Het Gereformeerd Weeshuis in Schoonhoven, gelegen aan de Koestraat 80, vertegenwoordigt een belangrijk stuk van de sociale en architecturale geschiedenis van de stad. De oorsprong van de wezenzorg in Schoonhoven reikt terug tot de 14e eeuw, toen er sprake was van een 'weeskamer' die toezicht hield op de voogdij over minderjarigen. In die beginperiode werden wezen nog ondergebracht bij particuliere pleeggezinnen, aangezien een eigen weeshuis nog niet bestond.
De Oprichting van het Weeshuis
Een significante impuls voor de oprichting van een weeshuis kwam voort uit de nalatenschap van oud-burgemeester Barend van Hoeff. Bij zijn overlijden in 1576 liet hij de helft van zijn bezittingen na aan de armen van de stad. Deze daad van vrijgevigheid, geplaatst tegen de achtergrond van de Tachtigjarige Oorlog waarin de Nederlanden zich van de Spaanse overheersing probeerden te bevrijden, bood de mogelijkheid om fondsen te besteden aan goede doelen. Schoonhoven had kort voor het overlijden van de katholieke Van Hoeff de kant van de opstand gekozen, wat leidde tot de confiscatie van bezittingen van katholieken. Het stadsbestuur besloot de hieruit voortgekomen gelden aan te wenden voor de zorg van wezen.
Mede dankzij deze nalatenschap werd in 1581 een weeshuis gesticht in het onteigende klooster van Sint Agnes. Dit klooster bevond zich op de hoek van de Koestraat en de Schapenstraat. Bij de opening bestond de bewonersgroep uit een binnenvader en -moeder, en negen wezen. In de jaren die volgden, groeide het aantal wezen soms aan tot ongeveer dertig.
Bestuur en Verhuizingen
Het bestuur van het weeshuis werd toevertrouwd aan regenten en regentessen, die afkomstig waren uit de gegoede burgerij van Schoonhoven. Zij waren verantwoordelijk voor de zorg en begeleiding van de weeskinderen. Tot 1607 heeft het weeshuis meerdere keren een ander onderkomen gehad. In dat jaar werd definitief een huis aan de Koestraat aangekocht. Dit pand, gebouwd in 1549, bevond zich tegenover de Grote of Bartholomeuskerk en kreeg de blijvende functie van "weeshuis van Schoonhoven". Twee gevelstenen in de topgevel van dit huis herinneren nog aan de geschiedenis van het pand en de nalatenschap van Barend van Hoeff.
Een Gildekeurkamer in het Weeshuis
Een bijzondere toevoeging aan het weeshuis vond plaats in 1705. Op de zolderverdieping werd een Gildekeurkamer ingericht. Hier werd streng toegezien op het zilvergehalte van de werken van de Schoonhovense zilversmeden. Nieuwe gildeleden moesten een toetredingsrecht betalen, waarvan vanaf 1718 de helft bestemd was voor het weeshuis ter financiering van het onderhoud van de Gildekeurkamer.
Nieuwe Bestemmingen en Architectonische Ontwikkelingen
In de loop van de negentiende eeuw onderging het weeshuis een verandering van bestemming. Van 1819 tot 1852 werd het gebouw gebruikt voor de huisvesting van de zogenaamde stedelijke of algemene armen, die hun onderkomen in de gasthuiskerk verloren hadden.
In 1863 bleek het eeuwenoude pand aan de Koestraat niet langer te voldoen aan de eisen van de tijd. Verbouwing was geen optie meer, en de regenten van het weeshuis besloten opdracht te geven tot de bouw van een nieuw pand. Voor de financiering werd geld ingezameld onder de bevolking; ruim vierhonderd mensen leverden een bijdrage, waaronder Prins Frederik. Het nieuwe, blokvormige pand werd ontworpen door C. Verhey. Dit gebouw kenmerkt zich door twee evenwijdige schilddaken en een eclectische voorgevel met een middenrisaliet. Aan weerszijden van de risaliet zijn stichtingsstenen aangebracht. Een steen vermeldt de namen van het stichtingsbestuur uit 1863, bestaande uit regenten en regentessen, en de datum van de hoeksteenlegging: 12 maart 1863. Een tweede steen eert dominee G.E.W. de Wys, die de eerste steen legde.
Het Einde van een Tijdperk en Moderne Aanpassingen
In de 20e eeuw werd het weeshuis uiteindelijk opgeheven. Het laatste weeskind verliet het pand in 1939. Na deze periode heeft het gebouw diverse functies gehad, waaronder die van Protestants Militair Tehuis.
Vanaf 2017 is het gebouw getransformeerd tot woonappartementen. Het biedt nu huisvesting aan 15 of 16 appartementen voor mensen met een indicatie in het kader van de Wet langdurige zorg (Wlz). Hiermee blijft het gebouw de gemeenschap dienen, zij het in een hedendaagse vorm.
Architectonische Betekenis en Cultureel Erfgoed
Tegenwoordig wordt Koestraat 80 erkend als een rijksmonument, gewaardeerd om zijn architectonische en historische waarde. De eclectische gevel van het gebouw, met zijn decoratieve elementen en historische inscripties, biedt een inkijkje in de architecturale stijlen van de 19e eeuw. Het rijke verleden van het pand biedt een venster op de sociale geschiedenis van Schoonhoven en de bredere Nederlandse context van wezenzorg.
Voor bezoekers van Schoonhoven, de Zilverstad van Nederland, biedt een wandeling langs de Koestraat een kans om na te denken over de maatschappelijke zorg en de blijvende erfenis van gemeenschapsinitiatieven. Het gebouw staat als een stille getuige van de evolutie van maatschappelijke houdingen ten opzichte van weeskinderen.
tags: #gereformeerde #weeshuis #schoonhoven #adres