Historische Wortels en Vroege Ontwikkelingen
De Protestantse Gemeente te Veldhoven, waarin gereformeerden, hervormden en lutheranen verenigd zijn, heeft een geschiedenis die teruggaat tot 1648. Na het einde van de Spaanse overheersing werd het huidige Noord-Brabant toegewezen aan de Noordelijke Nederlanden en kwam onder het gezag van de Staten-Generaal. Deze besloten dat de kerk van de reformatie krachtig gevestigd moest worden in de gebieden onder hun gezag.
De Staten-Generaal verleenden steun aan een bijzondere vergadering: de Grote Kerkelijke Vergadering van Den Bosch. De voornaamste taken van deze vergadering waren het aanwijzen van plaatsen op het platteland van de Meierij die geschikt waren voor een predikant, het beroepen van predikanten voor die plaatsen en het benoemen van schoolmeesters. Het doel was de grondslag te leggen voor de verbreiding van de gereformeerde religie. De Grote Kerkelijke Vergadering kreeg toestemming om veertien plaatsen aan te wijzen, waaronder de zelfstandige gemeente Oerle.
De bevestiging van de eerste predikant, ds. Broeckhuijsen, vond plaats op 13 september 1648. Bij de uitbreiding van het aantal plaatsen kreeg ook Veldhoven in december 1648 zijn eerste predikant: ds. Comijn. Uiteindelijk kregen combinaties van dorpen gezamenlijk één predikant. Oerle, Zeelst, Meerveldhoven en Wintelre vormden een combinatie genaamd 'de combinatie Oerle'.
De kerkgebouwen van de rooms-katholieken werden ontnomen en aan de gereformeerden ter beschikking gesteld. De pogingen om het protestantisme ingang te doen vinden in de Meierij hadden echter niet veel succes. De rooms-katholieken waren niet gelukkig met het verplichte afstaan van de kerkgebouwen en de toewijzing van bestuurlijke functies aan de gereformeerden. In 1660 bepaalden de Staten-Generaal dat alle ambtenaren de gereformeerde religie moesten aanhangen; alleen als er geen gereformeerden te vinden waren voor een functie, mochten aanhangers van andere godsdiensten benoemd worden.
Het aantal gereformeerde gemeenteleden van de combinatie Oerle stabiliseerde zich op ongeveer 40, in de combinatie Veldhoven was dat ongeveer 50.
De Franse Tijd en Veranderende Structuren
In 1789 begon de revolutie in Frankrijk, wat leidde tot conflicten met omringende landen. Franse troepen verschenen in 1793 in Brabant. Na een mislukte eerste inval volgde een jaar later een tweede poging, die een tijdperk van Franse overheersing van de Nederlanden inluidde.
De Franse tijd bracht grote veranderingen met zich mee. De Vrede met Frankrijk en de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden werd in mei 1795 getekend. In 1798 werden de kerkgebouwen toegewezen aan de groepering die plaatselijk de meeste leden telde. In Veldhoven was 98% katholiek. De gereformeerden van de combinatie Veldhoven moesten voortaan hun kerkdiensten houden in een kamer van de Veldhovense pastorie. Ook in de combinatie Oerle ging men voor de bijeenkomsten een kamer van de pastorie gebruiken.
Omstreeks die tijd veranderde de gangbare benaming voor de aanhangers van het calvinisme van 'gereformeerd' in 'hervormd'. In 1813 werden, om financiële redenen, de combinaties Veldhoven en Oerle samengevoegd. Zo ontstond een gemeente waartoe Veldhoven, Blaarthem, Gestel, Oerle, Zeelst, Meerveldhoven en Wintelre behoorden. De nieuwe combinatie kreeg de naam Hervormde Gemeente Veldhoven c.a. (‘cum annexis’ = met wat daarbij hoort).
Uitdagingen en Initiatieven in de 19e Eeuw
Na het vertrek van de Fransen werd de bevoorrechting van de hervormden niet opnieuw ingevoerd, wat leidde tot een daling van het aantal zielen in veel hervormde gemeenten. De Hervormde Gemeente Veldhoven c.a. telde in 1818: 62 zielen, in 1825: 48 zielen en in 1829: 28 zielen. Dit kon vervelende consequenties hebben, want als een predikantsplaats vacant werd, moest een gemeente minstens 50 zielen hebben om opnieuw een predikant te mogen beroepen. Anders werd de gemeente opgeheven of gecombineerd met een andere gemeente.
Veel gemeenten in Brabant worstelden met het probleem van ‘te weinig zielen’. De predikant van Hilvarenbeek, Jacob van Heusden, nam het initiatief om iets te doen aan de achteruitgang van de hervormde gemeenten. Samen met een aantal geloofsgenoten probeerde hij protestantse families die onvoldoende bestaansmogelijkheden hadden, te helpen. In 1822 resulteerde dit in de oprichting van de 'Maatschappij tot bevordering van Welstand', in 1830 omgevormd tot ‘Maatschappij van Welstand voornamelijk onder landlieden'.
Deze 'Maatschappij van Welstand' kocht boerderijen en akkers en gaf deze in pacht aan hervormde gezinnen. Als er ter plaatse geen gegadigden waren, werden pachters uit andere delen van het land aangetrokken. Op deze manier slaagde men erin in veel plaatsen het aantal hervormden te vergroten of minstens in stand te houden, waardoor deze hervormde gemeenten konden blijven bestaan. In 1830 werd zowel in Veldhoven-dorp als in Zeelst een Maatschappij-boerderij in pacht gegeven, later volgden nog meer aankopen. Begin 1900 woonde bijna de helft van de Veldhovense hervormden op Maatschappij-bezittingen.
De 20e Eeuw: Groei, Verandering en Samenwerking
In 1912 werd op de plaats van de oude kerk een nieuwe kerk in gebruik genomen, aangezien de oude kerk vanwege vele reparaties gesloopt moest worden. De nieuwe kerk, aan de huidige Dorpsstraat 122, behield de banken uit de oude kerk, goed voor 56 zitplaatsen (plus eventueel bij te plaatsen stoelen).
In de jaren twintig en dertig vestigden zich ook andere hervormde gezinnen in Veldhoven. In 1942 woonde minder dan een vijfde van de hervormden op boerderijen van de Maatschappij van Welstand. De grenzen van de Hervormde Gemeente Veldhoven c.a. zijn in de loop der jaren gewijzigd. In 1904 werd Gestel bij Eindhoven gevoegd.
Aan het begin van de jaren vijftig van de twintigste eeuw stond Veldhoven voor grote veranderingen. Het landelijke karakter van de burgerlijke gemeente wijzigde zich door de bouw van een groot aantal woningen. Philips begon met de bouw van 400 huizen in het deel van Veldhoven dat later de naam d’Ekker kreeg. Verdere uitbreidingen volgden, waardoor Veldhoven woongebied werd voor veel mensen die in Eindhovense bedrijven en instellingen werkten. Bovendien werden militairen van landmacht en luchtmacht op Veldhovens grondgebied gehuisvest.
De nieuwe bewoners kwamen uit alle delen van Nederland. Het percentage protestanten werd hierdoor aanzienlijk hoger dan voorheen in Veldhoven het geval was. Naast hervormden kwamen er ook leden van andere protestantse kerkgenootschappen naar Veldhoven, waaronder een aanzienlijke groep gereformeerden. Vóór 1950 waren er hier slechts enkele gereformeerden te vinden, in 1972 telde men er al 600. Kerkelijk behoorden deze gereformeerden tot de gereformeerde kerk van Eindhoven. Voor de kerkgang was men aanvankelijk aangewezen op de Maranathakerk aan de Venstraat te Eindhoven. In 1960 bouwde men hier de Ichthuskerk.
De snelle bevolkingsgroei vroeg om uitbreiding van bestaande voorzieningen en de realisatie van nieuwe. De bewoners hadden elkaar nodig om deze voorzieningen te realiseren. Het is dan ook niet verwonderlijk dat gereformeerden en hervormden op veel gebieden gingen samenwerken: scholen, jeugdclubs, zangvereniging, kruisvereniging en op kerkelijk terrein. Het eerste samenwerkingsverband dateert uit 1969.
De samenwerking tussen gereformeerden en hervormden vond haar bekroning op 5 februari 1973. In 1978 kwam er een samenspraak op gang tussen de Kerkvoogdij (vanuit het hervormde deel) en de Commissie van Beheer (gereformeerde deel), die beide verantwoordelijk waren voor de financiën en de gebouwen. Zij beschikten over afzonderlijke begrotingen en jaarrekeningen, en beide over een kerkgebouw en een pastorie.
Uitgangspunt was onder gemeenschappelijke verantwoordelijkheid door middel van een verbouwing meer nevenruimtes in de Immanuelkerk te realiseren. Onder toezien oog van het Provinciaal Kerkvoogdij College, aangezien de lokale Kerkvoogdij niet autonoom kon beslissen, werden uiteindelijk in 1980 door samengaan van beide commissies de Financiële Raad en de Beheerstichting van de Reformatorische Kerkengemeenschap Veldhoven opgericht. In de stichting werden beide kerken en pastorieën ondergebracht en voortaan kon met één gezamenlijke begroting en jaarrekening gewerkt worden. Dit was een unicum in Nederland: de eerste samen-op-weg-gemeente waar deze samenvoeging werd gerealiseerd.
Vanuit deze nieuwe samenwerking kon de Immanuelkerk worden verbouwd en qua aantal lokaliteiten worden vergroot. Destijds werden in beide kerken - elkaar opvolgende - ochtenddiensten gehouden, de avonddienst was in de Ichthuskerk. De twee predikantsplaatsen, één hervormd en één gereformeerd, transformeerden uiteindelijk naar twee wijkpredikanten waarbij de achtergrond geen rol meer speelde.
Na het ontstaan van de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in 2004 werd de Financiële Raad het College van Kerkrentmeesters (CvK). In 2010 kwam vanuit het CvK in Veldhoven een samenspraak op gang met de CvK’s in Waalre en Valkenswaard om te komen tot een onderbouwde financiële toekomstvisie en een mogelijke samenwerking op financieel-administratief terrein. Dit werd later breder getrokken tot de hele Kempen, inclusief Eersel, Bladel en Vessem/Hoogeloon.
Huidige Samenwerking en Toekomstvisie
Ook de kerkenraden begonnen een samenspraak, hetgeen uiteindelijk in 2016 leidde tot een combinatie van de Kempengemeenten. De Protestantse gemeente van Veldhoven werkt sinds 2011 samen met vijf andere gemeenten in De Kempen, te weten Aalst-Waalre, Bergeijk, Bladel, Eersel-Hoogeloon en Valkenswaard.
Door bundeling van krachten, zowel vrijwillig als professioneel, willen de gemeenten duurzaam blijven voldoen aan de behoeften van hun leden en goed blijven functioneren. Om deze afspraak operationeel 'handen en voeten' te geven, is er minimaal vijf keer per jaar overleg met de voorzitters van de kerkenraden van de betreffende gemeenten.
Protestantse Gemeente Vessem: Informatie
In de bredere context van de samenwerking binnen De Kempen, is het relevant om te vermelden dat de Protestantse Gemeente Vessem deel uitmaakt van deze regionale verbinding. De parochie telt nog drie open kerken: de Sint Willibrorduskerk in Eersel, de Sint Willibrorduskerk in Wintelre, en de Kapelkerk Sint Lambertus in Vessem. De Kapelkerk Sint Lambertus heeft de Kapelstatus gekregen.
Er is alleen op de eerste zondag van de maand een viering in de Kapelkerk Sint Lambertus. De parochie streeft ernaar zich verbonden te voelen met de kerk van het bisdom en met de wereldkerk, terwijl zij tevens probeert vorm te geven aan een eigentijdse manier van gelovig zijn en samen vieren, met ruimte voor jong en oud.
De parochie probeert actief te zijn in de dorpen waar de kerk open is, en ook in de dorpen waar de kerk gesloten is. Met elkaar wil men gezamenlijk beleid uitzetten naar de toekomst toe en gestalte geven aan wat nodig is. De parochie is dankbaar voor de vrijwilligers die hun talenten willen inzetten. Het bestuur en de pastores worden ondersteund door een parochiesecretaresse en een pastoraal secretaresse. Steeds meer zaken worden in de parochie centraal aangestuurd en geregeld.
Bijzondere Kerkgebouwen en Historische Monumenten
De Hervormde Kerk in Eersel is een historisch monument dat direct betovert met zijn ongebruikelijke, langwerpige achtkantige plattegrond en een charmant torentje dat fier op het dak staat. Binnen wordt men meegevoerd naar een andere tijd met een achttiende-eeuwse eiken preekstoel, voorzien van een zandloperhouder en koperen lezenaar. De kerk herbergt ook een prachtige eiken klokkenstoel uit 1813 en een orgel uit 1984, gebouwd door de firma Slooff.
De Hervormde Kerk in Duizel, hoewel niet direct gerelateerd aan Veldhoven, wordt genoemd als een plek voor liefhebbers van geschiedenis, architectuur of diegenen die op zoek zijn naar een moment van rust en bezinning.
tags: #protestantse #gemeente #vessem