Orthodox-protestantisme verwijst naar het rechtzinnige deel van de protestanten binnen het christendom. Dit staat in contrast met het vrijzinnig-protestantisme, waarbij het geloof sterk wordt beïnvloed door de eigentijdse cultuur. Orthodoxe protestanten houden strikt vast aan traditionele christelijke opvattingen en het gezag van de Bijbel als door God geïnspireerd Woord. Ze hechten waarde aan de leer zoals verwoord in algemeen-christelijke belijdenisgeschriften, waaronder de Apostolische Geloofsbelijdenis, de Geloofsbelijdenis van Nicea en de Geloofsbelijdenis van Athanasius, evenals specifiek gereformeerde belijdenisgeschriften zoals de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels.
Hoewel de inhoud van het geloof een gezamenlijk kenmerk is, kent de vorm waarin dit geloof wordt beleefd een grote variatie. Dit uit zich onder andere in de omgang met tradities en gebruiken, zoals zichtbaar is in de gebruikte liturgie, kerkmuziek of de mate waarin de gaven van de Heilige Geest een rol spelen.
Onder de noemer 'orthodox-protestantisme' schuilt een breed scala aan kerkgenootschappen en kerkelijke richtingen. In grote lijnen kunnen orthodox-protestanten worden ingedeeld in drie groepen: de orthodox-gereformeerden, de bevindelijk gereformeerden en de evangelischen. De evangelische groep omvat diverse stromingen zoals baptisten, evangelische gemeenten en pinkstergemeenten.
De protestantse scholastiek ontwikkelde zich uit de noodzaak om de kerkelijke leer duidelijk te definiëren en te verdedigen tegen zowel de Rooms-Katholieke Kerk als andere protestantse kerken. Waar vrijzinnig-protestanten doorgaans afstand nemen van traditionele geloofsuitspraken, blijven orthodoxe protestanten vasthouden aan het gezag van de Bijbel.
Historische ontwikkelingen en stromingen
Het protestantisme, als een van de drie grote stromingen binnen het christendom naast het Rooms-katholicisme en het Oosters-orthodoxe christendom, ontstond in de 16e eeuw als reactie op leerstellingen en praktijken van de middeleeuwse westerse Kerk. De tegenstelling tussen orthodox- en vrijzinnig-protestantisme is niet absoluut; orthodoxie past zich aan de cultuur aan, en vrijzinnigheid zoekt tot op zekere hoogte aansluiting bij traditie.
Orthodox-gereformeerden en Bevindelijk-gereformeerden
Binnen Nederland worden zowel de orthodox-gereformeerden als de meer behoudende bevindelijk gereformeerden vaak onder de noemer 'orthodox-protestantisme' geschaard. Het onderscheid tussen deze groepen ontstond met name in de 19e en 20e eeuw. De Nederlandse Hervormde Kerk stond in de 18e eeuw onder invloed van de Verlichting. Orthodox-gereformeerden die teruggrepen op de beginselen van de Reformatie, de Nadere Reformatie en de Dordtse Synode van 1618-1619 werden soms als 'achterlijk' beschouwd en vervolgd.
Abraham Kuyper, een belangrijke emancipator van de 'kleine luyden', vertegenwoordigde een groot deel van de orthodox-gereformeerden die in 1886 de Nederlandse Hervormde Kerk verlieten via de Doleantie. Hij richtte de Vrije Universiteit op en de krant De Standaard. Eerder waren door de Afscheiding van 1834 al afgescheiden gemeenten ontstaan. De afgescheidenen en dolerenden splitsten zich verder op in 'orthodoxen' en 'bevindelijken'. De bevindelijk-gereformeerden hielden zich grotendeels afzijdig van Kuyper vanwege de leer van de 'veronderstelde wedergeboorte'. De orthodoxen verweten de bevindelijken 'valse mystiek' en 'doorgeslagen vroomheid'.
De orthodox-gereformeerden verenigden zich grotendeels in het kerkverband van de Gereformeerde Kerken in Nederland, met een sterke nadruk op de leer van de Reformatie. De bevindelijk-gereformeerden vonden hun weg naar kleinere kerkformaties zoals de Christelijke Gereformeerde Kerken (1892) en de Gereformeerde Gemeenten (1907), waar de nadruk lag op zowel de Reformatie als de Nadere Reformatie, met een focus op persoonlijke geloofsbeleving.
Evangelisch protestantisme
Het evangelisch christendom is een stroming binnen het orthodox-protestantisme, ontstaan uit opwekkingsbewegingen in het Amerikaanse en Engelse protestantisme in de 18e en 19e eeuw. In Nederland wordt vaak de term 'evangelische beweging' gebruikt. Deze stroming stelt de persoonlijke ervaring van verlossing door Jezus Christus centraal en hecht groot belang aan evangelisatie. Kerken die tot de evangelische beweging worden gerekend zijn onder andere baptistenkerken, pinkstergemeenten en evangelische gemeenten.
Modern-gereformeerden en de Protestantse Kerk in Nederland (PKN)
In de loop van de 20e eeuw ontwikkelden zich modern-gereformeerden, die probeerden de gereformeerde orthodoxie aan te laten sluiten bij maatschappelijke ontwikkelingen. Deze stroming is ontstaan binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Gereformeerde Kerken vrijgemaakt. Recentelijk vindt een vergelijkbare ontwikkeling naar modern of progressief-gereformeerd plaats in een deel van de Nederlandse Gereformeerde Kerken.
De fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk in 2004 leidde tot de vorming van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN). Binnen de PKN bevinden zich diverse stromingen, waaronder de 'Midden-Orthodoxie'. De meeste kerkgangers kennen de term Midden-Orthodox niet eens. Deze stroming kenmerkt zich door een Bijbelse prediking zonder strikte naleving van wetten, met ruimte voor diverse achtergronden en een nadruk op overeenkomsten in plaats van verschillen.
Geografische en sociale verdeling
In Nederland is er sprake van verschillende geografische verdelingen van religieuze groeperingen. Over het algemeen treft men in het zuidwesten van het land nauwelijks katholieken aan, terwijl de bevolking in het noordoosten juist vrijwel volledig katholiek is. De concentratie van orthodoxe protestanten is daarentegen vaak geringer dan die van katholieken.
De sociale plaats van het orthodoxe volksdeel werd in de 19e eeuw steeds duidelijker. Met name het gewone volk bewaarde de orthodoxe traditie, die door de elite soms als achterhaald werd beschouwd. De opkomst van de moderne massapolitiek en de politieke partijen zoals de ChristenUnie en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP) reflecteren de groeiende invloed van orthodox-protestantse groeperingen in het politieke en maatschappelijke leven.
Kenmerken van orthodox-protestantisme
Orthodox-protestanten beschouwen de Bijbel als het onfeilbare, door God geïnspireerde Woord met exclusieve, absolute en universele zeggingskracht. Ze hechten belang aan de belijdenisgeschriften die de kern van de christelijke leer vastleggen. De manier waarop deze inhoud gestalte krijgt, varieert echter sterk, zowel in de gebruikte kerkmuziek als in de mate waarin de gaven van de Heilige Geest een rol spelen.
De laatste jaren is er onder orthodoxe christenen een tendens zichtbaar om kerkspecifieke gewoontes en secundaire leringen minder gewicht toe te kennen en elkaar 'over kerkmuren heen' op te zoeken. Deze beweging, de oecumene van het hart, zoekt naar verbinding op basis van gedeelde geloofsovertuigingen.
Aanhangers van het orthodox-protestantisme zijn onder meer te vinden in de achterban van de Evangelische Omroep (EO), de ChristenUnie en de Staatkundig Gereformeerde Partij (SGP). Ook de kranten Nederlands Dagblad en Reformatorisch Dagblad worden door veel orthodox- en bevindelijk-gereformeerden gelezen.
KATHOLIEKEN VS ORTHODOXEN. Wat is het verschil tussen KATHOLIEK en ORTHODOX?
tags: #orthodox #protestantse #groepering