuele oprijplanken. Er is een invalidetoilet aanwezig.
• Zieken: Zieken ontvangen wekelijks bezoek van gemeenteleden en worden overladen met kaarten. Een pastoraal medewerker bezoekt zieken regelmatig.

Beschrijving van de Kerkdiensten en Sfeer

De sfeer tijdens de bijeenkomsten kan variëren. Soms is de sfeer formeel en rustig, terwijl er ook momenten zijn waarop de sfeer informeel is en er ruimte is voor eigen inbreng. Er zijn momenten van stilte, zoals voor stil gebed. Nieuwe bezoekers worden verwelkomd door vaste gemeenteleden die hen wegwijs maken. Veel bezoekers vinden er vriendschappen.

De volgorde van de bijeenkomst (liturgie) en uitgesproken formules zijn vastgelegd. De ruimte waar wordt samengekomen, is verfraaid met enkele kunstwerken, zoals schilderijen en beelden.

Historische Ontwikkelingen

De Periode van Ds. A. en de Galerijbouw

Na het vertrek van ds. Jac. Andree (1905-1991) nam ds. A. de pastorale zorg op zich. Op een kerkenraadsvergadering, met aanwezigheid van ds. De Groot, werd het gebrek aan zitplaatsen in de kerk benoemd. Er werd voorgesteld een galerij met zeventig zitplaatsen te bouwen. De gemeentevergadering van 9 september 1936 stemde in, hoewel er zorgen waren dat de galerijen ‘de toevlucht van de jeugd’ konden worden vanwege mogelijke geluidsoverlast. De galerij werd gerealiseerd voor een bedrag van bijna fl. 900, wat de begroting overschreed. Smid Mons, schilder Walgaard en timmerman Simonse waren betrokken bij de bouw en het schilderwerk. De trappen kregen lopers en de muren werden opnieuw gesausd.

Het Orgel en de Kerkgebouwen

Het is onzeker of er sinds 1888 al een orgel in de kerk aanwezig was. Voor 1911 stond er mogelijk een harmonium. In dat jaar werd een orgelfonds opgericht en een orgelcommissie, maar het bestaande instrument werd enkel opgeknapt. In 1915 bleek het orgel in slechte staat, wat leidde tot serieuze plannen voor een nieuw orgel. Toen het nieuwe kerkgebouw in 1930 in gebruik werd genomen, verhuisde het orgel mee. In 1937 werd opnieuw een orgelfonds opgericht, ditmaal als Verjaardagsfonds. In 1938 kon een nieuw instrument worden aangeschaft na het beluisteren van een orgel in Lopik. Orgelbouwer Pels kreeg de opdracht voor fl. 3.500, maar de uiteindelijke kosten bedroegen bijna fl. 4.000.

Ondertussen verrichtte ds. De Groot, namens enkele kerken in Rotterdam, geestelijke verzorging in ‘Maasoord’.

Administratieve en Maatschappelijke Ontwikkelingen in 1938

In februari 1938 werd besloten een kaartsysteem in te voeren voor de ledenadministratie, die voorheen in dikke folioboeken werd bijgehouden. Datzelfde jaar vierde Nederland het veertigjarig regeringsjubileum van koningin Wilhelmina, en werd er voor de kerk een vlaggenstok aangeschaft.

De Tweede Wereldoorlog en de Gereformeerde Kerken

De oorlog brak uit op 10 mei 1940, maar er is weinig over gedocumenteerd in de notulenboeken. De Nederlandse Arbeidsdienst (NAD), opgericht op 27 juni 1940 door Seyss Inquart, werd door de generale synode sterk afgeraden aan jongeren deel te nemen.

In 1944, toen evacuatie noodzakelijk werd in delen van het land, sprak de kerkenraad de bereidheid uit om evacuees op te vangen en kinderen die honger leden een warme maaltijd aan te bieden.

Gedurende de Tweede Wereldoorlog woedde er een kerkstrijd binnen de Gereformeerde Kerken over leerstukken die al sinds de jaren '30 ter discussie stonden. Synodebesluiten van 1942/1943 over doop en Verbond veroorzaakten onrust, wat leidde tot een stortvloed aan brochures en strijdschriften.

Op 11 augustus 1944 ontstond een kerkscheuring met de 'Acte van Vrijmaking of Wederkeer', voorgedragen en getekend door dr. K. Schilder (1890-1952). Dit leidde tot de vorming van de Gereformeerde Kerken (vrijgemaakt).

De laatste oorlogsmaanden waren zwaar, met meldingen van tekorten aan licht, kolen en voedsel. Avondlijke uitstapjes waren gevaarlijk vanwege de avondklok en het risico op tewerkstelling in Duitsland. Op 2 mei werd een bidstond gehouden vanwege de nijpende omstandigheden.

De oorlog had grote gevolgen voor het dagelijks leven en kerkelijk leven, mede door de verplichte verduistering en de avondklok. Onderduikers en tewerkgestelden liepen constant gevaar.

Na de Oorlog: Herstel en Ontwikkelingen

Na de oorlog keerde het leven langzaam terug naar normaal. De kerk van Poortugaal hoefde geen financiële ondersteuning meer te ontvangen van de classis en werd niet langer als ‘hulpbehoevende kerk’ beschouwd. Op 25 juni 1945 sprak de gemeente over de gerezen leergeschillen, waarbij men ‘dicht bij elkaar’ kwam.

Op 28 april 1948 nam ds. De Groot afscheid om geestelijk verzorger te worden in Ermelo. Op 3 september 1949 emigreerde br. Pl. Van Dijk naar Canada, waarbij hem psalm 121 vers 4 werd toegezongen. Meer gemeenteleden emigreerden na zijn vertrek.

De Dienstperiode van Ds. J.W. Deenik

Na een periode van bijna vier jaar zonder predikant, nam ds. J.W. Deenik (1918-?) op 19 maart 1950 intrede in Poortugaal. Hij bleef echter kort, emigreerde in 1952 naar Nieuw-Zeeland en verhuisde later naar Australië.

De Introductie van Ritmisch Zingen en de Komst van Ds. P.A. Kouwenhoven

In het begin van de jaren vijftig werd 'stapvoets' overgegaan op het ‘ritmisch zingen’, ter vervanging van het traditioneel langzame zingen van psalmen.

De volgende predikant, ds. P.A. Kouwenhoven (1924-1997), diende de kerk tien jaar lang. Hij deed intrede op 24 oktober 1954, na bevestiging door ds. E.J. Oomkes (1912-1983). Ds. Kouwenhoven was de vijfde predikant op wie een beroep was uitgebracht en de laatste bewoner van de pastorie aan de F.

Veranderende Kerkelijke Blik en Kerkbladen

Na de oorlog richtte de kerk zich steeds meer op de wereld om hen heen. Technologische vooruitgang en maatschappelijke veranderingen beïnvloedden de denkwereld van mensen.

In 1963/1963 werd kerknieuws gepubliceerd in het ‘Kerkblad voor de Zuid Hollandse Eilanden’. De kerkenraad had in 1934 weinig animo voor samenwerking in een kerkblad met Rhoon en Hoogvliet. Pas in 1935 kwam een eigen kerkblad ter sprake. Men gaf de voorkeur aan een kerkblad buiten de kerkelijke financiën om, zoals de kerkbode voor Pernis, waarin vanaf 1 januari 1939 wekelijks een rubriek voor Poortugaal verscheen. In de jaren '80 ontstond behoefte aan een eigen kerkblad, wat resulteerde in de uitgave van ‘Gereformeerd Poortugaal’ in 1984.

Ds. Kouwenhoven introduceerde het houden van een ‘kinderpreekje’ vóór de reguliere preek. Hij had een afkeer van ‘bijzondere zondagen’ zoals de zondag van het Werelddiaconaat of het zendingswerk. Er was een oproep om de Stichting Steun Kerkbouw (SSK) te gedenken, die plaatselijke Gereformeerde Kerken financieel ondersteunde bij kerkbouw.

Gemeentelijke Uitbreiding en Stemrecht voor Vrouwen

De burgerlijke gemeente Poortugaal breidde uit op de Meeuwenplaat, waar ook kerkleden kwamen wonen. De kerkenraad stemde ermee in dat dit deel van de kerk bij Hoogvliet zou behoren, wat geografisch logischer was. De gemeente moest één geheel vormen.

In april 1958 besloot de kerkenraad vrouwelijke belijdende leden stemrecht te verlenen. Er werden aansluitingen voor de doventelefoon gerealiseerd.

Nieuwe Gebouwen en Financiële Zaken

De gereformeerde diaconie participeerde in een Stichting voor Gezinszorg. De pastorie verkeerde in slechte staat en er was behoefte aan meer ruimte voor bijeenkomsten. Plannen voor een verenigingsgebouw werden in maart 1963 goedgekeurd, met een bouwfonds. Architectenbureau Lengkeek kreeg de opdracht voor een ontwerp van het gebouw, dat ‘De Haven’ zou heten en naast de kerk zou worden gebouwd. De bouwkosten bedroegen ruim fl. 187.600, gefinancierd met een hypotheek, subsidie van de provincie, de verkoop van de pastorie en een bijdrage van de landelijke ‘Stichting Steun Kerkbouw’.

Op 15 september 1964 werd het verenigingsgebouw ingewijd.

De nieuwe pastorie in de Emmastraat (nummer 7) werd in 1964 gereed en in 1978 alweer verkocht. De oude pastorie werd eveneens verkocht.

De Periode van Ds. H.H. van Kapel en Ds. I. Vergeer

Voordat een nieuwe predikant intrede deed, nam emeritus-predikant ds. H.H. van Kapel (1893-1985) uit Rhoon de pastorale zorg op zich.

Op 20 februari 1966 deed ds. I. Vergeer (1928-2014) uit Tzum intrede. Hij was eerder al in ‘De Haven’ voorgesteld.

Restauratie van het Orgel en Maatschappelijke Onrust

In deze periode werd het orgel in de kerk gerestaureerd, waarbij een schalmei werd toegevoegd. Het uiterlijk van de orgelkast veranderde, met een zilverachtige kleur in plaats van de doffe tint. Het orgel werd gereinigd en gestemd.

Maatschappelijke gebeurtenissen brachten onrust in de kerken. De rehabilitatie van dr. J.G. Geelkerken (1879-1960) ging grotendeels voorbij aan de kerk van Poortugaal.

Onrust ontstond rond de kwestie ‘Oorlog en vrede’, met name naar aanleiding van de oorlog in Vietnam en de plaatsing van kernwapens. In juni 1967 werd een Vredesweek gehouden, geïnitieerd door het IKV (Interkerkelijk Vredesberaad). Dit leidde tot de oprichting van een ‘Vereniging van Verontrusten’ en het Confessioneel Gereformeerd Beraad (CGB), die zich richtten op de handhaving van de Schrift en de Drie Formulieren van Enigheid.

In 1970 boog de synode zich over uitspraken van dr. H.M. Kuitert (1924-2017), hoogleraar aan de Vrije Universiteit, die kritiek had op onder meer de Bijbelverhalen van Genesis 1 tot 3 en Romeinen 5.

Evangelisatiewerk en Diaconie

Het evangelisatiewerk in de gemeente, die zo’n zeshonderd leden telde, werd stevig aangepakt. De Elisabethbode werd verspreid en de predikant, voorzitter van de Evangelisatiecommissie, bezocht lezers om hun interesse in geloof en kerk te peilen.

De taak van de diaconie, aanvankelijk gericht op de eigen kerk, breidde zich uit naar het Werelddiaconaat en Zending.

Het Kerkzegel en Diensten in Ziekenhuizen

In januari 1970 werd een ontwerp voor het kerkzegel van de Gereformeerde Kerk van Poortugaal goedgekeurd. De predikant verrichtte als geestelijk verzorger diensten in het Deltaziekenhuis en het bejaardenhuis ‘Siloam’ (later ‘Ankara’).

Op 3 oktober 1971 nam ds. Vergeer afscheid.

Glas-in-loodramen en het Orgel

De kerk beschikt over twee grote glas-in-loodramen, geschonken bij de oplevering van de kerk. Het ene raam toont een zon die schijnt op een opengeslagen Bijbel met de tekst ‘In Uw licht, zien wij het licht’ (Psalm 36). Naast de ingang onder de toren bevinden zich twee kleinere ramen die de oude gereformeerde kerk en de gereformeerde kerk van Pernis uitbeelden. Het tweede glas-in-loodraam toont zes Bijbelse voorstellingen in kruisvorm.

Het orgel werd in 1982 opgeleverd door firma L.J. Kramer uit Boskoop.

Fusie met de Hervormde Kerk

Sinds 1873 had de Gereformeerde Kerk een eigen kerkgebouw aan de Rijsdijk, dat al snel te klein werd. Op Eerste Kerstdag 1961 vond de eerste dienst plaats in de nieuwe Maranathakerk aan de Kleidijk, waarvan de naam ‘Maranatha’ Aramees is voor ‘Kom, Heer!’. De oorspronkelijk groene verlichting van het kruis op de toren is inmiddels veranderd.

Al sinds mensenheugenis zijn er in Rhoon twee protestantse kerken: een gereformeerde (de Maranathakerk) en een hervormde (de Dorpskerk). Op 25 en 26 mei 2024 worden beide gemeenten samengevoegd tot de Protestantse Gemeente te Rhoon. Beide kerkgebouwen blijven in gebruik. Deze fusie wordt gevierd met een uitgebreid programma.

In de jaren zeventig en tachtig groeide de samenwerking tussen beide kerken, met name op het gebied van jeugdwerk. Hoewel de landelijke fusie van gereformeerden en hervormden tot de Protestantse Kerk in Nederland in 2004 plaatsvond, duurde dit in Rhoon langer. De samenwerking intensiveerde en de vraag naar een volledige fusie werd positief beantwoord.

tags: #orgel #gereformeerde #kerk #rhoon