Na bijna 100 jaar trouwe dienst, is de Diependaalse Kerk in Hilversum definitief gesloten. In een ingetogen viering werd afscheid genomen van dit historische gebouw. De afgelopen maanden waren gevuld met gedeelde emoties zoals verdriet, onvermogen, onrechtvaardigheid en wellicht boosheid. Desondanks koos de wijkkerkenraad ervoor om de slotdienst te wijden aan het thema ‘Hoop’. De wijkgemeente Diependaal, net als andere vierplekken binnen de Protestantse gemeente, houdt op te bestaan, maar het geloof blijft voortbestaan. Zoals ds. Oane Reitsma in zijn preek benadrukte, laat God zijn gelovigen nooit alleen.
Abraham als symbool van reizen en vertrouwen
Ds. Oane Reitsma verbond in zijn preek het verhaal van Abraham uit Genesis 12 met de gemeente. Abraham volgde de roep van God en verliet zijn vertrouwde omgeving om naar het beloofde land Kanaän te reizen. Dit verhaal symboliseert de reis die ieder mens maakt, waarbij vertrouwde zaken soms gedwongen moeten worden achtergelaten. Het is dan ook verdrietig dat de wijkgemeente Diependaal als geheel uiteenvalt en dit unieke confessionele geluid op deze plek niet meer te horen zal zijn. Bijna 100 jaar lang was dit gebouw het thuis van de wijkgemeente, waar met hart en ziel is gezorgd voor zowel het gebouw als de gemeenschap.
Een nieuwe koers: Vitamine G
Net zoals Jezus de discipelen opriep om het net aan de andere kant van de boot uit te gooien, zo heeft ook de Diependaalse Kerk een nieuwe weg ingeslagen. Onder leiding van ds. Gerard Kansen ontstond de missionaire pioniersplek Vitamine G, die nieuwe mensen naar de kerk trok. Dit illustreert de uitdagingen waar de kerk in deze tijd voor staat: de oude methoden werken niet altijd meer, en nieuwe generaties maken andere keuzes. De voorzitter van de algemene kerkenraad, Jan de Leede, benadrukte dat het belangrijk is om deze veranderingen in Gods handen te leggen.
Dankbaarheid en rijke historie
Voorzitter Dick van Silfhout sprak zijn dank uit aan allen die zich hebben ingezet voor de Diependaalse Kerk. Met name organist Louis van Oosterom en de technische ploeg onder leiding van Ties van Capelle werden in het zonnetje gezet. De Stichting tot behoud van de Diependaalse Kerk heeft gedurende ruim 28 jaar de gemeente in staat gesteld haar thuis in dit gebouw te vinden en vieringen te houden. Jan de Leede reflecteerde op de rijke historie van de wijkgemeente, die bijna 100 jaar lang haar diensten en vieringen heeft gehouden. Hij memoreerde diverse initiatieven zoals ‘Diependaal zingt’, ‘taste of Christmas’, de betrokkenheid bij Roma-kinderen via stichting Laleau, en de geboorte van Vitamine G. Hij benadrukte dat Gods woord ook op nieuwe wegen zal blijven voortgaan en verzekerde de ‘Diependalers’ dat zij niet vergeten zullen worden door de Protestantse gemeente.
Een bijzonder woord van dank ging uit naar de wijkkerkenraadsleden die na deze zondag hun taken neerlegden. Ds. Oane Reitsma belichtte de betekenis van alle onderdelen binnen de kerk, van de preekstoel tot de techniekhoek, van het orgel tot het doopvont, en van de koffieruimte tot de gedachtenishoek, als essentiële elementen voor het gemeenschapsleven. Met mooie woorden werden het antipendium, de Bijbel, het Avondmaalsstel en de brandende kaars bijeengebracht.
Het einde van een tijdperk: 1 september 2024
Op zondag 1 september 2024 nam de Protestantse gemeente te Hilversum na 99 jaar afscheid van de Diependaalse Kerk. De wijkgemeente werd opgeheven omdat het aantal actieve leden te klein was geworden. De toekomst van het gebouw is op dit moment nog onzeker. De laatste kerkdienst werd geleid door consulent ds. Oane Reitsma, die de hoop op een nieuw begin benadrukte, in lijn met het Bijbelse principe dat elk einde voor God een nieuw begin betekent. Leden van de Diependaalse kerk zullen zich aansluiten bij andere gemeenschappen binnen de Protestantse gemeente te Hilversum, de Hervormde Gemeente Loosdrecht, of elders hun geloof voortzetten. De gemeente hoopte op de aanwezigheid van leden van andere geloofsgemeenschappen tijdens de slotdienst om samen nog eenmaal mooie liederen te zingen.
Architectuur en vroege geschiedenis van de Diependaalse Kerk
De Diependaalse Kerk, gebouwd in 1924/1925 naar een ontwerp van architect D.A. van Zanten, is een karakteristiek gebouw met een opvallende toren. De eerste steen werd gelegd op 12 augustus 1924 door ds. A. Hoekzema, en de officiële ingebruikname vond plaats op Tweede Paasdag, 13 april 1925. Dit was het derde kerkgebouw dat de Hervormde gemeente Hilversum ter beschikking kwam, na de Grote kerk aan de Kerkbrink en de Nieuwe kerk aan de Larenseweg. De kerk bevindt zich precies in de as van de Elzenlaan. De grondvorm van de voorgevel is een gelijkzijdige driehoek, verlevendigd door subtiele verspringingen in de gemetselde vlakken en variatie in de metselverbanden. De toren met tentdak vervult een belangrijke oriëntatiefunctie in het zuidelijke deel van Hilversum. Ondanks de decoratieve elementen in het metselwerk, kenmerkt de kerk zich door een strakke opbouw, typerend voor protestantse kerkbouw uit die periode.
De inrichting van de kerkzaal kende in 2010 een andere opzet dan in 1925. Destijds stond de kansel aan de oostelijke wand, tegenover de galerij aan de westkant. In 1960 werd de kerk uitgebreid met een achterzaal, een keukentje en bovenruimten, waarbij de inrichting van de kerkzaal werd gemoderniseerd.
Verdere ontwikkelingen en behoud
In 1982 besloot de Hervormde Gemeente tot sluiting van de Diependaalse kerk per 1988, om financiële redenen. De wijkgemeente ‘Diependaal’ kreeg toestemming het gebouw te blijven gebruiken tot de verkoop, op eigen kosten. In 1992 werd de kerk een PKN-kerk, samengevoegd met de voormalige Zuiderkerkgemeente. Het gebouw maakte deel uit van de Protestantse Gemeente in Hilversum en werd gebruikt voor confessioneel Hervormde kerkdiensten, naast de Grote kerk voor de Gereformeerde Bond en de vier S.o.W.-kerken.
Eind april 1996 werd de kerk aangekocht door de "Stichting tot Behoud van de Diependaalse Kerk". De voorgaande 20 jaar was er weinig tot geen onderhoud aan het gebouw gepleegd, waardoor er aanzienlijk werk verzet moest worden. Klein onderhoud werd door vrijwilligers uitgevoerd, terwijl grotere klussen, zoals het vervangen van goten en cv-ketels, moesten worden uitbesteed. De kerk werd in 1998 gerenoveerd.
Het orgel, gebouwd door Van Dam in 1928 en later overgenomen door Fa. A.S.J., kon weliswaar worden gerestaureerd, maar dit bleek te kostbaar. Vanaf 2000 heeft de kerk daarom gekozen voor een elektronium (Monarke).
De Afscheiding en Doleantie in Hilversum: een historische context
Om de geschiedenis van de Diependaalse Kerk in een breder perspectief te plaatsen, is het relevant om de kerkhistorische ontwikkelingen in Hilversum te beschouwen, met name de Afscheiding en de Doleantie. Deze bewegingen leidden in 1906 tot de oprichting van de Gereformeerde Kerk te Hilversum.
Halverwege de negentiende eeuw was de Rooms-Katholieke Kerk in Hilversum, met circa 3.000 leden op een bevolking van 5.600, de grootste denominatie. De Hervormde Kerk telde ongeveer 1.600 zielen, en er waren tachtig Afgescheidenen. Het hervormde kerkelijk leven in Hilversum rond 1800 kende een teruglopend bezoek, mede door de geringe kerkelijke betrokkenheid van arbeiders en de financiële situatie van de kerk.
De Afscheiding (1834)
Het hervormde kerkelijk leven werd gekenmerkt door interne verdeeldheid. Na een periode van relatieve rust onder ds. W.G. van den Broek, liet zijn opvolger, ds. R. Hellendoorn, die van 1830 tot 1843 diende, een erfenis van verdeeldheid na. Velen misten in zijn prediking het ‘belijnd gereformeerde’ karakter dat men gewend was van zijn voorganger. Dit leidde tot een toename van huiskerkdiensten en conventikels.
In december 1835 scheidden drieënvijftig gemeenteleden zich af van de hervormde gemeente. De nog niet officieel georganiseerde Afgescheidenen begonnen met ‘openlijke’ kerkdiensten, wat echter in strijd was met de toenmalige wetgeving die toestemming van de overheid vereiste voor bijeenkomsten van meer dan twintig personen.
Op Pinksterdag, 23 mei 1836, werd de Christelijke Afgescheidene Gemeente van Hilversum in Loosdrecht geïnstitueerd door ds. H.P. Scholte. Vier ambtsdragers werden bevestigd. Eind 1836 diende de gemeente een rekest in bij de Koning met het verzoek om vrijheid van godsdienst, waarbij ze beloofden voor eigen armen te zorgen en geen aanspraak te maken op hervormde kerkelijke goederen.
Ondanks pogingen van de burgemeester om de bijeenkomsten te ontbinden, bleef de gemeente diensten houden. Dit leidde tot confrontaties, arrestaties en boetes, zoals het incident op 12 juni 1836 in het huis van veehouder Gijsbert Haan, waar ongeveer driehonderd toehoorders aanwezig waren. De confrontatie met de autoriteiten en de daaropvolgende rechtszaken illustreren de strijd voor religieuze vrijheid.
Gijsbert Haan emigreerde in 1847 naar Amerika, maar keerde later terug. De Afgescheidenen hielden hun diensten op verschillende locaties, waaronder de woning van Gerrit Meijer en later een boerderij in de Havenstraat. In 1839 werd opnieuw een verzoekschrift ingediend bij de koning om vrijheid van godsdienst, ditmaal met tweeëndertig ondertekenaars. Dit verzoek werd afgewezen omdat de gemeente geen eigen kerkgebouw had en financieel niet in staat was de armen te onderhouden.
In mei 1869 meldde de gemeente zich bij de landelijke overheid om zich aan te melden als kerkelijke gemeente met rechtspersoonlijkheid. De gemeente droeg inmiddels de naam ‘Christelijke Gereformeerde Gemeente’, als gevolg van een landelijke kerkfusie. Een belangrijk punt van discussie was de kerkorde; de Hilversumse gemeente hield vast aan de ‘aloude Dordtse Kerken Ordening’ (DKO), terwijl elders het door de regering opgelegde ‘Algemeen Reglement’ werd aanvaard. Dit verschil van inzicht leidde tot een breuk met ds. H.P. Scholte, de instigator van de Afscheiding in Hilversum.
De Doleantie (1886)
In de negentiende eeuw groeide de onvrede binnen de Nederlandsche Hervormde Kerk over de toenemende vrijzinnigheid, die werd toegeschreven aan het ‘Algemeen Reglement’ van 1816. In 1883 vond in Amsterdam de ‘Conferentie van Gecommitteerde Kerkenraadsleden’ plaats, waar problemen binnen de hervormde kerk werden besproken. Dr. A. Kuyper was een van de leidende figuren van deze beweging.
Ook in Hilversum waren er hervormde gemeenteleden die de door dr. A. Kuyper voorgestane ‘Reformatie der kerk’ wilden doorvoeren en het ‘Algemeen Reglement’ voor onverbindend wilden verklaren. J.L. Jaspers speelde hierin een leidende rol. Dr. Kuyper besteedde in zijn kerkelijk weekblad ‘De Heraut’ aandacht aan de ‘Hilversummer kwestie’, waarbij hij de hervormde kerkenraad bekritiseerde vanwege het zich te diep buigen onder de synodale heerschappij. Hij constateerde dat men weliswaar het ‘ergerlijke’ besefte van een synodevoorzitter die Christus loochende en de waarheid op vele kansels werd gesmaad, maar dat niemand de moed had om actie te ondernemen.
Ds. S. Dijkstra, die in 1886 naar Hilversum kwam, voldeed volgens Kuyper niet aan de verwachtingen om de strijd aan te voeren. Hij werd als onzelfstandig beschouwd en te veel beïnvloed door anderen.
In tegenstelling tot de predikanten, nam diaken J.L. Jaspers wel het initiatief. In 1887 richtte hij mede de ‘Gereformeerde Vereniging’ op en stelde hij een lokaal beschikbaar voor de gereformeerde Jongelingsvereniging, waar regelmatig sprekers kwamen die het ‘onversneden Woord des Heeren’ predikten.
In 1877 kon de gemeente van Hilversum een eigen kerk in gebruik nemen aan de Havenstraat, die bekend werd als de ‘Havenstraatkerk’. Deze kerk werd in 1902 en 1923 vergroot en verbouwd, en telde uiteindelijk vierhonderd zitplaatsen. De kerk bleef tot 1924 in gebruik, waarna de Zuiderkerk in gebruik werd genomen.
Pas in 1881 kon de eerste predikant van Hilversums Christelijke Gereformeerde Gemeente, ds. P. Wagemaker, in het ambt worden bevestigd. Hij diende de gemeente tot zijn emeritaat in 1901. Zijn opvolger, ds. S.O. Los, werkte in 1906 mee aan de fusie tussen de ‘Christelijke Gereformeerde Gemeente’ (uit de Afscheiding) en de ‘Nederduitsche Gereformeerde Kerk’ (uit de Doleantie), wat resulteerde in de Gereformeerde Kerk te Hilversum.
tags: #pkn #diependaalse #kerk #hilversum