De Plaats van Gezangen in de Eredienst
De vraag of er naast de berijmde Psalmen ook gezangen in de eredienst gezongen mogen worden, heeft door de eeuwen heen tot discussie geleid binnen verschillende reformatorische kerken. Terwijl sommige gemeenten vasthouden aan het principe van "Exclusive Psalmody", waarbij uitsluitend de berijmde Psalmen gezongen worden, hebben andere gemeenten ruimte gecreëerd voor het gebruik van "enige gezangen". Dit resulteert in een diversiteit aan liturgische praktijken, waarbij de interpretatie van de Synode van Dordrecht (1618/1619) een belangrijke rol speelt.
In de HHK Benjamin te Katwijk aan Zee zingt men naast de Psalmen van 1773 ook de gezangen van 1938. Bij mijn weten is dat de enige HHK waar gezangen gezongen worden, en het gebruik ervan is daar beperkt tot gezangen buiten de reguliere psalmberijming. Dit illustreert hoe gemeenten omgaan met de toevoeging van gezangen aan het traditionele psalmaanbod.
Historische Context en Interpretaties
De discussie rondom het zingen van gezangen kan worden teruggevoerd tot Calvijn. Hoewel Calvijn het zingen van de Psalmen als het hoogste goed beschouwde, was hij niet principieel tegen het gebruik van andere gezangen, mits deze de toets van de Schrift konden doorstaan. In de Kerk van Schotland en bij de Engelse puriteinen werd in de 17e eeuw enkel het zingen van Psalmen gepropageerd. De Reformed Presbyterian Church en de Orthodox Presbyterian Church of North America volgen deze praktijk nog steeds.
De Synode van Dordrecht heeft, in haar liturgische voorschriften, ruimte gelaten voor "enige gezangen". Dit betrof oorspronkelijk een beperkt aantal berijmde Bijbelgedeelten en enkele vrije liederen die in gebruik waren in Overijsselse gemeenten. De synode gaf hiermee geen algemene opening voor het zingen van vrije liederen, maar gaf voorrang aan het liedboek dat Gods Woord ons biedt. Volgens Calvijn kan men de Heere niets beters toezingen dan Zijn eigen Woord.
De Bundel "Enige Gezangen"
De bundel "Enige Gezangen", die in gebruik is in kerken die de "liturgie van de Synode van Dordt" aanhouden, bevat naast de berijmde Psalmen ook een selectie van berijmde Schriftgedeelten en enkele vrije liederen. De oorsprong en samenstelling van deze bundel zijn onderwerp geweest van onderzoek en discussie. Sommige gemeenten kennen een bundel met 12 "enige" gezangen, terwijl andere gemeenten een uitgebreidere versie met 29 "enige" gezangen hanteren.
Er is een visie die deze collectie gezangen beschouwt als een "bres in de verdedigingsmuur" rond de psalmen, wat zou kunnen leiden tot een zoektocht naar méér gezangen. Een andere visie ziet de bundel als een "bastion", waarbij in orthodoxe kringen een uitbreiding van het liederenrepertoire niet gewenst werd geacht. Interessant is de opmerking dat deze bundel internationaal gezien als een unieke collectie wordt beschouwd. De herkomst van de individuele liederen, zoals het Lutherse "Gezang van het Gebed des Heren" en de oud-kerkelijke "Avondzang", lijkt bij de waardering ervan geen rol meer te spelen, ondanks dat deze liederen niet direct uit de Psalmen voortkomen.
Bezwaren en Tegenstand
Het gebruik van "enige gezangen" heeft ook tot weerstand geleid. Bezwaren rezen met name tegen het zingen van andere dan de door Dordrecht toegelaten twaalf gezangen. Critici kwalificeerden veel andere gezangen als "menselijke vonden". In de Gereformeerde Kerken bestonden er bezwaren tegen het zingen van andere dan de twaalf door Dordrecht toegelaten gezangen. De psalmen voldeden, omdat het berijmde Bijbelgedeelten waren, in tegenstelling tot vele andere gezangen die als "menselijke vonden" werden beschouwd.
Een voorbeeld van deze tegenstand is te vinden in de geschiedenis van de Gereformeerde Kerk te Meppel in de jaren '30 van de vorige eeuw. Ondanks besluiten van de generale synode om de bundel met "Enige Gezangen" uit te breiden, bleef er binnen de gemeente weerstand bestaan. Dit leidde tot discussies, het verspreiden van kritische brochures en zelfs tot het ontzeggen van de toegang tot het Avondmaal aan een gemeentelid dat zich actief verzette tegen het zingen van de gezangen.
Theologische en Praktische Kritiek op Gezangen
Kritiek op "enige gezangen" richt zich niet alleen op de oorsprong, maar ook op de inhoud. Sommige gezangen bevatten "notoire dwalingen" of lopen aan tegen de gereformeerde leer. Als voorbeeld wordt lied 2 genoemd, een dichterlijke weergave van Leviticus 19:15-18, waarbij het aspect van de "Wetsvervuller" ontbreekt. In lied 7, een berijming van Nehemia, wordt het oordeelswoord weggelaten, waardoor de boodschap van de tekst minder volledig naar voren komt. Lied 8, een bewerking van Psalm 1 uit de bundel "Opwekking", wordt bekritiseerd vanwege de algemene verwoording van de zaligheid en de nadruk op "twee wegen".
Ook de aanwezigheid van een rubriek met kinderliederen in sommige bundels roept vragen op. Hoewel het belangrijk is om kinderen bij de eredienst te betrekken, moet de eredienst primair gericht zijn op de gehele gemeente. De taal van de eredienst moet begrijpelijk zijn voor iedereen, en de Bijbel en de kerkelijke traditie vormen hierbij het uitgangspunt. Theologisch gezien kunnen ook bij meerdere kinderliederen vragen gesteld worden, met name wat betreft de algemene verwoording van Gods voorzienigheid en de redding van zondaren.
Psalm 35 vers 1 met bovenstem - Sint Maartenskerk Zaltbommel
De Psalmen als Kern van de Lofzang
Ondanks de discussies rondom gezangen, blijft de overtuiging dat de Psalmen de hoofdmoot van de lofzang in de eredienst moeten vormen, breed gedragen. De Psalmen worden gezien als het "liedboek van de kerk", door de Heere Zelf aan Zijn kerk gegeven. Ze bieden een rijke schat aan uitingen van het geloof, die het werk van Christus voluit bezingen.
De Psalmen hebben een meerwaarde boven de gezangen vanwege hun goddelijke stempel en hun inherente kracht. Zij roepen een diep besef van Gods majesteit en heerlijkheid op en zijn een afglans van de Psalmen. De Bijbel stimuleert het zingen zowel binnen als buiten de erediensten. Hoewel de bijbelse psalmen niet meer tot het algemeen cultuurgoed behoren, en zelfs in christelijke kringen de kennis ervan op de achtergrond raakt, blijft hun belang voor een levend geloof onverminderd groot. Zingen heeft te maken met de activiteit van Gods Geest in het leven van de gelovige, en de beleving van het geloof wordt mede bepaald door de inhoud van de door God gegeven psalmen, wanneer men deze leert zingen in het licht van de gekomen Messias, Jezus Christus.
De website Psalmboek.nl biedt een schat aan informatie over de Psalmen, waaronder de mogelijkheid om psalmen te zoeken op thema of kernwoord, mee te zingen met orgelbegeleiding, en uitlegvideo's bij de Heidelbergse Cathechismus te bekijken. Daarnaast zijn er achtergrondartikelen over de Psalmen beschikbaar, die dieper ingaan op onderwerpen als Hebreeuwse poëzie en geweldsteksten in de psalmen.