Martine Oldhoff, die momenteel promotieonderzoek doet aan de Protestantse Theologische Universiteit (PThU) naar het spreken over de ziel, deelde haar inzichten tijdens een voordracht voor de generale synode. De vraag naar de betekenis en het gebruik van het woord 'ziel' is actueler dan ooit, zowel binnen als buiten de kerkelijke gemeenschap.
De Ziel in de Hedendaagse Samenleving
Er is een opvallende toename in het geloof in een voortlevende ziel na de dood in Nederland, soms zelfs groter dan het geloof in een God of 'iets'. Dit geloof in voortleven is breed aanwezig, niet alleen in religieuze zin.
Filosofen, schrijvers en columnisten breken regelmatig een lans voor de ziel als 'de unieke ervarende persoon' of als 'de kern van de mens die gevormd moet worden'. Daarnaast bestaat het populaire beeld van de ziel als een goddelijke vonk of een energie die ons verbindt met het universum. Deze ideeën vinden we terug in diverse uitingen, van productverpakkingen zoals douchegel van het merk Rituals tot lifestylemagazines als Happinez en zelfs in kerkelijke publicaties zoals Petrus.
Binnen de kerk klinkt het woord 'ziel' onder meer bij het zingen van psalmen, zoals in de berijming van Psalm 146: "Ziel, gij zijt geboren tot zingen voor den Heer uw God". Dit roept de vraag op wat we precies bedoelen wanneer we over de ziel spreken.
Historische en Bijbelse Context van de Ziel
Eeuwenlang was het woord 'ziel' een herkenbare en gemeenschappelijke taal in de theologie en de kerk. Hoewel mensen intuïties over de ziel hebben, is in onze cultuur ook een sterk materialistisch mensbeeld aanwezig. Neurowetenschappen lijken soms weinig ruimte te laten voor de ziel, suggererend dat de mens louter lichaam zou zijn. Hoewel de filosofische argumentatie tegen een materialistisch mensbeeld binnen dit bestek niet volledig kan worden uitgewerkt, is het van belang om te begrijpen waarom de ziel van belang is voor gelovigen en waarom het spreken over de ziel juist in de kerk zinvol is.
Kritische vragen worden gesteld, zoals de mogelijkheid dat het zielbegrip een 'Griekse uitvinding' is die het Bijbelse spreken over de mens overschaduwt. Daarom is er behoefte aan het juiste gebruik van het woord 'ziel', in lijn met het Bijbelse spreken over God en mens. Dit onderzoek richt zich op de kernen van het geloof en daarmee de kern van het kerk-zijn.
De Bijbelse Aanleiding om over de Ziel te Spreken
Het zoeken naar 'ziel' op Bijbelwebsites toont een variatie in het aantal vindplaatsen, afhankelijk van de vertaling. Traditioneel werden het Hebreeuwse woord nefesh en het Griekse woord psyche met 'ziel' vertaald. Echter, net als het Nederlandse woord 'ziel', hebben nefesh en psyche in verschillende Bijbelse contexten uiteenlopende betekenissen, wat nog steeds onderwerp is van discussie onder bijbelwetenschappers.
De Schrift geeft aanleiding om over de ziel te spreken om verschillende redenen:
- God als Persoon: Dankzij de Schrift horen we van God als een Iemand, een Persoon, tot wie wij als schepping 'jij' of 'U' kunnen zeggen. God spreekt mensen aan en wil een relatie aangaan.
- Leven na de Dood: De Bijbel beschrijft het geloof in een leven na de dood en de opstanding van de doden. In de tijd van Jezus geloofden veel Joden in de opstanding van het lichaam, waarbij de ziel (soms aangeduid als psyche) door God bewaard zou worden. Het Nieuwe Testament brengt dit geloof tot volle bloei, wat impliceert dat het 'ik' op een of andere manier voortbestaat na de lichamelijke dood. Wie gelooft dat zijn 'ik' bewaard blijft dankzij God, veronderstelt wat in de christelijke traditie en moderne filosofie 'ziel' wordt genoemd.
Soms wordt in het Nieuwe Testament gesproken over direct na de dood bij Jezus zijn (bv. Filippenzen 1:23, 2 Korintiërs 5). Hoewel hier niet per se een Grieks woord als psyche voor gebruikt hoeft te worden, duidt psyche soms de kern van de mens aan die het lichaam kan overleven, zoals in Matteüs 10:28: "Wees niet bang voor hen die wel het lichaam maar niet de ziel kunnen doden."
Jezus roept mensen op tot bekering en spreekt hen aan in Gods naam. Gelovigen worden opgeroepen hun leven in te richten in overeenstemming met hun roeping. De mens wordt geroepen God te naderen door Jezus Christus en veranderd te worden door de Geest. Paulus benadrukt de gave van de Geest die gelovigen verandert; de 'oude mens' of het 'oude ik' gaat aan het kruis (Romeinen 6:6). We worden 'een nieuwe schepping' in Christus (2 Korintiërs 5:17, Galaten 6:15). De bekeerde mens wordt door de Geest veranderd; vernieuwing is een levenslang proces.
Deze verandering betekent niet dat men een ander mens wordt in de zin van uitgewist en opnieuw geschapen. God verandert ons niet door ons uit te wissen, maar door ons te veranderen. Een 'nieuw mens' ziet zijn hele leven, met al zijn facetten, in het licht van het geloof. Het hele leven telt voor God; het hele wezen wordt aangesproken. Als we zo spreken, veronderstellen we een ziel, een subject of een zelf met identiteit door de tijd heen. Omdat het uitzien naar Gods Rijk al handen en voeten krijgt in dit leven, en de Geest nu al in ons werkt, is de ziel niet alleen een zaak van het eeuwige leven.
De Vraag: "Hoe Gaat Het Met Uw Ziel?"
De vraag "Hoe gaat het met uw ziel?" nodigt uit tot spreken over de kern van iemands bestaan. Een eerlijk antwoord onthult wat er werkelijk toe doet in iemands leven. Het gaat hierbij niet om een kostbaar juweel in het binnenste, maar om hoe het werkelijk met iemand gaat.
Wat Betekent een Gezonde Ziel?
- Diepte van het Zelf: De ziel is het hele subject, het 'ik' dat hopelijk diepten kent. Soms kan het tegenvallen hoe 'diepgaand' dit 'zelf' is, met weinig gelaagdheid. Dit betekent niet dat het ideaal de filosoferende of eindeloos reflectieve mens is, maar dat het tegenvalt wat 'mij' vult. Het kan zijn dat men leegte vindt, of een obsessie met trends, of dat de ziel vol jaloezie en geldingsdrang zit. De ziel kan dichtgeslibd zijn en diepte ontberen, wat vaak pas duidelijk wordt in het licht van wat men van grote waarde acht. Het 'verliezen van je ziel' is een reële ervaring: het 'kwijtraken' van het zelf, wat het dierbaarst is in het leven.
- Integriteit van het Zelf: Als er een gaaf deel in ons zou zijn dat 'ziel' genoemd kan worden, wat zegt dat dan over de minder mooie delen? De bepaling van dat 'goede deel' is lastig en gevaarlijk. Het is wellicht verstandiger het hele ik, inclusief de 'modderige' delen, als ziel voor God te erkennen en de mogelijkheid van verandering en heiliging te omarmen. De hele aardse werkelijkheid doet mee in ons leven voor God.
- Geen Goddelijke Vonk, maar Gods Geest: Het idee van een speciaal deel in ons dat onze ziel is, leidt vaak tot de gedachte van een goddelijke vonk. Dit suggereert een verborgen, goede en soms eeuwige of goddelijke kern waar men bij moet zien te komen voor een 'bezield leven'. Echter, het diepste 'ik' is geen God of een deeltje van God. Vaak gaat het geloof in God als een onpersoonlijke kracht samen met het idee dat wij uiteindelijk opgaan in de goddelijke energie, waarbij de eigen subjectiviteit en persoonlijkheid verloren gaan. De door God geschapen ziel, met haar hoogten en diepten, kan gewonnen worden voor God door Christus. Zorg voor de ziel is niet jezelf doorgronden of een 'schat' in jezelf vinden, maar het 'ik' ont-spannen door Gods Geest te ontvangen. De Heilige Geest werkt aan ons hele wezen, aan de mooie en lelijke kanten. De Geest, niet wijzelf, geeft diepte aan onze ziel.
De Verwevenheid van Ziel en Lichaam
De menselijke ziel lijkt sterk afhankelijk van het lichaam, met name de hersenen. Dit betekent echter niet dat men identiek is aan het lichaam of brein. Men leeft volledig in, met en door het lichaam. God heeft de mens geschapen als belichaamd. De ziel ademt als het ware in en door het lichaam, dat het belangrijkste punt van contact is. Alle ervaringen, ook geestelijke, komen via het lichaam tot de ziel en vormen deze.
Het lichaam informeert de ziel over zichzelf: wat heeft het nodig? Toch is het behulpzaam om ziel en lichaam te onderscheiden. Bijvoorbeeld, iemand met Alzheimer kan capaciteiten verliezen, maar de ziel van die persoon verdwijnt niet. God ziet en weet wie die persoon is, ook al is het contact via het lichaam moeilijk.
Hoewel ons contact met God vaak via de zintuigen verloopt, kunnen we niet uitsluiten dat God de ziel beroert van mensen met wie wij geen contact meer krijgen of die geen contact met anderen kunnen leggen. Baby's en kleine kinderen, die zich nog niet bewust lijken van zichzelf, kunnen ook vreugde in Christus ervaren, zoals de reactie van Elizabeths kind in Lucas 1 suggereert. Ieder geschapen mens heeft een ziel, zelfs als hij of zij zich niet met taal kan uitdrukken. Wetenschappelijk onderzoek toont aan dat baby's stress kunnen ervaren in de baarmoeder; waarom geen vreugde?
Het lichaam van Christus bestaat uit al die verschillende mensen: jong en oud, gezond en ziek. Ook lichamelijk en verstandelijk beperkte zielen tellen volledig mee. Het spreken over 'hoeveel zielen de gemeente telt' kan helpen de kern van het kerk-zijn te bepalen.
De Kerk als Plek voor de Ziel
De kerk kan worden gezien als een 'huis voor de ziel', een plek waar mensen de ruimte krijgen om hun ziel te laten ademen met alles wat ze zijn en wat in hen leeft. In de kerk kan de ziel tot rust komen, verpozen, vrede ervaren, gered worden en gaan verlangen naar God. Het is de oefenplaats waar goed voedsel voor de ziel te vinden is.
Een mens die voor zijn ziel laat zorgen door zich door God te laten vinden, wordt van zichzelf bevrijd en ziet de ander in nood, ook buiten de kerk. De zondagse eredienst is het epicentrum van het 'winnen van de ziel' voor Christus, waar de ziel door verkondiging en sacramenten gevoed wordt. Het ontvangen van brood en wijn, lichaam en bloed van Christus, doet iets met ons, zoals Paulus waarschuwt voor het eten en drinken tot oordeel (1 Korintiërs 11:29). Het kan ook weldadig zijn voor de ziel.
Reflectie op de Ziel in Theologie en Praktijk
De Schrift biedt geen kant-en-klaar zielbegrip, maar het Bijbelse spreken over de geschapen mens die door God geroepen wordt, geeft wel aanleiding om van de ziel te spreken. Het gaat God om het hele aardse leven.
Hoop zit van binnen, strijkt neer op de ziel, als een ongrijpbaar 'ding dat veren heeft'. Het is er zonder moeite, niet 'tegen beter weten in'. Hoop raakt aan waar geen woorden voor zijn. Het is er, ongrijpbaar, bewegend op de wind. Dit gevoel, vergelijkbaar met het geloof, is essentieel voor het predikantschap, vooral in tijden van kerksluitingen en krimpende organisaties.
Ds. P. van de Voorde stelt dat het woord 'ziel' in de Bijbel meerdere betekenissen heeft: het kan verwijzen naar mensenlevens, aardse bestaan, of het innerlijk bestaan. In de betekenis van het innerlijke, geestelijke leven worden 'ziel' en 'geest' vaak door elkaar gebruikt. Bijbels gezien bestaat de mens uit geest/ziel en lichaam, die tezamen de mens vormen. Het hart wordt in de Bijbel gebruikt als het centrum van het mens-zijn, nauw verwant aan verstand en geweten. In de wedergeboorte wordt het hart vernieuwd.
Bij het overlijden gaat de geest/ziel naar God. Er is iets in de mens dat zijn aardse bestaan overstijgt. Hoewel de precieze aard hiervan onbekend is, spreekt de Bijbel van een verbondenheid met God die zelfs de dood kan trotseren.
Het idee dat het lichaam slechts een neutraal aanhangsel is, is niet exclusief christelijk. Het scheppingsverhaal in Genesis stelt dat het lichaam, net als het denken, deel is van het goede leven. De incarnatie, Gods menswording in Jezus Christus, benadrukt de waarde van het lichaam. Het ritueel van het avondmaal, waarbij Jezus zegt: "Dit is mijn lichaam", nodigt uit tot het ontvangen en doen, niet enkel tot analyseren of verdedigen.
De kerk, als een gemeenschap die bijeen wordt gehouden door de band met Jezus Christus, kan niet zonder geloofsgesprekken. Het stimuleren van deze gesprekken, ook te midden van verschillen, is essentieel. Het spreken over de ziel kan een mooie aanleiding zijn om het over geloof en God te hebben, zeker nu het woord God voor velen betekenisloos is geworden.
De vraag naar de ziel, zowel voor onszelf als in contact met anderen, kan een uitdaging zijn. Het besef dat de ander zelf voor God staat, helpt om de intimiteit van de ziel van een ander te respecteren. De verbondenheid in Christus geeft ruimte voor de eigenheid van de ander. Samen zingen, lezen en bidden zijn oefeningen in het laten bestaan van de ziel voor God.
De Protestantse Kerk biedt publicaties die gericht zijn op vorming en toerusting, waaronder boeken over de eredienst, het geloofsgesprek en de ziel. 'Kijk op de ziel' van theologe Martine Oldhoff biedt theologische verdieping en actuele voorbeelden, bedoeld om diepe geloofsgesprekken te stimuleren.
Zorg voor elkaars ziel is ook het erkennen dat we elkaar en elkaars kwaliteiten nodig hebben. Juist als er vanuit God licht valt op een mensenleven, kunnen dingen opvallen die aandacht vragen en waaraan gewerkt moet worden. Gebed om de Heilige Geest en haar bekerende en heiligende werk is hierbij van belang.
De corona-pandemie heeft ons herinnerd aan onze kwetsbaarheid. Mensen werden zich meer bewust van schade aan hun lichaam. Hoe zit het met de kwetsbaarheid van de ziel? Jezus' woorden: "Want wat zou het een mens baten, als hij de gehele wereld won maar schade leed aan zijn ziel?" (Matteüs 16:26) benadrukken het belang van de ziel.
Schade lijden aan de ziel is niet zoiets als verdrietig zijn, maar het vergeten dat men leeft dankzij de Schepper die men mag naderen in Jezus Christus. Het gaat om hoe men in relatie tot God leeft, hoe men be-staat voor God. Het besef dat men voor God staat, hoeft niet te leiden tot diep in zichzelf afdalen. Het is de kunst om de ander uit te nodigen de ogen te openen voor Gods werkelijkheid en te zien hoe men in alle omstandigheden voor God staat.
Het is van belang te beseffen dat de ander zelf voor God staat. Naar iemands ziel vragen is niet daar tussenin gaan staan. God ziet deze persoon volledig. Door woorden, vragen en samen oefenen kan men helpen de intimiteit van de ziel van een ander te respecteren. God heeft een eigen verhouding tot ieder mens en kan werkelijk iets betekenen in het leven van die ander.
Ziekenzalving als Zorg voor de Ziel
Ziekenzalving, hoewel in protestantse gemeenten niet altijd gangbaar, is een Bijbels gegeven dat de betrokkenheid van God bij heel de mens in ziekte en gezondheid uitdrukt. Mensen worden met hun hele leven geplaatst binnen Gods genadige bemoeienis. Het doel is dat mensen er beter van worden, hetzij door sterking, troost, aanvaarding van ziekte, of genezing. Dit gebeurt in gehoorzaamheid aan de opdracht uit Jakobus 5 en Marcus 6:12-13.
De zalvingdienst, met gebeden om genezing naar geest, ziel en lichaam, olie op het hoofd en gezegende handen, kan een troostend ankerpunt zijn in een ziekteproces. Het ervaren van de nabijheid van God kan ook bij baby's en kleine kinderen aanwezig zijn, zelfs in de moederschoot.
De kerk, als lichaam van Christus, omvat al deze verschillende mensen. Het spreken over 'hoeveel zielen de gemeente telt' kan helpen de kern van het kerk-zijn te bepalen.
Het is belangrijk te luisteren naar het lichaam, dat ons waarschuwt voor overbelasting en ons informeren over onze behoeften. Ons lichaam slaat emoties op die ons hoofd op dat moment niet aankan. In onze maatschappij wordt vaak het hoofd meer gewaardeerd dan het lichaam, wat ook invloed heeft op hoe we omgaan met ons geloof. Echter, zowel denken als doen, lichaam en ziel, zijn deel van het goede leven.
De viering van de Tafel (het avondmaal) is een onmisbare aanvulling op de woorden. Het ritueel, hoe eenvoudig ook, geeft betekenis. Het is een weg naar het hart, net als het hoofd. De Tafel met Christus als Gastheer is een plek waar iedereen welkom is, vooral degenen die het minst verdienen, die de sporen van verdriet en zorgen met zich meedragen en die overgeslagen worden in onze maatschappij. Door te delen ervaren we dat we welkom zijn en genade ontvangen.
Na het overlijden van een geliefde kan de behoefte ontstaan om 'Woorden van de Ziel' te uiten, vaak in de vorm van dichten. Deze woorden komen vanuit de ziel en kloppen met hoe men zich voelt. Het delen van ervaringen rond rouw, verlies en veerkracht kan helpen dit onderwerp meer een plaats te geven en het gesprek hierover te stimuleren.