De Vroege Jaren van de Reformatie in Denemarken
De Deense Volkskerk, de officiële staatskerk van Denemarken, vindt haar oorsprong in de Reformatie. In 1536 splitste de Deense kerk zich af van de Rooms-Katholieke Kerk, wat leidde tot de invoering van het lutheranisme als dominante religie. Koning Christiaan III speelde hierin een cruciale rol; hij zette de Reformatie door, nam de bezittingen van de katholieke kerk in beslag en vestigde de Deense koning als het hoofd van de kerk. De staat nam de kerken over en de priesters kwamen in dienst van de staat.
Voorafgaand aan deze kerkhervorming was Denemarken een Rooms-katholiek land met een kiesmonarchie. Na het overlijden van de katholieke koning Frederik I in 1533 probeerden de Deense edelen een katholieke opvolger te kiezen. Frederik I's oudste zoon, Christiaan III, was echter protestants. Hij verzamelde een leger en wist na drie jaar de troon te bemachtigen, waarna hij zich tot koning Christiaan III liet kronen en de Deense Volkskerk oprichtte.
De Rol van het Calvinisme en de Geuzen in Nederland
Hoewel de Deense situatie zich ontwikkelde, speelde het calvinisme een belangrijke rol in de vroege protestantse opstand in de Nederlanden. Op 1 april 1572 veroverden de Watergeuzen onder Lumey Brielle, wat een startsein gaf voor de georganiseerde opstand tegen Spanje en de protestantisering van het land. In de beginfase was het calvinisme echter nog een kleine minderheid in Holland en Zeeland. De Geuzen-invasie en de daaropvolgende militaire successen veranderden de situatie; calvinisten keerden terug uit ballingschap en de clandestiene hervormde gemeenten werden officieel.
De protestantisering verliep echter niet zonder slag of stoot. De Geuzen trokken plunderend door kerken, kloosters en andere religieuze plaatsen. Steden capituleerden vaak onder beding van handhaving van de bestaande religieuze toestand. De gruwelen van Lumey, zoals de marteling van de Heiligen van Gorcum, maakten de nog niet-overgegane steden huiverig en leidden tot verdere politieke en religieuze verschuivingen.
De Ontwikkeling van de Deense Volkskerk
De Deense Volkskerk hangt het lutheranisme aan, een stroming binnen het protestantisme gebaseerd op de ideeën van Maarten Luther. In tegenstelling tot het calvinisme heeft de Lutherse Kerk veel rituelen en tradities uit de Rooms-Katholieke Kerk behouden, zoals de eucharistie en de confirmatie. Het hoofd van de Deense Volkskerk is de koning(in) van Denemarken, die ook een eigen minister in de Deense regering heeft. De Deense koning en het parlement, de Folketing, vormen de hoogste autoriteit binnen de kerk.
Sinds 1948 kunnen vrouwen priester worden in de Deense Volkskerk, een beslissing die destijds omstreden was maar nu breed geaccepteerd wordt. In 1995 werd het ambt van bisschop voor het eerst door een vrouw bekleed. Ook is het voor mensen met een homoseksuele geaardheid toegestaan om priester te worden, hoewel er binnen de kerk nog steeds enige weerstand bestaat tegen het inzegenen van homoseksuele relaties en het homohuwelijk. Sinds 2012 is het homohuwelijk legaal in Denemarken en binnen de Deense Volkskerk, hoewel priesters de vrijheid hebben om dergelijke zegeningen te weigeren.
De kerk gebruikt een nieuwe vertaling van de Bijbel uit 1992 en een nieuwe versie van het boek met hymnes uit 2003. Een dienst bestaat uit drie lezingen van Bijbelteksten, een preek en gezang. De kerk kent twee sacramenten: de doop en de eucharistie.
De Structuur en Ledenbestand van de Deense Volkskerk
Denemarken is verdeeld in 11 bisdommen, elk geleid door een bisschop. Het bisdom Kopenhagen is het belangrijkste, met de hoogste bisschop. Tot 2007 hadden de Faeröer-eilanden een apart bisdom, maar de Kerk van de Faeröereilanden heeft zich sindsdien afgescheiden. IJsland, dat tot 1944 onderdeel was van Denemarken, heeft nu de Evangelisch-Lutherse Kerk van IJsland, die een vergelijkbare positie inneemt als de Deense Volkskerk in Denemarken.
In 2024 telde de Deense Volkskerk ongeveer 4,2 miljoen leden, wat neerkomt op 71,4% van de Deense bevolking. Het aantal leden neemt echter jaarlijks af; in 2010 was nog 80% van de bevolking lid, en in 1984 zelfs 91%. Slechts 2,4% van de leden bezoekt wekelijks de kerkdiensten. Veel Denen zijn weliswaar lid van de kerk, maar zien zichzelf niet als christelijk of zijn ongelovig. Kinderen worden automatisch lid bij geboorte, tenzij ouders dit expliciet aangeven.
Er is binnen Denemarken discussie over de status van de Deense Volkskerk als staatskerk. Een meerderheid van de Denen steunt een scheiding tussen kerk en staat, vergelijkbaar met de ontwikkelingen in Zweden en Noorwegen. Een punt van discussie is de financiering van de kerk, waarbij een deel van het belastinggeld naar de kerk gaat, hoewel niet-leden volgens de grondwet geen geld hoeven te betalen.
Andere Religieuze Bewegingen en Kerken in Denemarken
Naast de Deense Volkskerk zijn ook andere religies toegestaan in Denemarken. Sinds 1683 zijn de Rooms-Katholieke Kerk, het jodendom en andere protestantse stromingen erkend, en sinds 1849 geldt er godsdienstvrijheid.
De **Indre Mission** (Innerlijke Zending) is een belangrijke opwekkingsbeweging binnen de Lutherse Kerk. Deze beweging streeft naar een grotere nadruk op het Woord van God en vormt een tegenbeweging tegen de vrijzinnigheid binnen de Volkskerk. Hoewel historisch gezien als extreem beschouwd, spelen de leden van Indre Mission een belangrijke rol in het kerkelijke werk en vrijwilligerswerk.
De **Evangelische Broedergemeente** (Hernhutters) is een kleine, internationale protestantse kerk die voortkomt uit de Unitas Fratrum uit 1457. Met haar centrum in Herrnhut, Duitsland, heeft deze gemeenschap wereldwijd ongeveer 800.000 leden in meer dan 25 landen. Ze hecht aan de Bijbel als enige bron van geloof en is open voor oecumene.
De **Katholieke Kerk** in Denemarken is een diasporakerk, met ongeveer 40.000 gelovigen. Na de Reformatie in de 16e eeuw werd de katholieke kerk vrijwel vernietigd, maar vanaf de 19e eeuw keerden missionarissen terug. Tegenwoordig beschikt de kerk over 51 parochies en 22 katholieke scholen.
De **Gereformeerde Kerk** (Reformert Kirke) in Kopenhagen, gefinancierd door koningin Charlotte Amalia, dient verschillende gereformeerd-protestantse gemeenten, waaronder Duitse, Nederlandse, Franse en sinds 1990 ook een Koreaanse gemeente. De kerk is gebouwd in de stijl van de Nederlandse barok.
De **Christiaanskerk** in Christianshavn, Kopenhagen, werd oorspronkelijk gebouwd voor de Duitse gemeenschap en diende als kerk voor de Duitse minderheid. Het gebouw, ontworpen door Nicolai Eigtved, is ingericht als een protestantse preekkerk.
Kerkelijke Architectuur en Historische Plaatsen
Denemarken kent een rijke traditie aan kerkelijke architectuur, van middeleeuwse kathedralen tot latere protestantse kerken.
De **Kathedraal van Roskilde**, een UNESCO Werelderfgoed, is een van de oudste uit baksteen opgetrokken post-Romeinse gebouwen in Noord-Europa. Sinds de 15e eeuw worden leden van het Deense koningshuis hier begraven, wat heeft geleid tot talrijke uitbreidingen en grafkapellen.
In Kopenhagen bevinden zich diverse historische kerken:
- De **Frederikskerk** (Marmorkirken), bekend om zijn grote koepel, oorspronkelijk ontworpen door Nicolai Eigtved en voltooid door Ferdinand Meldahl.
- De **Garnisonskerk**, gebouwd in 1706 voor het garnizoen van Kopenhagen.
- De **Gustafkerk**, gebouwd ter ere van koning Gustaf V van Zweden.
- De **Helligåndskirken** (Heilige Geestkerk), een lutherse kerk die oorspronkelijk deel uitmaakte van een katholiek klooster.
- De **Kastelkerk**, gelegen in de Kastelletvesting, met een ontwerp dat op een woning lijkt.
- De **Kerk van Holmen**, oorspronkelijk een ankersmederij, later verbouwd tot kerk voor de Koninklijke Marine.
- De **Sint-Andreaskerk**, een luthers kerkgebouw.
- Het **Nikolaj Kunstcentrum**, dat de toren van de verwoeste Sint-Niklaaskerk omvat.
- De **Sint-Albanuskerk**, gebouwd voor de Engelssprekende christenen van Kopenhagen.
- De **Alexander Nevski kerk**, de enige Russisch-orthodoxe kerk in Kopenhagen, gebouwd ter gelegenheid van het huwelijk van prinses Dagmar.
- De **Verlosserskerk**, met het grootste carillon van Scandinavië en een opvallende torenspits.
Ook buiten Kopenhagen zijn er historische kerken te vinden, zoals de **Stege kerk** op het eiland Møn, gebouwd in romaanse stijl en later in gotische stijl herbouwd.
tags: #protestantse #kerk #denemarken