In elke kerkelijke gemeente kunnen slachtoffers van geweld, misbruik of onveilige machtssituaties voorkomen, zowel in hun thuissituatie als binnen de kerk zelf. Het is van cruciaal belang dat de kerkelijke gemeente dit onderwerp actief aankaart en er niet voor wegkijkt.
Grensoverschrijdend Gedrag en Machtsongelijkheid
Grensoverschrijdend gedrag, discriminatie en (seksueel) misbruik vinden ook binnen de kerk plaats. Machtsverschillen kunnen zich manifesteren tussen groepsleiders en deelnemers in het jeugdwerk, tussen ouderlingen en pastoranten, tussen diakenen en cliënten, of tussen vrijwilligers en gemeentelid. Dit kan ertoe leiden dat iemand met meer macht grensoverschrijdend gedrag vertoont.
Het is essentieel om regelmatig te reflecteren op het eigen handelen: "Wat doen we? Gaat het goed?". Omstanders spelen een belangrijke rol bij het signaleren en aanspreken van grensoverschrijdend gedrag. Zij moeten zich bewust zijn van hun verantwoordelijkheid en weten hoe te handelen wanneer zij ongewenst gedrag opmerken. Het doel is dat de kerk een veilige plaats is voor iedereen, omdat ieder mens van waarde is.
Preventie en Gedragscode
Voordat een vrijwilliger een taak op zich neemt, vindt er een kennismakingsgesprek plaats, zelfs als de vrijwilliger reeds bekend is. Tijdens dit gesprek worden wederzijdse verwachtingen besproken. Afhankelijk van de functie worden aanvullende vragen gesteld over de motivatie en ervaring van de vrijwilliger. Tevens wordt de gedragscode besproken.
De gedragscode beschrijft hoe men met elkaar omgaat, met aandacht voor seksueel grensoverschrijdend gedrag en andere vormen van ongewenst gedrag, zoals geheimhouding, pesten, en omgaan met geld en goederen van anderen. Bij aanvaarding van een taak wordt de gedragscode besproken en bevestigt de vrijwilliger dat deze gelezen is en nageleefd zal worden.
Tijdens vergaderingen van werkgroepen komt het thema Veilige Kerk regelmatig aan bod. Door gezamenlijke bespreking van ervaringen leert men hoe het vrijwilligerswerk zo goed mogelijk kan worden uitgevoerd.
Verklaring Omtrent Gedrag (VOG)
Voor specifieke functies is de aanvraag van een Verklaring Omtrent Gedrag (VOG) vereist. De wijkcontactpersoon Veilige Kerk zal dit indien nodig voor de vrijwilliger regelen.
Vanaf 1 juli 2025 is de VOG verplicht voor alle medewerkers en vrijwilligers binnen de Protestantse Kerk en haar gemeenten. Dit geldt voor zowel betaalde krachten als vrijwilligers. Voor vrijwilligers die met kwetsbare personen werken, kan onder voorwaarden een gratis VOG worden aangevraagd.
Aanvraag Gratis VOG
Om in aanmerking te komen voor gratis VOG's, dient de kerk zich aan te melden als organisatie onder de Regeling Gratis VOG bij het CIBG. Hiervoor zijn een KvK-nummer en een machtiging nodig. Na goedkeuring kan de organisatie gratis VOG's klaarzetten voor vrijwilligers.
Daarnaast is eHerkenning niveau 3 vereist voor de persoon die de VOG's regelt. Vervolgens moeten de werkzaamheden van de vrijwilliger worden beschreven, links naar het preventiebeleid worden opgenomen en het juiste screeningsprofiel worden bepaald. De VOG wordt per post ontvangen door de vrijwilliger, die deze vervolgens toont aan de verantwoordelijke binnen de kerk. De kerk noteert dat de VOG is gecontroleerd, maar mag deze niet bewaren in verband met de AVG-privacywetgeving.
Aanvraag Betaalde VOG
Voor betaalde werkers, zoals een kerkelijk werker, is een betaalde VOG vereist. Het aanvraagproces omvat het aanvragen van eHerkenning, het bepalen van het screeningsprofiel en het klaarzetten van de aanvraag bij Justis. De VOG blijft eigendom van de werknemer, en de kerk noteert de controle.
Screeningsprofielen
De keuze van het screeningsprofiel is afhankelijk van de specifieke taak en de mogelijke risico's. Voor werkzaamheden met kwetsbare personen worden profielen zoals 84 en 85 aanbevolen. Voor ouderling-kerkrentmeesters of penningmeesters kunnen profielen 21 of 22 relevant zijn, en voor pastoraal werkers eventueel 12 of 43.
Vertrouwenspersonen en Meldpunten
Er zijn twee onafhankelijke vertrouwenspersonen binnen de Protestantse Gemeente Zwijndrecht (PGA) die hulp kunnen bieden bij ongewenst gedrag. Bij vermoedens van seksueel misbruik of een "niet-pluis gevoel" kan contact worden opgenomen met de vertrouwenspersonen van de eigen wijk of de PGA.
‘Seksueel Misbruik in Pastorale en gezags- Relaties’ is het officiële meldpunt voor seksueel misbruik in de kerk. Dit betreft misbruik van macht of vertrouwen door een predikant, voorganger of kerkelijke functionaris jegens een gemeentelid. Dit kan zich uiten in seksuele handelingen, toespelingen of uitnodigingen tot seksueel contact, vaak onder druk van geheimhouding.
In geval van seksuele toespelingen of handelingen binnen een kerkelijk contact, kan contact worden opgenomen met de vertrouwenspersonen of het Meldpunt. Dit kan ook anoniem. De vertrouwenspersonen luisteren, begeleiden en bieden hulp.
Protestantse gemeenten moeten vanaf 1 juli 2025, al dan niet in samenwerking met andere gemeenten, minimaal een man en een vrouw als vertrouwenspersoon aanstellen. Deze vertrouwenspersonen bieden een luisterend oor, adviseren over te nemen stappen en geven advies aan de kerkenraad. Zij worden aangesteld voor een periode van vier jaar.
Continue Aandacht en Bewustwording
Het is cruciaal om het thema Veilige Kerk continu onder de aandacht te houden, ook nadat alle maatregelen zijn getroffen. De Protestantse Kerk is verbonden aan het Platform Veilige Kerk, dat ideeën biedt om het thema levendig te houden.
De kerkenraad draagt de verantwoordelijkheid voor de veiligheid in de gemeente, maar ook elk gemeentelid is hierin betrokken. Er moet een cultuur ontstaan waarin geen ruimte is voor grensoverschrijdend gedrag.
Communicatie over het 'veilige kerkbeleid' moet helder en toegankelijk zijn. Dit kan bijvoorbeeld jaarlijks tijdens een kerkdienst of in mededelingen, waarbij de belangrijkste richtlijnen en de contactgegevens van de vertrouwenspersonen worden gedeeld. Het thema moet regelmatig terugkomen op de agenda van de kerkenraadsvergadering.
Het Stappenplan "Een Veilige Kerk"
Om te werken aan een veilige kerk, wordt het Stappenplan "Een Veilige Kerk" van veiligekerk.nl gevolgd. Dit plan richt zich op preventie en het nemen van de nodige voorzorgsmaatregelen. Het stappenplan is een integraal geheel en dient volledig doorlopen te worden.
Bij de stappen 1, 3 en 4 zijn hulpmiddelen beschikbaar via het Steunpunt Kerkenwerk.
Gedragscodes en regels op de werkvloer
Tweede Kans en Verantwoordelijkheid
Het principe van een "tweede kans" is belangrijk binnen het evangelie, ook voor mensen die anderen hebben beschadigd. De aanvraag van een VOG ontneemt niet per definitie een tweede kans, gezien de beperkte terugkijktermijn van de screening. Iemand die zijn leven heeft gebeterd, kan ook een VOG krijgen en een functie vervullen.
Een tweede kans betekent echter niet dat men niet voorzichtig mag zijn. Het gaat erom onnodige risico's te vermijden en slachtoffers zich gezien en erkend te laten voelen. De consequenties van daden moeten altijd meegedragen worden, en een delict kan iemand tijdelijk ongeschikt maken voor een bepaalde taak, zonder dat dit uitsluiting betekent.
De VOG is geen garantie of middel om mensen uit te sluiten, maar een signaal dat een veilige omgeving belangrijk wordt gevonden. De aanvraag van een VOG kan door vrijwel iedereen binnen de gemeente worden gedaan, met uitzondering van de vertrouwenspersoon om diens neutraliteit te waarborgen. De kerkenraad beoordeelt uiteindelijk of iemand geschikt is voor een functie.