De kern van pastoraat ligt in het elkaar opbouwen in geloof, hoop en liefde. De kerkorde van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) benadrukt deze opdracht: “De gemeente volbrengt haar pastorale taak in de herderlijke zorg aan de leden en anderen die deze zorg behoeven, opdat zij elkaar opbouwen in geloof, hoop en liefde.” (art. X.3)
Om deze pastorale taak effectief te vervullen, biedt dit artikel drie essentiële bouwstenen voor een pastoraal gesprek: de juiste grondhouding, effectieve luistervaardigheden en technieken voor gespreksverdieping.
1. De Grondhouding in een Pastoraal Gesprek
Voordat een gesprek begint, is het cruciaal om na te denken over de persoon met wie u het gesprek aangaat en de eigen houding. Zo stellen sommigen zich open voor een ontmoeting door middel van gebed, stilte of het luisteren naar een lied. Deze voorbereiding is direct verbonden met de grondhouding, waarmee elk gesprek begint.
Vanuit de literatuur over gespreksvoering in de hulpverlening zijn drie woorden essentieel als grondhouding: aanvaarding, empathie en echtheid.
- Aanvaarding houdt in dat u de ander accepteert zoals hij of zij is, zonder voorwaarden. Alles van de ander mag er zijn.
- Empathie is het vermogen om u in te leven in de ander, zonder die ander zelf te worden.
- Echtheid betekent dat u de gedachten en gevoelens die tijdens het gesprek kunnen ontstaan, toestaat en er waar nodig iets mee doet.
Deze principes vinden hun oorsprong ook in Bijbelse bronnen. Jezus toonde wezenlijke aanvaarding van mensen, ongeacht hun daden, zoals te zien is in het verhaal van Zacheus. Empathie kan worden geassocieerd met Bijbelse begrippen als ‘innerlijke ontferming’ en ‘barmhartigheid’, die zowel Jezus kenmerken als God in het Oude Testament. Echtheid sluit aan bij eerlijkheid en oprechtheid, zoals de profeten die het volk Israël opriepen tot verandering.
Een grondhouding van aanvaarding, empathie en echtheid creëert een veilige ruimte voor open en eerlijke communicatie, waarin alles aan het licht kan komen. Soms kunnen echter oordelen over de ander of ongeduld deze grondhouding in de weg staan. Het ontwikkelen van deze grondhouding vraagt daarom om oefening en een bewuste voorbereiding. Groei hierin wordt ook bevorderd door het besef en de ontvangst van eigen onvoorwaardelijke aanvaarding.
2. Luistervaardigheden in het Pastoraat
Luisteren is een wezenlijk onderdeel van een pastoraal gesprek. Het betekent stil zijn voor het verhaal van de ander. Luisteren kan worden onderscheiden in passieve en actieve luistervaardigheden.
Passieve Luistervaardigheden
Deze vaardigheden nodigen de ander uit om verder te vertellen. Belangrijk hierbij zijn:
- Gezichtsuitdrukking
- Oogcontact
- Lichaamstaal
- Gebruik van aanmoedigende gebaren
- Verbaal volgen van de ander (bijvoorbeeld met "Hmm..." of "Geschrokken, zei u?")
Veel communicatie vindt plaats op een onuitgesproken, non-verbale manier.
Actieve Luistervaardigheden
Deze vaardigheden geven structuur en verdieping aan het gesprek:
- Vragen stellen, bijvoorbeeld om verduidelijking of om meer informatie te verkrijgen.
- Samenvatten, wat nuttig is wanneer iemand veel deelt of om te controleren of u de ander goed hebt begrepen.
Het benoemen van gevoelens is een vaardigheid die niet altijd vanzelfsprekend is. Soms is er schroom of onbekendheid met eigen gevoelens. Het leren kennen van eigen gevoelens is echter essentieel, aangezien deze ons denken en handelen beïnvloeden, zelfs onbewust. Een praktische oefening om hierin te groeien is door dagelijks terug te blikken en stil te staan bij de gevoelde emoties.
3. Gespreksverdieping: Van 'Koetjes en Kalfjes' naar de Kern
Een pastoraal gesprek onderscheidt zich van een gewoon gesprek door de context: de kerkelijke gemeente en de inhoud van het christelijk geloof. Hierdoor kunnen Bijbelse verhalen, liederen en gebeden een natuurlijke plaats krijgen.
Vaak komen hierbij twee vragen naar voren:
- Hoe komen we van alledaagse onderwerpen ('koetjes en kalfjes') tot een gesprek op een diepere laag, over het geloof?
- Hoe en wanneer breng je de Bijbel, gebed of liederen in een gesprek?
Er bestaan verschillende opvattingen over deze vragen. Sommigen vinden een gesprek over het alledaagse leven net zo wezenlijk, terwijl anderen vinden dat een gesprek pas compleet is als er iets over het geloof of God is gezegd.
Een Gespreksmodel voor Verdieping
Een gespreksmodel kan helpen om deze vragen te benaderen. Dit model onderscheidt verschillende lagen in een pastoraal gesprek, waarbij het gesprek zich steeds verder verdiept:
- Laag van feiten: Het begin van het gesprek, bijvoorbeeld over concrete gebeurtenissen.
- Laag van gevoelens: Naarmate er meer vertrouwen ontstaat, kan het gesprek zich richten op emoties en gevoelens.
- Laag van geloofsovertuiging (betekenisgeving): Hier wordt de betekenis van gebeurtenissen en ervaringen in het licht van het geloof gezocht.
- Laag van de ziel: De diepste laag, waar de kern van het bestaan en de ontmoeting met God kan worden ervaren.
Een gesprek begint meestal bij de feiten. Wanneer er meer vertrouwen is, kan het zich verdiepen naar emoties, waarbij ook complexe gevoelens zoals schuld en opluchting aan bod kunnen komen. Zo kan al sprekende en delende een ruimte ontstaan om tot de kern te komen, elkaar voor het aangezicht van God te ontmoeten.
De kern van een gesprek is vaak niet eenvoudig in woorden te vatten, maar is ervaarbaar. Het kan leiden tot de ervaring van ‘gekend zijn’ en ‘gezien zijn’, met begrippen als ‘ontferming’, ‘heelheid’, ‘genade’ en ‘verzoening’. Stilte of zwijgen kan hierin ook een rol spelen.
Het is belangrijk te realiseren dat men niet zomaar van de alledaagse feiten tot het spreken over geloof komt. Geloof, als deel van onze identiteit, is kostbaar en intiem. Het vereist eerst veiligheid en vertrouwen (de grondhouding!), waarna de overgang van feiten naar gevoelens en betekenisgeving mogelijk wordt.
Het inbrengen van Bijbellezing, gebed of liederen kan op een natuurlijke wijze plaatsvinden, passend bij het verhaal van de ander, vaak in de laag van betekenisgeving. Wanneer dit niet gebeurt, betekent dit niet dat het geen goed pastoraal gesprek is. De essentie is hoe het gesprek bijdraagt aan geloof, hoop en liefde.
Het Pastoraal Team: Zorg en Verbinding binnen de PKN
Het woord "pastor" betekent herder, wat de opdracht symboliseert om met aandacht betrokken te zijn bij medemensen, te beginnen binnen de kerkelijke gemeente. Iedereen die met de kerk in contact komt of om hulp vraagt, ontvangt pastorale aandacht. Alle leden van de kerkgemeenschap hebben een pastorale verantwoordelijkheid, wat inhoudt dat zij betrokken zijn op elkaar in wel en wee, vanuit de grondhouding dat ieder mens kostbaar is in Gods ogen.
Het pastoraal team binnen de PKN heeft als doel het omzien naar elkaar in de gemeente te bevorderen. Ouderlingen en wijkcoördinatoren hebben een eigen geografisch afgebakende wijk onder hun hoede. Leden van het pastoraal team bezoeken gemeenteleden thuis en bieden een luisterend oor bij diverse aanleidingen, zoals ziekte, rouw, verlies, crisis of zorgen omtrent relatie, gezin of kinderen.
Speciale aandacht gaat uit naar gemeenteleden ouder dan 80 jaar. Geestelijke begeleiding voor langere tijd of in crisissituaties wordt met name verzorgd door de pastor en de predikant.
Activiteiten en Werkwijzen van het Pastoraal Team
- Voorbereiden van jaarlijkse ‘ontmoetingsavonden’ en -middagen in huiskamer-setting, waar gesproken wordt rond een gezamenlijk onderwerp.
- Meedenken met de bloemengroep wie de bloemen van de kerkdienst ontvangen.
- Het vergezellen van de voorganger bij elke uitvaartdienst.
- Meebeslissen in de kerkenraad over het besturen van de gemeente.
Vertrouwelijkheid en zorgvuldigheid zijn van het grootste belang in de omgang met informatie en persoonlijke gegevens. Predikant en pastor beschikken over een beveiligd digitaal Leden Registratie systeem. Ouderlingen hebben persoonsgegevens van de kerkleden in hun wijk, met medewerking van wijk-contactpersonen. Deze contactpersonen verzorgen berichtgeving vanuit de kerkgemeenschap en geven signalen uit hun wijk door aan het pastoraal team.
Predikant en pastor maken meestal afspraken voor huisbezoeken, thuis of in het ziekenhuis/verpleeghuis, om in rust aandacht te besteden aan het verhaal en de vragen van de gemeenteleden. Soms wordt er Bijbellezing, zang of gebed ingebracht. Naast individuele bezoeken is ook een gesprek tijdens een wandeling of in de pastorie mogelijk. Ouderlingen bezoeken eveneens mensen in hun wijk thuis.
Participatie en Ontwikkeling binnen Pastoraat
Pastoraat is van en voor iedereen. Ongeacht leeftijd, opleiding of beschikbare tijd kan iedereen een pastorale taak op zich nemen. Indien u belangstellend bent naar mensen, goed kunt luisteren zonder oordeel, bereid bent tijd en energie te geven, en zich verbonden voelt in geloof, kunt u zich inzetten.
Voor pastoraal bezoekers, (jeugd)ouderlingen, leden van een pastoraal team of bezoekmedewerkers die zich verder willen ontwikkelen, worden trainingen aangeboden. In een veilige setting krijgen deelnemers de kans om de grondhouding, luister- en spreekvaardigheden actief toe te passen, uit te proberen en van elkaar te leren. Thema's als ‘wie loopt mee met wie?’, ‘hoe raak je in gesprek?’, ‘wanneer schakel je een ander in?’ en ‘welke luisterhouding is helpend?’ komen hierbij aan bod.
Deze trainingen zijn bedoeld om samen met de gehele pastorale sectie - ouderlingen, pastoraal medewerkers en betrokken gemeenteleden - uit de eigen gemeente en eventuele buurgemeenten te volgen. Aanvragen voor bijeenkomsten dienen minimaal zes weken van tevoren te worden ingediend, waarna een beschikbare trainer wordt ingeschakeld.
Visie en Organisatie van Pastoraat
In een pastorale gemeente wordt ieder mens gezien en gehoord. Dit is niet alleen een regel in het beleidsplan, maar ook een oproep om actief te zoeken naar manieren waarop dit vorm kan krijgen. Sommige levenssituaties maken omzien naar de ander, gezien worden en verbonden blijven bij de gemeente uitdagend.
Taakdragers, zoals predikanten, kerkelijk werkers en ouderlingen, hebben zowel een uitvoerende als een aansturende (of toerustende/ondersteunende) verantwoordelijkheid: geroepen tot het verlenen van pastorale zorg én tot het zorg dragen voor pastoraat.
Voor gemeenteleden die een pastorale taak op zich nemen, kan het lastig zijn om te weten hoe een goed pastoraal gesprek te voeren, hoe te luisteren, wanneer te spreken, en of het gepast is om uit de Bijbel te lezen of samen te bidden.
Het hart van de gemeente, omzien naar elkaar, wordt binnen de Werkgroep Pastoraat besproken en uitgewerkt. In elke wijk van De Achthoek vormen de predikant, coördinatoren en contactpersonen een pastoraal netwerk.
Pastorale zorg is bedoeld voor wie dat nodig heeft. De Achthoek wil een levende, inclusieve, gastvrije en liefdevolle gemeenschap zijn, waar men elkaar ondersteunt in het vinden, volgen en vertegenwoordigen van Jezus Christus, en waar het geloof verdiept en gevierd wordt.
Omzien naar mensen, naar elkaar, is de basis van pastoraat. Omzien betekent: je voor de ander en zijn/haar welzijn verantwoordelijk weten. Om deze vragen te beantwoorden, is een heldere visie op pastoraat vanuit de kerkenraad, inclusief een structuur en werkvormen voor de praktijk, van belang. De kerkenraad is verantwoordelijk voor het zorg dragen voor goed pastoraat.
Voor het ontwikkelen van visie op pastoraat in de gemeente is een analyse van de huidige situatie nuttig, bijvoorbeeld met instrumenten als Kerk in Kaart of Nieuw Kerkelijk Peil. Naast het formuleren van een visie dienen ook concrete structuren, verantwoordelijkheden en werkvormen beschreven te worden. Doordacht pastoraal beleid zorgt ervoor dat pastorale zorg en aandacht voor gemeenteleden niet vrijblijvend of versnipperd is, maar gedragen wordt door de hele gemeenschap.
Onderbreking en Voortgang in Levensreizen
Soms worden mensen plotseling stilgezet op hun geloofs- en levensreis door ingrijpende levenssituaties of overgangsmomenten. De aanleiding voor pastoraal contact kan hiermee te maken hebben, maar is hier zeker niet toe beperkt. Pastorale zorg en aandacht is juist ook van belang voor de continuïteit van hoe het leven geleefd en beleefd wordt.
Een beleidsplan is geen statisch document, maar vraagt om regelmatige evaluatie.
Praktijkvoorbeelden van Pastoraat
In de wijkgemeente Marslanden van de PKN Hardenberg-Heemse is het omzien naar elkaar essentieel. Door individuele bezoeken, gespreksgroepen en ontmoetingsavonden wil de gemeente elkaar leren kennen.
Voor de wijk Marslanden is er één Pastoraal Team dat bestaat uit de predikant, ouderlingen, diakenen en bezoekmedewerkers. Zij zorgen voor het bezoeken van gemeenteleden en het ‘omzien naar elkaar’. Voor pastorale bijstand kan contact worden opgenomen met de predikant.
Om gemeenteleden aan te zetten tot onderling omzien (middels bezoek, gebed, kaartje etc.) worden bijzonderheden vermeld op onder andere Kerkcontact.
Een taakgroep heeft gewerkt aan een andere organisatieopzet binnen het bestaande pastoraat: een metamorfose van verzorgings- naar ontmoetingspastoraat. Met de start van een Pastoraal Meldpunt “Aandacht & Verbinding” (per 4 september 2022) is de eerste stap gezet.
Voor situaties die iets extra’s vragen, heeft de gemeente een Pastoraal Team. Vragen komen vaak bij de dominee terecht, die bereid is hierop in te gaan. De meeste mensen die door het Pastoraal Team bezocht worden, zijn op leeftijd. Soms zoekt iemand een aanspreekpunt om samen na te denken over onderwerpen die niet gemakkelijk ter sprake komen in alledaagse contacten. Deze persoonlijke vragen kunnen leiden tot vertrouwelijke gesprekken, en het is de bedoeling dat ze dat blijven. De leden van het Pastoraal Team zijn gebonden aan geheimhouding.