Eeuwenlang was 't Kerkje op de Heuvel in Heelsum onlosmakelijk verbonden met kasteel Doorwerth. De heren van het kasteel financierden in 1517 de bouw aan de rand van hun landgoed. In de twintigste eeuw kwam het rijksmonument in handen van de zelfstandige kerkgemeente Heelsum. Ondertussen is de historische band tussen kerk en kasteel hersteld.
De exploitatie is in handen van de stichting Kerkje op de Heuvel Heelsum, die het kerkje huurt van GLK (Geldersch Landschap & Kasteelen). Daardoor blijft het mogelijk om passende bijeenkomsten, zoals een huwelijksceremonie of uitvaartplechtigheid, te organiseren op deze prachtige plek. GLK heeft eigenlijk geen kerken in bezit; dit kerkje en die in Rozendaal zijn de uitzonderingen.
De Oorsprong en Bouw van het Kerkje
't Kerkje op de Heuvel Heelsum heeft een nauwe band met kasteel Doorwerth. Frederik van Voorst, heer van Doorwerth, gaf in 1517 opdracht tot de bouw. Hij heeft ook de eerste steen gelegd. Met de bouw van de kerk is in 1517 begonnen en de bouw duurde minstens twee jaar. In 1519 legde de toenmalige pastoor van de kerk - Mr. Willem van Kerkhoff - de eerste lei op het dak van de kerk. Sinds 1519 staat er in Heelsum ‘het kerkje op de heuvel’.
De linden rechts van de kerk zijn geplant tussen 1709-1713. Vanwege de mooie ligging staat het kerkje op menig schilderij en ansichtkaart.
Bouw van de Zuidvleugel en Grafkelder
In 1859 werd de zuidvleugel aangebouwd, in opdracht van jonkvrouwe Jeanne Henriëtte Gabriëlle van Schuijlenburch, weduwe van J.A.P. baron van Brakell, kasteelheer van Doorwerth. In die tijd kwam er ook een ingang aan de zuidzijde en kreeg de kerk gietijzeren ramen. De kerk heeft tot 1919 toebehoord aan de eigenaren van kasteel Doorwerth, waarvan verschillende familieleden na hun dood zijn bijgezet in de grafkelder. Onder de kerk is de grafkelder van de heren van Doorwerth; de laatste bijzetting vond plaats in 1903 toen Jhr. A.W. van Borselle begraven werd.
De Reformatie en de Strijd om de Kerk
De bouw van de kerk in Heelsum droeg wel bij aan het verval van de kerk in het nu verdwenen dorp Wolfheze. De eerste 75 jaar na de bouw van de kerk waren woelige jaren in gelovig Nederland. Het was de periode van de opkomst van het protestantisme en de tijd van de Beeldenstorm (1566). In deze tijd veranderden veel katholieke kerken in protestante kerken. Dit ging echter niet zonder slag of stoot.
In Heelsum heeft dit geleid tot een langlopend conflict tussen de katholieke heren van Kasteel Doorwerth en de jonge protestante gemeente - zelfs de rechter van het Hof van Gelderland moest er aan te pas komen. Tot 1606 was er nog een (katholieke) pastoor werkzaam in Heelsum, pas in 1617 werd de eerste (protestantse) dominee aangesteld. De kasteelheer van Doorwerth weigerde daarna om de kerk ter beschikking te stellen aan de protestantse gemeente of geld af te dragen aan de dominee. In 1648 werden zelf de vensters van de kerk dichtgemetseld en het koor van de kerk dichtgetimmerd. Pas in 1658 kon de kerk weer voor de kerkdienst gebruik worden nadat de kerk bijna 50 jaar gesloten was geweest.
Schade en Restauraties
Tijdens de Tweede Wereldoorlog leed de kerk veel schade en was een ingrijpende restauratie noodzakelijk. Ook het oorspronkelijke orgel uit 1861 ging verloren. Bijna 300 jaar later werd de kerk weer gesloten, nadat de kerk zwaar beschadigd was tijdens de gevechten bij de geallieerde Operatie Market Garden. Pas in 1949 werd het dak weer hersteld en een grote restauratie vond plaats in de periode 1951-1952. Sindsdien is de kerk weer in gebruik.
De organisatie Steen voor Steen organiseert maandelijks een verkoping om geld in te zamelen voor het onderhoud van dit mooie monumentale kerkje.
Interieur en Inventaris
De oorspronkelijk kerk bestond uit een toren aan de westzijde met daaraan het langwerpige schip en koor. Men kwam de kerk binnen via de toren. In de kerk zijn met name de preekstoel, grafkelder en het orgel oud.
De Preekstoel en het Orgel
De preekstoel werd in 1658 in de kerk geplaatst nadat deze in beslag genomen was bij de Lutherse gemeente in Arnhem. Het huidige orgel staat pas sinds 2004 in de kerk, maar is veel ouder. Het is gebouwd in 1864 door de beroemde orgelbouwer D. van Rossum. Het oorspronkelijke orgel dat uit diezelfde periode kwam - waarschijnlijk gebouwd door de orgelbouwer Frederik Samuel Naber uit Deventer - is verwoest tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Gebrandschilderde Ramen
De mooie gebrandschilderde ramen zijn pas in 1978 gemaakt, door predikant glazenier drs. P.H.G.C.
Fusie van Kerkgemeenten
Beide kerken fuseerden per 1 januari 2021. De gemeente heet officieel Protestantse Gemeente te Renkum-Heelsum. Door de corona-maatregelen was daarbij een beperkte afvaardiging aanwezig. Op zondag 3 januari 2021 werd in een online-dienst met een beperkt aantal aanwezigen aandacht aan de fusie besteed. Gemeenteleden konden door zelfgemaakte korte filmpjes en foto’s bij de plechtigheid ‘aanwezig’ zijn.
In het Beleidsplan 2020-2024 van de Protestantse Gemeente wordt gemeld dat de kerkdiensten vooralsnog afwisselend gehouden worden in de drie kerkgebouwen: de voormalig hervormde kerk aan de Kerkstraat te Renkum, de voormalig gereformeerde kerk aan de Utrechtseweg en de voormalig hervormde kerk aan de Koninginnelaan te Heelsum. Wel wordt in het Beleidsplan ook meegedeeld dat men ‘op korte termijn besluitvorming door de kerkenraad wil bevorderen over het aanhouden of vervreemden betreffende alle kerkelijke gebouwen’. Zeker is, zo deelt men mee, dat uiteindelijk een kerkgebouw overblijft. Daarover worden op korte termijn nadere mededelingen gedaan.
Behoud van een Monument
Het oude kerkje op de heuvel is in 2021 door Geldersch Landschap en Kastelen overgenomen, waarmee het behoud van dit monument is gegarandeerd. Het kerkje is sindsdien in beheer van de stichting: Kerkje op de Heuvel Heelsum.
M8 Kasteel Doorwerth (NL)
tags: #protestantse #gemeente #heelsum