De geschiedenis van de protestantse kerk in Schoonebeek is rijk en complex, met wortels die teruggaan tot ver voor de bouw van de huidige kerken. Dit overzicht belicht de belangrijkste ontwikkelingen, van de vroege kerstening van de regio tot de fusie van kerkelijke gemeenten en de bouw van nieuwe kerkgebouwen.
Vroege Geschiedenis en Kerstening
Schoonebeek was al bewoond vóór het begin van onze jaartelling. De kerstening van de streek begon in de late zevende eeuw, met priesters en de Ierse monnik Willibrord uit Engeland. Naarmate het christendom zich verspreidde, werden er bisdommen opgericht. Rond 1300 wordt voor het eerst gesproken over een priester in Schoonebeek. Uit archiefstukken blijkt dat Schoonebeek op 26 mei 1341 officieel bestond. Er bestaat een vermoeden dat monniken van het klooster in Ter Apel zich vestigden in een "Uithof" (Kloosterbosje) nabij Schoonebeek en begonnen met het opschonen van de "Olde Beke".
Een andere legende vertelt over een jonge, ongetrouwde vrouw genaamd Rebecca, die in verwachting was en uit de maatschappij van Compas werd verjaagd. Ze zou onderdak hebben gevonden in Schoonebeek, dat naar verluidt naar haar "schone" uiterlijk is vernoemd.
In 1419 wordt gesproken over een kerk in Schoonebeek, waarschijnlijk gesticht door de parochie van Dalen. De eerste pastoor werd benoemd op 1 november 1513.
De Reformatie en de Overgang naar het Protestantisme
De Hervorming rukte op in Drenthe. Onder Willem Lodewijk, stadhouder in dienst van Prins Maurits, ontving de katholieke geestelijkheid in Drenthe een schrijven waarin werd meegedeeld dat zij waren afgezet. Priesters kregen de keuze om trouw te blijven aan Rome en ontslag te nemen, of over te gaan naar de Hervorming. Op 10 mei 1598 gingen de toenmalige pastoors van Vledder en Schoonebeek over op de "Nije Leer". De Schoonebeekse pastoor Hermannus Lavatianus sloot zijn laatste preek als pastoor af met de woorden: "En nu ga ik over op de Nije Leer!". Hij zakte echter voor zijn examen als predikant en werd pas in 1600 als predikant onder de naam Ds. Bredewech aangesteld.
Vanaf dat moment werd in de oude kerk van Schoonebeek het Protestantisme verkondigd. In totaal hebben 30 predikanten Gods Woord op deze plaats verkondigd, waaronder H. Breedeweg, J. van Hof (geschorst wegens doodslag), B. H. Bongepoel, J. Gerdink, J. Houwen, H. Vlek, C. Stevens, J. Hardenberg, K. Hardenberg, J. J. Passchen, A. Lankhout, L. Vledderus, H. Lanslot Boelen, J. Koenraad, H. Volkers Gosselaar, H. C. Scholten, P. C. Vroom, K. J. Bleekers, G. Borgesius Sickema, H. G. Tonsbeek, C. R. Lelieveld, A. J. ten Bokkel-Huining, I. C. van Hoeve, J. L. A. Hooy, P. N. Tonsbeek, H. A. Leenmans, A. Altena en R. (1921-1925).
De RK-kerk aan de Kosterijweg werd aanvankelijk de St. Willebrordkerk genoemd, maar werd op 10 februari 1977, ten tijde van pastoor Verschragen, veranderd in de H. Nicolaas-kerk.
De Hervormde Kerk aan de Europaweg
Op 14 december werd te Oud-Schoonebeek het nieuwe kerkgebouw van de Ned. Herv. gem. in gebruik genomen. De bouw ervan was al jaren een grote behoefte, maar de financiën lieten de uitvoering van de plannen lang niet toe. Op 4 maart werd de bouw aanbesteed aan aannemers W. F. Jonker en Joh. Tienkamp te Nieuw-Amsterdam, met J. Koerts te Oud-Schoonebeek voor het schilderwerk. Onder architectuur van J. Boelens Kz. te Assen werd begonnen met de bouw. De eerste steen werd gelegd op 20 mei door kerkvoogden J. Vrielink, A. Eising en E. Gijlers. Het eenvoudige maar fraaie kerkgebouw, dat plaats biedt aan 500 personen, werd gereed. Het interieur is sober maar warm, met veel lichtinval door gebrandschilderd glas. De centrale verwarming werd aangelegd door Firma Huijgens en Geveke te Amersfoort. De bouwkosten bedroegen ƒ 23.892 voor timmer-, metsel-, stucadoors-, zink- en loodgieterswerk, ƒ 1.895 voor schilderwerk, en circa ƒ 2.400 voor de centrale verwarming.
Deze kerk vormt, naast een kenmerkend voorbeeld van Zakelijk Expressionisme, ook een goed voorbeeld van het gebruik van voor die tijd nieuwe bouwmaterialen zoals grindbeton. De nagenoeg gaaf bewaard gebleven kerk heeft een stedenbouwkundig karakteristieke ligging aan de doorgaande weg, temidden van de oorspronkelijke nederzetting. Aan de straatzijde bestaat de erfafscheiding uit een laag gemetseld muurtje met een schuin gemetselde afdeklaag. Hiertussen bevindt zich een metalen hekwerk van recentere datum.
De Gereformeerde Kerk aan De Mente
De gereformeerde kerk aan De Mente werd in 1949-1950 gebouwd naar een ontwerp van architect A. C. Nicolai uit Emmen. De kerk ligt op een strategische locatie op de hoek van De Mente en de Gedempte Bargerbeek. Na de ontdekking van olie in de bodem van Schoonebeek breidde het dorp aanzienlijk uit, waardoor de oude gereformeerde kerk te klein werd voor de gemeente. Hoewel men aanvankelijk de oude kerk wilde uitbreiden, ging dit niet door. Vanwege de beperkte financiële mogelijkheden van de kerkelijke gemeente bleef de nieuwe kerk sober.
Aan het uiterlijk van de gereformeerde kerk mag niets veranderd worden, aangezien deze de status van provinciaal monument heeft verkregen.
Ontkerkelijking en Fusie
Ook de kerk van Schoonebeek wordt getroffen door ontkerkelijking. Het onderhouden van twee kerkgebouwen zal na verloop van tijd niet meer mogelijk zijn. De kerkenraad van de Protestantse Gemeente Schoonebeek heeft in principe besloten een van beide kerkgebouwen af te stoten: de voormalige gereformeerde kerk aan De Mente. De voormalige hervormde kerk, in het centrum van Schoonebeek aan de Europaweg, zal de PKN-kerk van het dorp worden.
De leden van de Protestantse Gemeente steunen over het algemeen de door de kerkenraad genomen beslissing, hoewel het voor verscheidene gemeenteleden een pijnlijke zaak blijft.
Onderzoek naar de Houten Plank van de Nicolaaskerk
Onlangs is er onderzoek gedaan naar de ouderdom van een houten plank uit het oude Nicolaaskerkje. De plank werd in 1944 door dominee Hielkema uit het oude kerk gered. Het is een bijzondere plank omdat er een zogenaamd wijdingskruis op is geschilderd, dat is aangebracht bij de katholieke wijding van de kerk. Op twaalf plekken in de kerk - naar de twaalf apostelen - werd heilige olie namens de bisschop van Utrecht op de wanden aangebracht, waarna de wijdingskruizen werden geschilderd.
In Drenthe vond de reformatie in 1598 plaats, waarna de kerkgemeente van Schoonebeek werd omgevormd van katholiek naar protestants. Op 17 januari 2022 is de plank onderzocht op ouderdom middels dendrochronologisch onderzoek, waarbij gekeken wordt naar de jaarringen in het hout.
Het onderzoek leverde twee mogelijke dateringen op: 1499 plus of min 6 jaar, en 1801 plus of min 6 jaar. Een datering rond 1801 is onmogelijk, omdat het een katholiek wijdingskruis betreft en Schoonebeek in 1598 protestants werd. De meest waarschijnlijke datering is rond 1499. Dit zou kunnen betekenen dat het eikenhout rond die tijd werd gekapt en gebruikt voor de bouw van een nieuw houten kerkje in Schoonebeek. Dit kerkje zou vervolgens 50-75 jaar in gebruik zijn geweest, waarna het eerste stenen kerkje werd gebouwd.
Het houten kerkje stond echter niet op de plek van het latere Nicolaaskerkje. Onderzoek in 1951 toonde aan dat er geen overblijfselen van een houten kerkje werden aangetroffen onder het oude stenen kerkje.
Een mogelijke aanwijzing voor de bouwperiode tussen 1493-1505 is een van de twee klokken van het oude kerkje. Het oudste klokje, van 1504, werd waarschijnlijk gegoten door Peter Waghevens uit Mechelen.
Concluderend kan niet met zekerheid de houten plank gedateerd worden. Echter, de datering rond 1499 plus of min 6 jaar lijkt het meest plausibel. Als we aannemen dat het laatste houten kerkje van Schoonebeek in 1504 werd gebouwd en de kerk op twaalf plaatsen werd gezalfd, en dit kerkje rond 1550-1575 werd afgebroken voor de bouw van het stenen Nicolaaskerkje, past dit binnen de historische context. Het oudste bekende pastoor werd al in 1333 genoemd.
Documentaire over de geschiedenis van Oterdum, Heveskes en Weiwerd.
tags: #protestante #kerk #schoonebeek