De protestantse kerk van Noordwolde, gelegen in de gemeente Weststellingwerf in de Nederlandse provincie Friesland, kent een rijke en gelaagde geschiedenis. Het huidige kerkgebouw, een driezijdig gesloten zaalkerk met rondboogvensters, dateert uit 1640 en werd gebouwd ter vervanging van een eerdere laatgotische kerk. Mogelijk bleef de westmuur van deze oudere kerk behouden.
Vroege Geschiedenis en Middeleeuwen
De oudste kerk van Noordwolde werd in de tweede helft van de 14e eeuw verwoest. Na deze verwoesting, die mogelijk verband hield met de onrustige middeleeuwen en de strijd van de Stellingwervers tegen de Utrechtse bisschop Jan van Arkel in 1361, bouwden de inwoners rond 1400 een nieuwe kerk op de huidige locatie. Deze bouw vond plaats op funderingen in het veen. In 1920 werden bij grondwerkzaamheden voor de bouw van het "Rode Dorp" grondsporen gevonden van een nog oudere kerk uit de 11e of begin 12e eeuw, die vermoedelijk van tufsteen was opgetrokken.
De Reformatie en de 17e Eeuw
Na de Reformatie, eind 16e eeuw, kwamen de eerste predikanten naar Noordwolde. Deze periode werd gekenmerkt door conflicten met de gemeente, wat leidde tot hun afzetting. De situatie verbeterde significant met de komst van Jodocus Hermanni de Vos rond 1600 of 1601, die vanuit Wolvega ook predikant werd voor Steggerda, Vinkega en Boijl, en in Noordwolde woonde. Hij ging in 1623 met emeritaat.
In 1640 nam ds. Horstenius de leiding bij de herbouw van de kerk. De kerk werd herbouwd op de bestaande fundamenten, waarbij gebruik werd gemaakt van oude delen van de vorige kerk, zoals de westgevel tot topgevel, fundering contreforten, en delen van de kap aan west- en oosteinde. Deze herbouw, met toevoeging van een mooi bewerkte preekstoel, duidt niet op armoede ten tijde van de bouw. Ds. Horstenius is ook medeondertekenaar van het contract voor de aanleg van de Noordwoldervaart.
De preekstoel aan de zuidzijde dateert uit de 17e eeuw. In de kerk bevinden zich ook enkele grafzerken uit de 17e eeuw. Op de grafsteen van ds. D. Henricus Horstenius staat de tekst: "Anno 1665 den .... in de Heere ontslapen D. Henricus Horstenius pastor in Noordwolde.....".
18e en 19e Eeuw: Uitbreidingen en Veranderingen
In 1727 werden Steggerda en Finkega zelfstandige kerkgemeentes. In 1853 werd aan de noordzijde van de kerk een dwarsbeuk aangebouwd. In 1874 werd de klokkenstoel op het kerkhof vervangen door een geveltoren met ingesnoerde spits op de kerk.
Het orgel, dat een belangrijke plaats inneemt in de kerk, werd in 1876 gebouwd door L. van Dam en Zonen. Het orgel is voorzien van een hoofdwerk en een bovenwerk.
De traditie van begraven in en rond de kerk werd voortgezet. Na 1800 werd er echter niet meer in de kerk begraven. De best bewaarde grafstenen, die bij de restauratie van 1965 tot 1967 onder de kerkvloer waren gevonden, zijn in de vernieuwde vloer opgenomen.
Restauraties en Hedendaagse Periode
In 1967 werd de dwarsbeuk uit 1853 afgebroken en het bepleisterde gewelf vervangen door een houten gewelf. Een restauratie vond plaats tussen 1964 en 1967. Het laatste onderdeel uit 1400 werd pas tijdens het grootonderhoud van de laatste 10 jaar voor het schrijven van de tekst verwijderd.
Het Kerkverband 'Voortgezette Gereformeerde Kerken in Nederland' (vGKN)
Op 6 april 2024 vond de opening van de synode van de vGKN plaats in het kerkgebouw van de 'voortgezette Gereformeerde Kerk' in Noordwolde. De synode benadrukte dankbaarheid aan God en geloof in Zijn helende genade. Na de verkiezing van het moderamen en de benoeming van deputaten en commissieleden, werd uitgebreid gesproken over een notitie betreffende seksueel misbruik in kerkelijke relaties, met als doel het verkleinen van de kans op herhaling. Daarnaast stonden nieuwe thema's voor landelijke toerusting op de agenda, zoals het omgaan met polarisatie en het bereiken van jongeren.
Het kerkverband bestaat uit vijf kerken: Assen, Boelenslaan-Drachtstercompagnie, Boornbergum-Kortehemmen, Frieschepalen-Siegerswoude en Noordwolde. Volgens het vGKN-Jaarboekje 2023-2024 telt het kerkverband ongeveer 1.100 leden. Zowel de individuele kerken als het kerkverband worden als financieel gezond beschouwd.
Het Kerkhof: Graven en Herinneringen
Het kerkhof van Noordwolde herbergt vele graven, die getuigen van de geschiedenis van het dorp en zijn inwoners. De vakken A tot en met H waren tot de Tweede Wereldoorlog in gebruik. Na de oorlog werd een nieuw gedeelte aangelegd voorbij het oorlogsmonument.
Op het kerkhof bevinden zich onder andere de graven van dokter Verdenius en Gijs Krol, slachtoffers van Duitse razzia's eind december 1944. Hendrik Roders, die in 1943 stierf na weigering om opnieuw voor de Duitsers te werken, is in 1951 herbegraven op het kerkhof.
Jan van den Berg, de voormalige koster, ligt begraven in vak B11-2. De oudste platte grafstenen, daterend uit de 19e eeuw, behoren toe aan echtparen zoals Femmigje Folkerts Kiers en Meine Jans Eits, en de families Bovenkamp en Mulder.
Tijdens de periode dat Nederland deel uitmaakte van het Franse Keizerrijk onder Napoleon, was Noordwolde een zelfstandige gemeente. Albert Lourens Bovenkamp, assessor (een soort wethouder), is hier begraven.
Het witte monument in vak H is opgericht ter nagedachtenis aan Herman Rohé, directeur van de rietmeubelfabriek Rohé. In hetzelfde vak liggen ook graven van de familie Maurits.
Sytse Pieter Timmerman, de laatste molenaar van de korenmolen Windlust, schonk de molen en landerijen aan Noordwolde. Zijn graf bevindt zich in vak E 11.
Bijzonder zijn de zogenaamde stoepstenen, ook wel grens- of zwaardstenen genoemd, die in vak B-3-01 en 02 staan. Deze stenen, die in de 15e, 16e en 17e eeuw werden gebruikt om erven af te bakenen of als aanzicht van zitbanken bij woningen, zijn in de 19e eeuw ook als grafsteen gebruikt en op de begraafplaats geplaatst.
Luchtvaartongevallen en Herdenkingen
In de nacht van 29 op 30 juni 1942 verongelukte de Halifax W1113-LQ’G’ van het 405e (Canadese) Squadron van de Engelse luchtmacht in de omgeving van Noordwolde. Het toestel, onder vuur genomen boven de Fries-Drentse grens, stortte neer na hevige explosies en branden, waarbij aanzienlijke schade aan nabijgelegen woningen ontstond. Alle acht bemanningsleden kwamen om het leven.
Op 2 juli was de begrafenis van de omgekomen vliegers vanuit de Hervormde Kerk. Een wake werd gehouden in de kerk, gevolgd door een sobere teraardebestelling met een ere saluut van een Duits vuurpeloton. Ds. Wiersma, de plaatselijke predikant, hield een toespraak in het Duits en het "Onze Vader" werd in het Engels gebeden.
tags: #protestantse #kerk #noordwolde