Digibron is een digitale databank die fungeert als een kenniscentrum voor de gereformeerde gezindte in Nederland. Het biedt een gebruiksvriendelijk zoeksysteem waarmee iedereen gratis toegang heeft tot een uitgebreide collectie van ruim 1,5 miljoen artikelen. Digibron is een initiatief van de Erdee Media Groep (EMG) en werd gelanceerd op 1 april 2011. De kern van de databank vormt het digitale archief van de publicaties van de EMG. Dit archief is verder uitgebreid door samenwerkingen aan te gaan met diverse christelijke en kerkelijke organisaties, die eveneens hun periodieken via Digibron toegankelijk maken binnen hetzelfde systeem.
Het digitale kenniscentrum voor de gereformeerde gezindte, Digibron, is vanaf heden online beschikbaar en bevat een schat aan informatie. Zo zijn alle jaargangen van kerkelijke bladen zoals De Waarheidsvriend en De Saambinder opgenomen. Tevens zijn het SGP-partijblad De Banier, veel kerkhistorisch materiaal van de VU en de universiteiten van Kampen en Apeldoorn, en alle edities van het RD en Terdege doorzoekbaar gemaakt.
Het systeem maakt het mogelijk om gratis de ruim 1,2 miljoen artikelen te doorzoeken via een gebruiksvriendelijke interface. Het is belangrijk op te merken dat de gegenereerde tekst mogelijk nog fouten bevat en voortdurend wordt gecorrigeerd.
De Gereformeerde Gezindheid: Kern en Kenmerken
De term 'gereformeerde gezindheid' verwijst naar een specifieke levensbeschouwing en geloofsovertuiging die geworteld is in de gereformeerde, Calvijnse belijdenis. Wie gereformeerd gezind is, is aanspreekbaar op deze belijdenis. Dit houdt in dat men gelovig leeft vanuit deze fundamentele waarheden, zoals verwoord in de kerken der Reformatie in Nederland. Groen van Prinsterer formuleerde dit treffend als "levende geloofswaarheden, in de formulieren verkondigd", in tegenstelling tot louter "formulier-rechtzinnigheid".
Binnen de gereformeerde gezindheid worden verschillende aspecten benadrukt, waaronder de kernenergie, die ligt in de boodschap van vrije genade, en de marginalisering, waarbij zwakheden binnen de gezindte worden geanalyseerd. Daarnaast is er de uitdaging om sluimerende krachten binnen de gereformeerde gezindte te activeren.
De Boodschap van de Reformatie: Kern en Kenmerken
De kernboodschap van de gereformeerde gezindte, voortkomend uit de Reformatie, is de bijbelse boodschap van vrije genade, die overvloedig is voor alle zondaren. Deze boodschap wordt samengevat in de drie 'sola's' van de Reformatie:
- 'Sola scriptura' - de Schrift alleen: Dit benadrukt het belang van bijbelgetrouw leven. Schriftkritiek wordt gezien als een ondermijning van het fundament van kerkelijk en geestelijk leven.
- 'Sola gratia' - genade alleen: Dit impliceert een volledige afhankelijkheid van Gods genade, die soeverein en vrijmachtig is. Dit omvat de rechtvaardiging van de goddeloze, de dubbele verkiezing en de wedergeboorte als een eenzijdig werk van God. Pelagianisme en arminianisme worden als vertroebeling van de bron van kerkelijk en geestelijk leven beschouwd.
- 'Sola fide' - door het geloof alleen: Dit betekent leven vanuit het geloof dat het verzoeningswerk van Jezus Christus voldoende is om voor God te bestaan. Dit leidt tot een gezonde ontspanning en tegelijkertijd tot heilige inspanning. Geloof wordt hierbij gezien als een werkzaam geloof, met nadruk op rechtvaardiging en heiliging.
Het onverkort en ondubbelzinnig prediken van deze boodschap is essentieel voor het behoud van kracht binnen de gereformeerde gezindheid. Deze boodschap vormt de basis voor de katholiciteit en uniciteit van de gereformeerde gezindheid, en verbindt haar met de kerk door de eeuwen heen.
Marginalisering binnen de Gereformeerde Gezindheid
De gereformeerde gezindheid wordt soms gekenmerkt door marginalisering, waarbij bepaalde aspecten van de belijdenis worden toegevoegd, geselecteerd of juist afgezwakt. Dit uit zich aan:
- Rechts: In het hypercalvinisme of ultra-gereformeerdheid, waar de nadruk ligt op buitengewone wedergeboorte, Gods genade alleen voor de uitverkorenen, en een selectieve interpretatie van de bijbel.
- Links: In de invloed van arminiaanse en evangelische bewegingen, waar de nadruk ligt op een algemeen aanbod van genade, geloof als een samenspel tussen God en mens, en het belang van bijzondere gaven van de Geest.
Uitdagingen voor de Gereformeerde Gezindheid
De gereformeerde gezindte beweegt zich constant tussen deze twee uitersten. Een diepgaande studie van de brief van Paulus aan de Romeinen wordt gezien als een helende weg, omdat deze centraal staat bij de vraag naar Gods gerechtigheid op aarde. De boodschap van zonde en genade moet concreet worden gebracht, waarbij zonde als schuld en genade als een doorleefde werkelijkheid wordt gepresenteerd.
De heilige wet van God dient geëerd te worden, en in de prediking komt Gods wet aan bod als ontdekking en als regel der dankbaarheid. Het is van belang om waarden en normen over te brengen en hartelijk te leven uit de genade van Christus, en niet alleen tot Hem te wensen te komen, maar ook uit Hem te zoeken te leven.
Het confessionele gehalte: de drie Formulieren van Eenheid
De gereformeerde gezindheid is onlosmakelijk verbonden met de drie Formulieren van Eenheid: de Nederlandse Geloofsbelijdenis, de Heidelbergse Catechismus en de Dordtse Leerregels. Deze belijdenisgeschriften vormen het kloppend hart van de gereformeerde identiteit en bieden een gezamenlijk en samenbindend fundament.
Kenmerken van de Formulieren van Eenheid
De drie Formulieren van Eenheid worden omschreven als "een lied om te zingen, een staf om te gaan en een stok om te slaan". Dogmatisch gezien bevatten ze de belangrijkste stukken van de geloofsleer en bieden ze een duidelijke afbakening van de gereformeerde leer. Ze geven de kerk een gezicht en maken de identiteit ondubbelzinnig en onbekrompen. De belijdenis is de "hartekreet", de "zielsuitdrukking" en het "Godverheerlijkend getuigenis" van de naar Gods Woord geformeerde kerken.
De gereformeerde belijdenis onderscheidt de gereformeerde gezindheid van liberale stromingen en evangelische bewegingen. Binnen de gereformeerde gezindheid heerst het besef dat geloof zowel 'fides qua' (geloof als relatie, ervaring) als 'fides quae' (inhoud van het geloof, geloofskennis) is. Het geloof kent een kennis-element dat gestalte krijgt in het dogma van de kerk.
Marginalisering van de Belijdenis
De belijdenisgeschriften worden echter in de gereformeerde gezindte soms op de tocht gezet:
- Rechts: Door 'confessionalisme', waarbij de belijdenis als een dwangbuis of gestolde waarheid functioneert, met nadruk op enkele leerstellingen ten koste van andere.
- Links: Door afkalving van belijdeniskernen, zoals de inkorting van artikel 36 van de Nederlandse Geloofsbelijdenis of het plaatsen van de dubbele verkiezing tussen haakjes.
Veranderingen aan de belijdenis door een kerk op eigen houtje worden als zeer ongewenst beschouwd, aangezien de belijdenis het gemeenschappelijk bezit is van de gehele gereformeerde gezindheid.
Uitdagingen rondom de Belijdenis
Een belangrijke uitdaging voor de gereformeerde gezindte is het constant toetsen van de belijdenis aan de Schrift. Dit omvat de hermeneutiek (het geheel van uitlegkundige regels om de boodschap van de Schrift verstaanbaar te maken) en de vragen rondom thema's die niet of nauwelijks in de belijdenis aan bod komen, zoals de verhouding tussen Kerk en Israël.
De vertolking van de gereformeerde waarheid in een postmoderne, antidogmatische wereld vormt eveneens een grote uitdaging. Het individualisme, relativisme en fragmentarisme van de postmoderniteit staan haaks op de gereformeerde nadruk op objectief geldende waarheid en gemeenschappelijke waarden.
De bevindelijke gestalte: een hartenzaak
De gereformeerde gezindte wordt gekenmerkt door een bevindelijke tint. Dit betekent dat men dagelijks leeft in een Godgewijd leven, met nadruk op geloofservaringen die men ook durft te delen. Deze bevinding kan gepaard gaan met diepe dalen, maar ook met grote hoogten, zoals het thuis komen aan Gods Vaderhart.
Kenmerkend is de zekerheid van Gods heil en de zekerheid van het geloof. Er is een toenemende belangstelling voor de term 'Gereformeerde Gezindte', wat discussie oproept over de betekenis en afbakening ervan.
De Idee van de 'Gereformeerde Gezindte'
De term 'Gereformeerde Gezindte' werd geïntroduceerd door Groen van Prinsterer. De betekenis van 'gezindheid' en 'gezindte' is cruciaal. 'Gezindheid' kan verwijzen naar denkwijze, overtuiging, geloofsovertuiging, maar ook naar een gemeenschap van gelovigen. 'Gezindte' duidt primair op een gemeenschap van gelovigen, een kerkgenootschap.
De oorsprong van het frequente gebruik van de term 'gezindheid' of 'gezindte' in het kerkelijk leven ligt in de Nederlandse grondwet. Artikel 191 van de grondwet van 1815 bepaalde dat "Aan alle godsdienstige gezindheden in het Koninkrijk bestaande wordt gelijke bescherming verleend!". Dit woord werd later vervangen door 'kerkgenootschappen', wat de oorspronkelijke betekenis van 'geloofsgemeenschap' verduidelijkt.
De Afscheiding van 1834 en de Gereformeerde Gezindte
Groen van Prinsterer ging niet mee met de Afscheiding van 1834, voornamelijk omdat de belijdenis in het Nederlands Hervormd Genootschap formeel niet was afgeschaft. Hij streefde naar het herstel van de 'Gereformeerde Martelaarskerk' als belijdende kerk. Ondanks zijn afkeuring van de Afscheiding, koesterde hij grote sympathie voor de afgescheidenen vanwege het onrecht dat hen werd aangedaan.
De Afgescheidenen werden vervolgd, maar Groen verdedigde hen op grond van het staatsrecht en de grondwet. Hij betoogde dat de Afgescheidenen leden waren van de 'Gereformeerde Gezindheid', net als vele leden van het kerkgenootschap. Hun kenmerk was de belijdenis, en zij klemden zich aan de Hervormde belijdenis vast.
Voorlopige Conclusies over de Gereformeerde Gezindte
Uit de analyse van Groen van Prinsterers opvattingen komen de volgende conclusies naar voren:
- De Gereformeerde (Hervormde) Gezindte (gezindheid) is voor Groen gelijk aan de Gereformeerde (Hervormde) Kerk.
- Leden van deze Kerk (Gezindte) zijn alle ware gelovigen.
- Het kenmerk van de Gereformeerde (Hervormde) Gezindte is de belijdenis.
- De Gereformeerde (Hervormde) Gezindte (Kerk) valt niet samen met het in 1816 opgerichte Ned. Herv. Kerkgenootschap.
- De Gereformeerde (Hervormde) Gezindte (Kerk) heeft haar leden zowel binnen als buiten dat genootschap.
- De Afgescheidenen behoren tot de Gereformeerde (Hervormde) Gezindte (Kerk).
- Sinds 1834 is de Gereformeerde Gezindte gescheurd als gevolg van de 'kerkgreep' van koning Willem I.
De gereformeerde gezindte, als gemeenschap van gelovigen, valt dus niet samen met een specifiek kerkgenootschap, maar omvat allen die de gereformeerde belijdenis vasthouden.
Verschillende Kerken binnen de Gereformeerde Gezindte
De term 'gereformeerde gezindte' omvat diverse kerkgenootschappen die de gereformeerde belijdenisgeschriften hanteren. Enkele van deze kerken zijn:
- PKN (met onder andere de Gereformeerde Bond, Gemeenten onder het Convenant van Alblasserdam en Confessioneel)
- Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK)
- Gereformeerd Vrijgemaakt (GKV)
- Hersteld Hervormde Kerk (HHK)
- Gereformeerde Gemeenten (G.G.)
- Gereformeerde Gemeenten in Nederland (GGiN)
- Oud Gereformeerde Gemeenten in Nederland (OGGiN)
- Vrije Oud Gereformeerde Gemeenten (OGG)
De kerken die de reformatorische belijdenisgeschriften onverkort hanteren, worden ook wel reformatorische kerken genoemd. Dit omvat een deel van de PKN, CGK, HHK, GG, GGiN, OGGiN en OGG.
De 'Rechterflank' van de Gereformeerde Gezindte
Het duiden van de 'rechterflank' van de gereformeerde gezindte is complexer en omvat onder meer de GGiN, OGGiN en OGG, en deels ook de GG en een deel van de HHK (Gekrookte Rietrichting). Kenmerkend voor deze groep is vaak een lijdelijke en voorwaardelijke prediking, waarbij de bekeringsoproep en het genadeaanbod specifiek gericht zijn op de uitverkorenen.
Er bestaat een nuanceverschil tussen de 'rechterflank gereformeerde gezindte' en de 'rechterflank reformatorische gezindte'. De eenheid die de Bijbel beveelt, is in de praktijk vaak ver te zoeken door de grote verdeeldheid.
Vergelijking van Kerken: Overeenkomsten en Verschillen
Binnen de gereformeerde gezindte zijn er diverse perspectieven op de interpretatie van Schrift en belijdenis, wat leidt tot overeenkomsten en verschillen tussen kerken.
Overeenkomsten tussen bijvoorbeeld de Gereformeerde Gemeenten (GG) en de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) zijn onder meer de nadruk op het vasthouden aan Schrift en belijdenis, en overeenkomsten in ethische en maatschappelijke vraagstukken.
Verschillen kunnen liggen in de verbondsgedachte, de interpretatie van de prediking (bevindelijk versus meer objectief), en de nadruk op de verantwoordelijkheid van de kerkganger versus het eenzijdige werk van God.
De Afscheiding van 1834 wordt gezien als een gevolg van leervrijheid en ontrouw aan de belijdenisgeschriften in de Hervormde Kerk. De Akte van Afscheiding noemt de Hervormde Kerk een valse kerk, tenzij deze terugkeert tot de "waarachtige dienst des Heeren".
De Gereformeerd Vrijgemaakte kerken ontstonden in 1944 uit onvrede met de leer van de veronderstelde wedergeboorte van dr. A. Kuyper. De Akte van Vrijmaking maakte zich los van deze leer en de daaruit voortvloeiende tuchtmaatregelen.
Het streven naar eenheid binnen de Gereformeerde Gezindte is wenselijk en noodzakelijk om de Naam des Heeren niet door verdeeldheid te laten bezoedelen. Institutionele eenheid moet hand in hand gaan met geestelijke eenheid.
George Harinck over de kerken in de negentiende eeuw
De Oud Gereformeerde Gemeenten ontstonden in 1907 na een vereniging van Kruisgemeenten en ledeboeriaanse gemeenten, waarbij bezwaren tegen de naam en de berijming van de psalmen leidden tot een aparte beweging.
De Hersteld Hervormde Kerk (HHK) is ontstaan uit een deel van de Hervormde Kerk dat zich niet kon verenigen met de ontwikkelingen binnen de kerk, met name na de fusie tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN).
tags: #digibron #kenniscentrum #gereformeerde #gezindte