De protestantse kerk De Swaen in Edam, voorheen bekend als de Lutherse Kerk, herbergt een historisch Bätz-orgel dat in 2023 volledig gerestaureerd is. Dit tweeklaviers instrument, geplaatst in 1809 door Gideon Thomas Bätz, vormt een belangrijk onderdeel van het kerkelijk erfgoed van Edam.
Historische Plaatsing en Kenmerken van het Bätz-orgel
Het orgel in De Swaen werd in 1809 geplaatst door Gideon Thomas Bätz, een gerenommeerde orgelbouwer. Bätz had het instrument reeds in zijn werkplaats vervaardigd voordat hij in contact kwam met de Edammers. Het front van het orgel werd op de balustrade geplaatst, terwijl de onderkas een integraal deel vormde van het podium met de klaviatuur.
Een bijzonder register op het Bovenwerk was de Fama 8’. Dit register had Bätz overgenomen uit het orgel van de Evangelische Broedergemeente in Zeist. Eerder, in 1808, had Bätz dit specifieke register uit het orgel van Chr. E. Frederici uit 1770 vervangen door een nieuwe Trompet 8’.
De officiële keuring van het orgel vond plaats op 15 november 1809 en werd uitgevoerd door G. Veenman, organist van de Grote Kerk in Edam.
Restauraties en Aanpassingen door de Jaren Heen
Door de eeuwen heen heeft het Bätz-orgel diverse herstelwerkzaamheden en aanpassingen ondergaan:
- In 1842 werden herstelwerkzaamheden uitgevoerd door Flaes en Brünjes.
- In 1899 volgde opnieuw herstel, ditmaal door G.F. Jurriaans. Tijdens deze werkzaamheden werden de oorspronkelijke spaanbalgen vervangen door een magazijnbalg.
De Recente Restauratie door Van Rossum Orgelbouw (2022-2023)
In de periode 2022-2023 is het orgel grondig gerestaureerd door Van Rossum Orgelbouw. De werkzaamheden werden in januari 2023 afgerond met de volledige herplaatsing van het orgel in de kerk.
Herstel van de Onderkas en Windvoorziening
Tijdens de restauratie is de onderkas hersteld. Deze was in 1899 verzaagd om ruimte te maken voor de installatie van de magazijnbalg. De windvoorziening is nu gereconstrueerd met twee nieuwe spaanbalgen, compleet met trappers en veren, om de oorspronkelijke functionaliteit te herstellen.
Reconstructie van de Tremulant en Restauratie van de Windladen
In de originele kanalen van het orgel zijn sporen ontdekt van de inliggende tremulant. Dit historisch belangrijke onderdeel is eveneens gereconstrueerd. De windladen van het orgel zijn volledig gedemonteerd en gerestaureerd om hun optimale werking te garanderen.
Restauratie van het Pijpwerk en Klankbeeld
Het pijpwerk van het orgel had in de loop der tijd aanzienlijke schade opgelopen door ondeskundig werk. Tijdens de restauratie is het pijpwerk zorgvuldig hersteld en teruggebracht naar de originele toonhoogte. De winddruk is gecorrigeerd naar 62 mm waterkolom, wat essentieel is voor het herstellen van het oorspronkelijke klankbeeld van G.Th. Bätz.
Het pijpwerk van het Hoofdwerk is eveneens gerestaureerd en teruggebracht naar de originele toonhoogte, wat bijdraagt aan de authentieke klank van het instrument.
De Zwaan: Een Lutherse Kerk in Edam
De Zwaan, gelegen aan de zogenaamde ‘donkere kant’ (schaduwkant) van de Voorhaven, op de plek waar tot de 18e eeuw het eerste stadhuis van Edam stond, is een karakteristiek luthers kerkgebouw. De aanwezigheid van een lutherse kerk in Edam, een stad die voornamelijk bekend stond om haar overwegend calvinistische kooplieden en regenten, duidt op de openheid van Edam in de Gouden Eeuw voor handelaren en werkers uit Duitse en Scandinavische landen. In deze landen werd de lutherse godsdienst beleden, en de Edamse kooplieden wilden hun handelspartners geen belemmeringen opleggen.
tags: #protestantse #kerk #de #swaen #edam