Aart Mak, een vooraanstaand figuur in de wereld van oude en nieuwe spiritualiteit, heeft een fascinerend levenspad bewandeld. Na een jeugd in een streng-religieuze omgeving en een carrière als dominee, richtte hij zich vanaf de jaren '90 op diepgaande thema's als transcendentie, gnosis en rituelen. In een uitgebreid interview met Liselore Rugebregt voor het spirituele tijdschrift Mantra, deelt Aart Mak inzichten over religie, wijsheid, opvoeding en het omgaan met persoonlijke pijn en trauma's.
Een jeugd in het teken van geloof
Aart Mak werd geboren in een christelijk gezin, waar zijn vader, een hartstochtelijk predikant, een dominante rol speelde. De kerk en de zondag vormden het kloppende hart van het gezinsleven, waarbij alle andere aspecten, inclusief het welzijn van moeder en kinderen, ondergeschikt waren. Aan tafel werd er voornamelijk gesproken over anderen, de wereld, politiek en geschiedenis, steevast met een oordeel. Dit leidde ertoe dat Aart Mak zich, als groeiende jongvolwassene, moest bevrijden van de neiging om snel een oordeel te vellen over anderen.
De wens om geschiedenis of talen te studeren werd door zijn ouders ontmoedigd. Zij adviseerden hem om dominee te worden, met de stelling dat theologie een "hartstikke leuk vak" was. Hoewel hij zich liet overtuigen, merkte hij later, op 68-jarige leeftijd, dat hij het anders had willen doen dan zijn vader. Hij erkent dat hij, net als zijn vader, te hard en te veel heeft gewerkt, maar geniet nu des te meer van de ontspanning en rust die hij gevonden heeft.
Hij streefde ernaar het beter te doen dan zijn vader, wiens preken zich voornamelijk richtten op Jezus en het kruis, kenmerkend voor de orthodoxe protestantse prediking. Aart Mak beschrijft zijn vader, en ook zijn moeder, als bange mensen, bevreesd voor de wereld en de mogelijke terugkeer van oorlogsgruwelen. Dit werd versterkt door een streng godsbeeld.
De weg naar theologie en kritisch denken
Rond zijn veertiende of vijftiende levensjaar begon Aart Mak te twijfelen aan de alomvattendheid van zijn religieuze opvoeding. Dit vormde een positieve drijfveer om theologie te gaan studeren. Gelukkig waren er leraren die kritische vragen stelden bij wat hij vanuit huis had meegekregen. Zijn studie in Amsterdam onder leiding van Kuitert was verrijkend; hij leerde nadenken, vragen stellen en kritisch kijken naar zowel georganiseerde religie als theologie.
Kuitert's werk, waarin hij steeds verder afscheid nam van het geopenbaarde geloof, bood Aart Mak ruimte om zich losser binnen de traditie te positioneren. Hoewel Kuitert's uiteindelijke denkbeelden niet volledig overeenkwamen met die van Aart Mak, deelt hij de openheid voor de mogelijkheid van een "andere kant" en het besef dat niet alles wat we verzinnen, van onszelf komt.
Spiritualiteit, gnosis en de kracht van verhalen
Aart Mak gelooft dat de dood niet het einde is, mede gevoed door dromen en intuïtie, hoewel hij erkent dat dit rationeel niet altijd te bewijzen is. Hij beschouwt zichzelf als mystiek en snel ontroerd, in staat tot diepe emoties bij het zien van iets moois bij mensen. Verhalen hebben voor hem een grote waarde, omdat ze kernachtig grote levensthema's kunnen beschrijven en vaak gaan over een mens op weg, die uiteindelijk tot een goed einde komt. Dit oer-optimisme, dat het "goed moet komen", zelfs in een volgend leven, is hem dierbaar.
Als dominee in de jaren negentig ontmoette hij mensen die na het verlies van een dierbare bijzondere ervaringen deelden, zoals een groot licht of een vertrouwde stem. Deze ervaringen zetten hem aan het denken en versterkten zijn overtuiging dat zulke fenomenen mogelijk zijn. Dit leidde tot zijn verdieping in transcendente ervaringen, die hij in alle religies terugvindt. De ontdekking van de geestelijke wereld naast de materiële wereld fascineerde hem. Hij sprak met mensen en las veel boeken, wat een onomkeerbaar inzicht gaf.
Hij behandelde traditioneel christelijke denkers altijd met liefde en eerbied. Hij realiseerde zich dat een bepaalde taal nodig is om het onkenbare en onzichtbare uit te drukken. In diezelfde periode verdiepte hij zich in gnosis, het innerlijk weten. Hoewel hij de schoonheid ervan herkende, wist hij ook dat gnosis uit de hand kan lopen, leidend tot betweters en ongebreidelde vrijheid, zoals in theorieën die de werkelijkheid als een illusie zien. Hij herkent in hedendaagse complotdenkers de arrogantie van oude gnostici die geloofden "te weten hoe het echt zit". Zijn allergie voor oordelen, die hij koppelt aan het zich boven anderen plaatsen, motiveert hem om voortdurend vragen te stellen aan zichzelf, waarvoor hij soms de hulp van een partner of vriend nodig heeft.
De veranderende Protestantse Kerk en nieuwe wegen
In veertig jaar tijd zag Aart Mak de Protestantse Kerk in Nederland transformeren van een dominante positie naar een afbrokkeling, wat soms gepaard ging met wanhoop en cynisme. Naarmate de kerk kleiner werd, werd deze ook "fijner", strakker in de leer. Tegelijkertijd merkte hij in de jaren negentig een groeiende openheid bij mensen voor andere religies, spirituele ervaringen en veranderingen in de wereld.
Hij erkent de schoonheid van de joodse en christelijke tradities, met name door de verhalen. Echter, wanneer het doel de middelen niet meer heiligt, is het belangrijk om mensen en hun eigen weg te respecteren. Hij benadrukt dat menselijke ontwikkeling niet synchroon verloopt en dat het moment kan komen dat men de religieuze "opvoeding" afrondt om de eigen weg te zoeken. Hij heeft zijn eigen innerlijke verbindingen, momenten van aandacht en verwondering, en deelt deze met gelijkgestemden. De behoefte om iets overeind te houden is verdwenen; hij gelooft dat "duizend bloemen moeten bloeien" en dat mensen "hartstikke goed bezig" zijn.
Hij reflecteert op de drogredenen die hij als kind hoorde over het kerkbezoek. Religie ziet hij als een instituut dat zichzelf in stand houdt. Hij gelooft dat religieus of spiritueel bewustzijn goed functioneert in de huidige maatschappij met haar netwerken en tijdelijke groepen, en met nieuwsgierige mensen die zich verdiepen in de natuur en haar wijsheid. Dit staat in contrast met de historische strijd van de kerk tegen de natuur. Uiteindelijk zijn we innerlijk verbonden met krachten en machten waarmee we moeten leren omgaan.
Wijsheid: de ervaring van generaties
Aart Mak definieert wijsheid als de opgestapelde ervaring van generaties in het omgaan met de grilligheid van het leven, inclusief sterfelijkheid, seksualiteit en materie. Hoewel wijsheid godsdienstig kan worden genoemd (als afkomstig van God), is het in essentie "godloos" en gericht op het praktische leven en het omgaan met de dood. In de joodse traditie vormt de Thora de kern, aangevuld met de profeten en wijsheidsboeken zoals Prediker, die de ijdelheid van inspanningen benadrukken.
Hij merkt op dat veel christelijke wijsheid, met uitspraken die resoneren met de stoïcijnen, in de eerste eeuwen van onze jaartelling is ontstaan. Deze wijsheid leert om te gaan met het leven door betrokkenheid en afstand, het vinden van het wijze midden, geduld te oefenen en te accepteren wat men niet kan veranderen. Dit kan worden toegeschreven aan God, maar ook zonder God worden beoefend. Het gaat om het onderscheiden van wat binnen en buiten het menselijk bereik ligt.
Rituelen, zelfonderzoek en persoonlijke ontwikkeling
Het opvoeden van kinderen beschouwt Aart Mak als een vorm van wijsheid. Hij ontdekte gaandeweg dat niet alles met God en de kerk te maken had en dat bepaalde "geestelijke huizen", zoals het instituut religie, achtergelaten moesten worden. De beste leraar is degene die zijn leerlingen aanmoedigt om op eigen benen te staan. Het niet durven gaan van je eigen weg, met je bagage en levenservaring, wijt hij aan het kinderlijke deel in ons dat ergens bij wil horen.
Hij erkent de waarde van gemeenschappen voor het ontdekken van verschillen, het leren samenwerken en zelfkennis. Echter, een gemeenschap gebaseerd op het naleven van geboden als de enige weg naar "eeuwige zaligheid" heeft hij moeten loslaten. Als docent aan de Academie voor Geesteswetenschappen, waar hij het vak Rituelen doceert, benadrukt hij dat rituelen de oudste wijsheid van de mens vertegenwoordigen. Een ritueel is een vorm van stilstaan bij het gewone, wat het buitengewoon maakt.
Zes jaar geleden deed Aart Mak een organisatieopstelling omdat hij vastliep in zijn werk voor de Stichting Kerk zonder Grenzen. Hij ontdekte dat hij in zijn traditionele spoor met zijn moeder en in zijn experimentele spoor met zijn vader bezig was. Het inzicht dat hij nog steeds met zijn zieke, eenzame moeder worstelde, maakte dat hij die kant van zijn werk kon loslaten. Deze ontdekking bracht hem wijsheid.
Hij moedigt zelfonderzoek aan om andere kanten van het bestaan te ontdekken en pijn en trauma's onder ogen te zien. Systemisch gezien dragen we vaak onbewust lasten mee uit de familiegeschiedenis. Bewustzijn is de sleutel tot keuzes maken en het vermogen om iets anders te proberen. Hij ziet dit als grote stappen voorwaarts. Hij constateert dat de westerse samenleving steeds meer erkent dat de mens een wezen in continue ontwikkeling is, geestelijk nooit klaar en altijd in staat nieuwe dingen te leren. Hij ervaart dit zelf door piano te spelen en nu ook harples te volgen, waar hij opnieuw zichzelf tegenkomt.
Aart Mak voelt zich een "zondagskind", geniet van zijn leven met zijn vrouw Astrid, het ouder worden en het "oogsten". Hij kan anderen nog steeds van dienst zijn met zijn luisterend oor en advies, een overblijfsel van zijn domineeschap, maar voelt zich daarin veel vrijer. Hij heeft meer mensenkennis en levenservaring en geniet van de kleine dingen, zoals het voorjaar, wandelingen met de hond en dit interview.
Diversiteit aan spiritualiteit in Nederland
De tekst benadrukt de veelvormigheid van religie en spiritualiteit in Nederland. Mensen laten zich inspireren door verschillende religies, identificeren zich nog steeds als christen, moslim of jood, of noemen zichzelf religieus zonder zich aan bestaande religies te binden.
Diverse persoonlijke getuigenissen illustreren deze diversiteit:
- Een vrouw die inspiratie vindt in haar geloof en dankbaarheid, ondanks een drukke weekstudie en een voorkeur voor engelenkaarten, zelfhulpboeken en zen-bijeenkomsten.
- Annechien, katholiek van huis uit, die zich verbindt met de traditie via een koor dat liederen van Oosterhuis zingt, en daarnaast boeddhistische meditatielessen volgt.
- Een zzp'er die stilte zoekt in een kerk in Haarlem, zonder oordeel, en daar rust vindt.
- Mirjam, die met haar kinderen bad, naar natuurkampen ging en biologie studeert, is actief bij Milieudefensie en de Partij voor de Dieren, en vindt veel baat bij yoga.
- Een fysicus die gelooft in toegepaste wetenschap en zich distantieert van religie, hoewel hij de mogelijkheid van Gods bestaan erkent, maar kritisch is over de uitwassen van religies.
- Een Engelsman en een Nederlandse die, ondanks hun samenwoning in België, trouwen vanwege de onzekerheid van Brexit.
- Fatima, die opgroeide in Marokko en zich aanpast aan haar omgeving, ondanks haar geloof in Allah, de moskee van haar ouders nauwelijks bezoekt.
- Astrid Hart, theatermaker en docent, die belangstelling ontwikkelde voor natuurgeneeskunde, en samen met haar dochter een bedrijf runt dat al sinds 1849 bestaat.
De tekst vermeldt ook Aart Mak's rol als docent en zijn betrokkenheid bij het begeleiden van mensen in opleiding tot uitvaartbegeleider, energetisch therapeut of geestelijk begeleider. Hij schreef boeken over de dood en zijn rol in de documentaire serie "Dood voor beginners".
Verschillende nieuwsberichten en columns belichten de actuele ontwikkelingen binnen religieuze gemeenschappen, waaronder vacatures voor predikanten, de impact van de Reformatie, veranderingen in uitvaartrituelen, en de groeiende zorg over haatmisdrijven tegen christenen. De diversiteit aan spirituele praktijken, van traditionele kerkgangers tot beoefenaars van yoga en meditatie, wordt onderstreept.