Dit artikel belicht de geschiedenis en de rol van de protestantse kerk in Wenen, met een focus op de ontwikkeling van het protestantisme in Oostenrijk en de specifieke context van de Oostenrijkse hoofdstad.
Caroline de Gruyter's Analyse van het Habsburgse Rijk en de EU
Het boek Beter wordt het niet. Een reis door het Habsburgse Rijk en de Europese Unie van Caroline de Gruyter, dat sinds de eerste uitgave in 2021 maar liefst 18 drukken kende, biedt een unieke lens om de Europese Unie te begrijpen. In een tijd waarin de EU onder druk staat, zoeken velen naar richting, zowel als christen als inwoner van Europa. Het boek verkent de verhouding tot de Europese Unie, enerzijds door de EU als instrument voor vrede sinds de Tweede Wereldoorlog te zien, anderzijds door de groeiende groep Eurosceptici, vaak binnen behoudende christelijke kringen, die zich afvraagt over de bemoeienis van Brussel.
De Gruyter betoogt dat het Habsburgse Rijk, dat grofweg van 1526 tot 1918 heeft bestaan, grote overeenkomsten vertoont met de huidige Europese Unie. Haar verblijf in Wenen van 2013 tot 2017 bracht haar tot de ontdekking dat de "Habsburgse Geest" nog altijd springlevend is. Het boek schetst de EU via een omweg, door een inkijkje te geven in het functioneren van het Habsburgse Rijk, wat de auteur op een zeer onderhoudende manier doet. Ze deelt ervaringen met vergulde concertzalen, koninklijke nazaten en haar pogingen om contact te leggen met de laatste Habsburgse afstammeling, die tot haar verbazing rijkelijk uit haar eigen werk citeerde.
Opvallende overeenkomsten die De Gruyter benoemt, zijn onder meer dat zaken altijd halfslachtig worden aangepakt. Zowel het Habsburgse Rijk als de EU herbergen meerdere volken en zijn meesters in het uitstellen van belangrijke beslissingen, waarbij ze uitblinken in doormodderen en compromissen sluiten. Dit ziet zij als een "essentiële zwakte", maar noodzakelijk om met zoveel onderlinge verschillen te kunnen voortbestaan. Een tweede overeenkomst is dat beide entiteiten zijn uitgegroeid tot grote machten die militair zwak zijn, oorlog mijden en constant met zichzelf bezig zijn om hun bestaansrecht te bewijzen. Ondanks intern geruzie heeft de EU echter diverse crises overleefd, zoals de financiële crisis, de brexit, de eurocrisis en de vluchtelingencrisis.
De Gruyter tempert de verwachtingen van de EU: "Europa is van pappen en nathouden. Het zal nooit perfect zijn. Eenheid in Europa is een utopie." De Russische aanval op Oekraïne in februari 2022, die buiten het boek valt, toonde echter een verrassende eensgezindheid binnen de EU met sancties. Toch blijft Hongarije, net als in het Habsburgse Rijk, op zoek naar ontsnappingsmogelijkheden uit deze eensgezindheid, wat de overeenkomst met het Habsburgse Rijk onderstreept.
Het boek wordt beschouwd als behulpzaam bij het bepalen van de eigen positie ten opzichte van de EU, waarbij klakkeloze adoratie of populistische afwijzing als te gemakkelijke posities worden gezien. Aanhanger worden van het "doormodderen" wordt gesuggereerd als de beste optie.
De Protestantse Kerk in Wenen: Historische Context en Hedendaagse Situatie
De protestantse gemeenschap in Oostenrijk, en specifiek in Wenen, kent een complexe geschiedenis. Hoewel het aantal protestanten in Oostenrijk relatief klein is, met evangelische protestanten zelfs een nog kleiner deel, is hun aanwezigheid significant.
De Gereformeerde Stadskerk in Wenen
De Gereformeerde Stadskerk, gelegen in het eerste district van Wenen (Innere Stadt), is een opvallend voorbeeld van protestantse architectuur, gebouwd in een neoklassieke en neobarokke stijl. De oorsprong van deze kerk ligt in het Tolerantie-edict van keizer Jozef II in 1782, dat protestantse gemeenschappen voor het eerst toestond openlijk gebedsruimtes te bouwen in Wenen. Destijds was het protestanten echter verboden gebouwen te bouwen die vanaf de straat als kerk herkenbaar waren, waardoor de façade van de Gereformeerde Stadskerk ontworpen werd om op een woonblok te lijken. De kerk houdt diensten in het Duits, Engels en andere talen, wat gelovigen uit diverse landen aantrekt.
De Evangelisch-Reformierte Kirche Westminster Bekenntnisses (ERKWB)
De Evangelisch-Reformierte Kirche Westminster Bekenntnisses (ERKWB) vertegenwoordigt een specifieke stroming binnen het gereformeerd protestantisme in Oostenrijk en Zwitserland. De kerk heeft een oudere zustergemeente in Rankweil, Vorarlberg, die ontstond in 1998 na een krantenbericht over de oprichting ervan. Cees en Tineke Catsburg, lid van deze gemeente, getuigen van een warme, open en uitnodigende sfeer die hen ertoe bewoog in 2004 naar Vorarlberg te verhuizen.
De ERKWB ontstond deels als reactie op juridische stappen van de grotere Evangelische Kirche (erkend door de staat) tegen kleinere groeperingen die de term "evangelisch" in hun naam gebruikten. De toevoeging "Westminster Bekenntnisses" aan de naam diende als onderscheid en erkenning van de Westminster Confessie en de Heidelbergse Catechismus als belijdenisgeschriften. De kerk heeft gemeenten in Oostenrijk (met name in Vorarlberg en Wenen) en Zwitserland (Winterthur, Basel). De gemeenten zijn klein, met in totaal ruim tweehonderd leden in vijf erkende gemeenten, en zijn afhankelijk van externe financiële ondersteuning, onder meer vanuit Nederland via de Stichting Steun Reformatie Oostenrijk (SSRO).
Het missionaire aspect krijgt veel nadruk binnen de ERKWB, met regelingen voor preekposten en kerkplanting. Het verlaten van de Rooms-Katholieke Kerk kan in Oostenrijk, waar de invloed van de kerk nog aanzienlijk is (zichtbaar in crucifixen in klaslokalen en rechtbanken), leiden tot sociale druk binnen families en gemeenschappen. Desondanks groeit de gemeente in Rankweil gestaag, mede door de inzet van leden die zelfgemaakte producten verkopen om de kerk en haar missionaire projecten te ondersteunen.
De Evangelische Alliantie en de Ontwikkeling van het Evangelische Beweging
Frank Hinkelmann, voorzitter van de Oostenrijkse Evangelische Alliantie en hoofd van de Europese tak van OM International, deed onderzoek naar de "historische en theologische ontwikkeling" van de evangelische beweging in Oostenrijk tussen 1945 en 1998. Hij constateerde dat de vrije kerken in Oostenrijk een jongere geschiedenis hebben dan in Duitsland of Nederland en lange tijd in de hoek van de sekten werden geplaatst. Zijn onderzoek richtte zich op het piëtisme en de nieuwere evangelicalen, omdat deze geschiedenis nog onvoldoende was onderzocht.
Een belangrijk thema in zijn proefschrift is het onderscheid tussen de termen "evangelisch" en "evangelicaal". In Oostenrijk leidde dit in de jaren tachtig tot juridische strijd, waarbij de staatserkende Evangelische Kerk A.B. en Evangelische Kerk H.B. stappen ondernamen tegen vrije kerken die de term "evangelisch" gebruikten. Hierdoor werd "evangelicaal" de aanduiding voor een kleinere groep, wat Oostenrijk fundamenteel onderscheidt van landen als Duitsland en Nederland.
Hinkelmann onderscheidt drie hoofdstromingen binnen de evangelicale beweging in Oostenrijk: de piëtistische richting binnen de protestantse volkskerk, de vrije kerken die terug te voeren zijn op missionaire initiatieven vanaf de jaren zestig, en de pinksterkerkelijk-charismatische richting. De belangrijkste verandering tussen 1945 en 1998 was de geleidelijke verschuiving van dominantie van het piëtisme binnen de volkskerk naar de evangelicalen in de vrije kerken en groepen.
Zijn onderzoek stopte in 1998 vanwege een gebrek aan objectiviteit en historische distantie als voorzitter van de Oostenrijkse Evangelische Alliantie. Het jaar 1998 markeerde echter een belangrijke mijlpaal met de Bundesgesetz über die Rechtspersönlichkeit von religiösen Bekenntnisgemeinschaften (RRBG), dat de erkenning van vrijkerkelijke, evangelicale groepen door de staat mogelijk maakte.
Succesmomenten in de Oostenrijkse beweging worden voornamelijk gezien in de evangelisatorisch-missionaire activiteiten en het ontstaan van talloze vrije kerken. Politieke successen zijn er nauwelijks, afgezien van de wet uit 1998 die de erkenning als niet-sekten mogelijk maakte. De "Mars voor Jezus" in Wenen, met een grote deelname van charismatische en pinksterchristenen, toont de diversiteit binnen de evangelicale beweging, hoewel het conservatieve deel hierbij grotendeels afwezig is.
Wenen: Een Stad van Geschiedenis, Cultuur en Religieuze Diversiteit
Wenen (Wien), de hoofdstad van Oostenrijk, is een stad met een rijke geschiedenis die teruggaat tot de Romeinse tijd, toen het als militaire post Vindobona werd gesticht. De stad verkreeg stadsrechten in 1221 en groeide uit tot rijks-, bisschops- en keizerstad. Wenen heeft belegeringen door de Turken doorstaan en werd tweemaal ingenomen door Napoleon. De stad heeft ook de politieke omwentelingen van 1848 en de gevolgen van de Eerste Wereldoorlog meegemaakt, waaronder de economische blokkade en het einde van de Oostenrijks-Hongaarse monarchie. De Anschluss in 1938 leidde tot een massale uittocht en nazistische repressie.
Religieuze Monumenten en Instellingen
De Minoritenkirche, een van de oudste kerken van Wenen, gebouwd in de 13e eeuw, imponeert met zijn gotische architectuur en de mozaïekreplica van "Het Laatste Avondmaal". Door de geschiedenis heen diende de kerk ook als protestantse gebedsplaats en werd uiteindelijk overgedragen aan de Italiaanse Congregatie, waarna de Minderbroeders in 1957 terugkeerden als predikanten.
De Stephansdom, of Sint-Stefanuskathedraal, is de zetel van de aartsbisschop van Wenen en een prominent Rooms-Katholiek monument. Naast deze kerken herbergt Wenen diverse andere religieuze en culturele instellingen, waaronder het Joods Museum Wenen, dat zich richt op de Joodse geschiedenis, cultuur en religie, en verspreid over twee gebouwen: het Palais Eskeles en het Misrachi huis. Ook het Oostenrijks Joods Museum in Eisenstadt en het Joods Museum Hohenems in Vorarlberg dragen bij aan het behoud van de Joodse culturele erfenis in Oostenrijk.
De Kapuzinergruft, ook wel de "Kaisergruft" genoemd, is de begraafplaats van de Habsburgers sinds de 17e eeuw en bevat de graven van keizers, keizerinnen en aartshertogelijke families.
Architectuur, Cultuur en Stadsleven
Wenen staat bekend om zijn rijke architectonische erfgoed, van de historiserende stijl van de gebouwen aan de Ringstraße tot de art nouveau-geïnspireerde Secessionstijl, met vertegenwoordigers als Gustav Klimt en Otto Wagner. Het Karl-Marx-Hof en het Hundertwasserhaus zijn voorbeelden van bijzondere sociale woningbouw. Schloss Schönbrunn, het zomerpaleis van de keizers, was bedoeld om het Kasteel van Versailles te overtreffen.
De stad is een centrum van klassieke muziek en opera, met de beroemde Wiener Sängerknaben. Het Prater, een voormalig keizerlijk jachtgebied, herbergt de Wurstelprater met attracties zoals het reuzenrad uit 1897. Het Haus des Meeres, een aquarium, is gevestigd in een van de betonnen luchtafweerbunkers uit de Tweede Wereldoorlog.
Wenen kent ook een levendige koffietraditie met 564 Kaffeehäuser, waar de "Wiener röstung" van koffiebonen kenmerkend is. De stad heeft een uitgebreid openbaar vervoersnetwerk, met een van de meest gebruikte metrosystemen van Europa en een uitgebreid tramnetwerk. Wenen is tevens een belangrijk treinknooppunt en ligt op slechts 60 kilometer van Bratislava.
De bevolking van Wenen is historisch gezien divers geweest, met grote aantallen Tsjechische, Hongaarse en Joodse inwoners. Na de Tweede Wereldoorlog en de Holocaust verdween een groot deel van de Joodse bevolking. Tegenwoordig heeft ongeveer 37 procent van de bevolking een buitenlandse culturele achtergrond, voornamelijk door immigratie. De stad is ook een centrum van sport, met clubs als Rapid Wien en FK Austria Wien.
Religieuze Bewegingen en Hun Ontwikkeling
De tekst vermeldt ook de "Jodenzending", die in de jaren '30 van de vorige eeuw op verzoek van De Gereformeerde Kerken in Nederland begon in Antwerpen en Brussel. Commissies werden ingesteld met als doel Joden te bekeren tot het christendom. Vragen over missionaire predikanten, hun strategieën, de reacties van Joden en het succes van dit werk komen aan bod. De aankomst van de bekeerling Czarnolewski uit Wenen en de situatie van Joden en Jodenchristenen in België voor de Tweede Wereldoorlog worden eveneens genoemd.
Het Evangelisch Museum van Opper-Oostenrijk, gevestigd in de oude basisschool van Rutzenmoos, is gewijd aan de geschiedenis van de protestanten in Opper-Oostenrijk. Het Anabaptist Museum in Niedersulz is het eerste museum in Oostenrijk met een permanente tentoonstelling over de geschiedenis van de Hutterieten en Anabaptisten, met een focus op de regio's Weinviertel en Zuid-Moravië.
Hoe Wenen het grootste koninkrijk van de Renaissance werd | Curious Traveler | Absolute History
tags: #protestantse #kerk #wenen