Het concept van de Preek van de Leek is een relatief nieuw fenomeen binnen de kerkelijke gemeenschap dat steeds meer aandacht trekt. Het betreft een initiatief waarbij personen zonder theologische opleiding, maar met een duidelijke stem in de samenleving, worden uitgenodigd om een preek te houden. Deze leken komen uit diverse achtergronden, variërend van theater en politiek tot dichtkunst en muziek. Ongeacht hun persoonlijke geloofsovertuiging, krijgen zij de kans om te reflecteren op een bijbeltekst en hun eigen liturgie te ontwerpen.
Dit experimentele concept heeft geleid tot verrassende en vernieuwende kerkdiensten, die een breed publiek aanspreken, inclusief niet-kerkelijke bezoekers. Deelnemers nemen vanaf de kansel de volledige leiding van een eredienst op zich, inclusief alle traditionele liturgische elementen zoals het votum, de groet, de verkondiging, gebeden en de zegen.
Ontstaan en Doel van het Project
Het project 'De Preek van de Leek' ontstond vanuit de constatering dat de rol van opiniemaker, die vroeger vaak door dominees werd vervuld, nu is overgenomen door columnisten, cabaretiers, schrijvers, journalisten en wetenschappers. Deze personen kenmerken zich door hun lef en visie, en mengen zich op een dappere manier in het publieke debat. Het project vroeg zich af hoe het zou zijn als zulke individuen met bewezen 'preekpotentie' voor één keer de vorm van een kerkdienst zouden uitproberen.
Het initiatief, dat in 2008 begon als een losstaand initiatief van een groep buiten de kerk, heeft geleid tot een groot succes. Vele bekende personen, waaronder Bas Heijne, Tinkebell, Jeroen Dijsselbloem en Jan Jaap van der Wal, hebben de uitnodiging aangenomen. Dit resulteerde in diensten die duizenden bezoekers trokken en het experiment werd in meer dan veertig kerken en gemeentes herhaald.
Het doel van de Preek van de Leek is om getalenteerde mensen op een laagdrempelige manier in aanraking te laten komen met de bijbel en de kerkdienst. Het biedt een platform voor hen om te onderzoeken wat zij met deze teksten kunnen, waar het hen aan doet denken, wat hen boos maakt en waarvoor ze dankbaar zijn, en welke creatieve uitkomsten dit kan genereren. De kerk neemt hierbij een luisterende en nieuwsgierige houding aan.
Verschillende Perspectieven op de Preek van de Leek
Het concept van de Preek van de Leek roept diverse reacties en discussies op. Sommigen zien het als een verrijking van het kerkelijke landschap, terwijl anderen kritische kanttekeningen plaatsen bij de bevoegdheid en de betekenis van een preek die door een 'leek' wordt gehouden.
Kritische Geluiden
Een van de kritische geluiden komt van prof. dr. A. van de Beek, die de Preek van de Leek ziet als een fenomenale gebeurtenis waarbij een 'onbevoegde' de taak op zich neemt die normaal is voorbehouden aan theologisch opgeleide personen. Hij vergelijkt het met een tuinman die een vonnis uitspreekt, wat volgens hem getuigt van een gebrek aan serieuze waardering voor de preek binnen de kerk. Hij stelt dat de kerk hiermee een loopje neemt met het ambt.
Een andere dominee, Ds. E. Gouda, deelt deze zorg en vergelijkt de preek met een complexe medische ingreep die niet voor een leek geschikt is. Hij benadrukt de jarenlange opleiding en ervaring die nodig is om een preek te verzorgen. Hoewel hij erkent dat het absolute preekgezag mogelijk tot passiviteit kan leiden, blijft hij de rol van de dominee als bevoegd voorganger benadrukken.
Er is ook kritiek op de vermeende oppervlakkigheid van sommige lekenpreken. Sommigen suggereren dat dit soort diensten, met 'praatjes voor de vaak', de kerkelijke gemeente niet vasthoudt, maar juist doet leegstromen. De Protestantse Kerk in Nederland (PKN) wordt in dit verband bekritiseerd als een organisatie die met dergelijke oplossingen probeert leden te behouden, terwijl het aantal kerksluitingen toeneemt.
Verdediging en Nuancering
Anderen nuanceren de kritiek en benadrukken dat het niet de dominee is die harten verandert, maar God zelf. De dominee mag slechts doorverwijzen. Vanuit dit perspectief kunnen zowel dominee als leek mensen bij Jezus brengen, met als resultaat bekeerde mensen. De Heilige Geest zou niet exclusief via dominees werken.
Er wordt ook betoogd dat de vereiste universitaire studie voor het doorgeven van het Woord niet altijd noodzakelijk is. Het doorgeven van het Woord wordt onderscheiden van het verklaren ervan. Veel mensen hebben behoefte aan 'vast voedsel' en diepgang, wat niet exclusief door theologen kan worden geboden.
Het argument dat de Preek van de Leek het ambt en de preek geringschat, wordt in de praktijk weersproken. Er wordt gesteld dat Gods Woord kracht heeft, ongeacht de vorm of degene die het uitspreekt. De Preek van de Leek is ook niet primair bedoeld om het ambt te ondermijnen, maar om een breder publiek te bereiken en nieuwe perspectieven te bieden.
Voorbeelden van Lekenpredikers en Hun Thema's
De Preek van de Leek heeft geleid tot een rijke variëteit aan diensten, waarin bekende personen hun persoonlijke inzichten deelden, vaak geïnspireerd door bijbelteksten.
- Ans Markus, een gerenommeerd schilder, gebruikte haar preek om te reflecteren op thema's als verdraagzaamheid, geïllustreerd door haar schilderij met portretten van jonge mensen uit diverse culturen.
- Wopke Hoekstra, voormalig minister van Financiën en minister van Buitenlandse Zaken, deelde zijn achtergrond en visie, waarbij hij vanuit zijn Doopsgezinde opvoeding en politieke carrière verbindingen legde.
- Femke van der Laan, echtgenote van de voormalige burgemeester van Amsterdam Eberhard van der Laan, deelde een persoonlijk verhaal over liefde, geïnspireerd door 1 Korinthe.
- Sigrid Kaag, minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, sprak openhartig over haar eigen eenzaamheid.
- Gerdi Verbeet, voormalig voorzitter van de Tweede Kamer, onderzocht de gelijkenis van de barmhartige Samaritaan en de redenen waarom de priester en leviet de gewonde man niet hielpen.
Een opvallende preek werd gehouden door een persoon die opgroeide in Wassenaar, een welgestelde gemeente. Deze lekenprediker reflecteerde op de ongelijkheid die zij al vroeg in haar leven waarnam, mede door haar eigen atypische gezinssituatie met een lager inkomen. Zij verbond dit met bijbelse teksten, zoals de gelijkenis van de talenten uit Matteüs 25, en worstelde met de boodschap van deze tekst in het licht van sociale rechtvaardigheid en solidariteit. De preek benadrukte de hardvochtigheid van verhalen die lijken te pleiten voor ongelijkheid, terwijl de spreker juist pleit voor solidariteit en mededogen.
Een ander voorbeeld is de reflectie op de naam 'Babel'. Deze naam, die geassocieerd wordt met hoogmoed en de Babylonische spraakverwarring, werd gebruikt om de boodschap van een voetballer die pronkte met zijn Rolex, verdiend door vastgoedbeleggingen, te ontleden. De spreker bekritiseerde de hooghartigheid waarmee de voetballer suggereerde dat iedereen rijk kan worden door dezelfde methode, en benadrukte dat het startkapitaal en talent een cruciale rol spelen. De verwijzing naar Babel onderstreepte de gevaren van een eenzijdige focus op rijkdom en status, zonder oog voor menselijkheid en diversiteit.
GKV Goes preek 13 maart 2022 middagdienst: De gelijkenis van de zaaier
De Preek van de Leek in Verschillende Contexten
Het concept van de Preek van de Leek heeft zich verspreid over verschillende locaties en gemeenschappen, met lokale aanpassingen en initiatieven.
- In Amsterdam wordt de Preek van de Leek al jaren georganiseerd, met vier sprekers per jaar, vaak met een theologische of filosofische achtergrond.
- In Gouda is een reeks lekenpreken gehouden in de Sint-Joostkapel, aansluitend bij tentoonstellingen in Museum Gouda, met sprekers die reflecteerden op thema's als historisch besef, schoonheid en het goede, en opgroeien onder het Sovjetregime.
- In Stellenbosch, Zuid-Afrika, is gekozen om de Preek van de Leek geen onderdeel te laten zijn van een officiële eredienst.
- Een interview met dokter Deen op Vlieland onthulde zijn drie kernpunten voor zijn lekenpreek: steeds opnieuw beginnen, blijven twijfelen aan jezelf, en zelfstandig blijven denken.
- Een bundeling van 25 preken van bekende Nederlanders, getiteld 'Preek van de Leek', toont aan dat het concept inspirerende verhalen kan opleveren, zelfs zonder expliciete theologische achtergrond.
De formule van de Preek van de Leek is vrijgegeven voor verder gebruik, wat aangeeft dat het concept openstaat voor nieuwe organisatoren en leken die met lef en gedrevenheid hun boodschap willen delen.