De Nederlandse staat, zoals wij die nu kennen, is voortgekomen uit de opstand tegen Filips II en de hertog van Alva. Hoewel dit een bekend gegeven is sinds onze schooljaren, wordt het belang ervan soms onderschat. Het is moeilijk voor te stellen dat het stichten van een aparte Noord-Nederlandse staat aanvankelijk niet het doel was van het verzet tegen Filips II, noch de scheiding van het zuidelijke deel van de Nederlanden.
De problemen die leidden tot de opstand waren niet uniek voor de Nederlanden, maar waren algemeen-Europese vraagstukken die ook in Frankrijk, Engeland en diverse Duitse staten speelden. Deze problemen konden van staatkundige, sociale en religieuze aard zijn.
Staatkundige Problemen: Centralisatie versus Gewestelijke Autonomie
De staatkundige problemen waren de oudste. De Nederlanden bestonden uit een lappendeken van gewesten, van Artois tot Groningen, die elk hun eigen gewoonten en rechten hadden. De voorouders van Filips II hadden deze gewesten verworven door erfenis, huwelijk, koop of oorlog. Veel gewesten hadden expliciet bedongen dat hun oude gewoonten gehandhaafd zouden blijven, aangezien tradities in de zestiende eeuw hoog in het vaandel stonden.
Karel V en Filips II daarentegen streefden naar een gecentraliseerd bestuur vanuit Brussel, waarbij de gewesten als één geheel zouden worden geregeerd. Dit centralisatieproces, het streven om vanuit één centraal punt te besturen, stuitte op weerstand bij de lokale bevolking, die de voorkeur gaf aan een bestuur dichter bij huis. De pogingen om zaken te bepleiten bij de centrale regering in Brussel vereisten een verre en kostbare reis, en de ambtenaren daar waren vaak onvoldoende op de hoogte van de lokale verhoudingen. Hoewel er ook groepen en individuen waren die het Brusselse bewind steunden, bijvoorbeeld om steun te vinden tegen lokale tegenstanders, voelden de Vlamingen, Henegouwers, Hollanders en Friezen weinig voor deze centralisatie.
Net als de Franse koningen, trachtten Karel V en Filips II hun macht uit te breiden. Dit deden zij door mensen te benoemen op sleutelposities, zoals baljuw, schout en burgemeester, die hun inzichten deelden en hun belangen verdedigden. Ook hun gunstelingen werden beloond met benoemingen op belangrijke en lucratieve posten.
Financiële Uitdagingen en Belastingdruk
Een ander belangrijk aspect van de staatkundige spanningen was de wens van de vorsten om de belastingen te verhogen. De prijsstijgingen gedurende de gehele zestiende eeuw en de vele oorlogen, met name die met Frankrijk tussen 1552 en 1559, hadden de schatkisten uitgeput. De vorsten waren dringend op zoek naar geld en hoopten dit te verkrijgen via hoge bijdragen van de Staten (de Staten-Generaal), of door de invoering van een nieuw, modern belastingstelsel dat voor alle Nederlanden zou gelden. Dit laatste zou hen niet alleen van hun financiële zorgen verlossen, maar ook de Staten hun belangrijkste machtsmiddel ontnemen.
Deze voorstellen stuitten echter op weerstand. Elk gewest meende dat het zwaarder werd belast dan andere, en de gewesten voelden weinig voor de oorlogen waarin hun vorst, grotendeels om niet-Nederlandse belangen, was verwikkeld. De economische gevolgen van de oorlogen maakten het bovendien moeilijk om de traditionele belastingen op grondbezit en levensmiddelen te verhogen. De Staten van de afzonderlijke gewesten beriepen zich op oude gewoonten en privileges, terwijl de vorsten vernieuwing en modernisering nastreefden.
Een uniek staatkundig probleem in de Nederlanden was dat dezelfde vorst over zowel de Nederlanden als Spanje regeerde. In het begin van Karels V's regering waren er in Spanje klachten over het toekennen van veel ambten aan Nederlanders, wat een rol speelde in de opstand van de Comuneros. Onder Filips II, die zich meer Spanjaard voelde en het Frans, laat staan Nederlands, nauwelijks sprak, dreigde het omgekeerde: de Nederlanders vreesden dat Spanjaarden te veel invloed zouden krijgen in hun gewesten.
Sociale Problemen: Economische Verschuivingen en Armoede
De sociale problemen waren evenmin uitsluitend Nederlands, maar kregen in de Nederlanden, en met name in Vlaanderen, een eigen karakter en intensiteit. De prijsstijgingen, veroorzaakt door de groei van de geldhoeveelheid en de bevolking, leidden tot sociale spanningen. Sommige groepen slaagden erin hun inkomen aan te passen, terwijl anderen daartoe niet in staat waren. Deze 'sluipende inflatie' zorgde voor verschuivingen in het sociale patroon.
Veranderingen in de internationale handel, zoals de grote ontdekkingen, hadden ingrijpende gevolgen voor streken die sterk betrokken waren bij het internationale handelsverkeer, zoals de Nederlanden. Antwerpen beleefde in de jaren zestig van de zestiende eeuw zijn bloeiperiode, terwijl Amsterdam snel groeide, deels ten koste van het Noorderkwartier. De textielindustrie in Vlaanderen werd zwaar getroffen. De snelle groei van de nijverheid maakte de Nederlanden, en vooral de zuidelijke gewesten, kwetsbaar voor schommelingen in de handel. Tijdelijke exportbelemmeringen leidden tot werkloosheid en armoede, evenals een tekort aan grondstoffen.
De grote bevolkingsgroei door nijverheid en handel maakte de Nederlanden afhankelijk van graanimport, voornamelijk uit het Oostzeegebied, met Amsterdam als belangrijkste invoerhaven. De voedselvoorziening werd hierdoor niet alleen bedreigd door weersomstandigheden en misoogsten, maar ook door verwikkelingen in het Oostzeegebied.
Niet alleen het industrieproletariaat, met name in de Vlaamse textielindustrie, vormde een instabiele factor. Ook sommige edelen voelden zich in hun positie bedreigd, zowel economisch door stijgende prijzen die hun inkomsten niet bijhielden, als politiek door de groeiende invloed van juridisch geschoolde ambtenaren in het bestuursapparaat. Edelen die geen deel hadden aan het bestuur, voelden zich bedreigd door de toenemende macht van dit apparaat.
Religieuze Gisting: De Reformatie en de Opkomst van het Protestantisme
De hevige godsdienstige onrust, die Europa sinds 1517, het begin van de optreden van Maarten Luther, in beroering bracht, was een andere belangrijke factor. Aan de vooravond van de Opstand waren er in de Nederlanden drie min of meer georganiseerde groeperingen:
- De officiële katholieke kerk, die nog steeds de overgrote meerderheid van de bevolking omvatte.
- De dopers, die zwaar vervolgd werden en waaruit veel martelaren voortkwamen. Amsterdam, Antwerpen, Gent, Brugge, Doornik, en vele Hollandse en Zeeuwse vissersplaatsen en Friesland waren centra van de dopers.
- De calvinisten, die later een eigen ondergrondse ‘tegenkerk’ zouden opbouwen.
Binnen de officiële katholieke kerk bestond omstreeks 1550-1560 nog veel variatie. De brede middenstroom werd gevormd door het traditionele middeleeuwse katholicisme, met weinig eisen aan de gelovigen en veel misbruiken. Velen accepteerden deze misstanden, terwijl anderen zich eraan stoorden.
Er waren verschillende stromingen binnen de kerk:
- Een stroming die, trouw aan Rome, de orthodoxe katholieke leer wilde handhaven, zoals die op het concilie van Trente scherp geformuleerd was. Deze groep streefde naar betere opleiding van priesters, naleving van het celibaat en het beëindigen van concessies aan menselijke zwakheden.
- Anderen waren beïnvloed door de kritiek van protestantse zijde en twijfelden aan de leer van de mis, de waarde van het kloosterleven en de betekenis van het bidden voor de doden. Deze groep, die men protestantiserende katholieken zou kunnen noemen, had vaak een humanistische afkeer van dogmatiek en vroeg meer aandacht voor vroomheid en ethiek. Soms vonden zij alle uiterlijke vormen onbelangrijk.
De protestantse reformatoren zoals Luther, Melanchthon, Bullinger en Calvijn boden aanknopingspunten voor deze kritische geluiden. De weerzin van velen om te breken met de gevestigde kerk was niet alleen te wijten aan angst voor vervolging. De orthodoxe stelsels waren zich in deze tijd pas aan het vormen. De generatie van omstreeks 1550-1560 moest nog zelf haar houding bepalen ten opzichte van de vele elkaar tegensprekende opvattingen, zonder de steun van een traditie of een duidelijke leermeester.
Het is onjuist om deze mensen in te delen in bepaalde theologische scholen zoals luthers of calvinistisch. De vaagheid van de verschillen en de vloeiendheid van de overgangen waren het voornaamste kenmerk van de kerkelijke situatie tot na het midden van de eeuw. Binnen de gevestigde kerk bestond voor moedige personen soms verrassend grote speelruimte, maar op andere plaatsen lette de overheid nauwkeurig op de orthodoxie. Vanaf de jaren twintig moesten verschillenden van deze protestantiserende katholieken hun overtuiging met de martelaarsdood bezegelen.
Pas in het midden van de jaren vijftig begonnen de protestanten onder calvinistische leiding een eigen ondergrondse ‘tegenkerk’ op te bouwen. In 1555 organiseerden Parijse calvinisten een eigen gemeente onder leiding van een kerkeraad, zodat ook de sacramenten bediend konden worden. Dit initiatief beantwoordde kennelijk aan een behoefte. In de volgende jaren kwam het op vele plaatsen in Frankrijk en de Nederlanden tot de vorming van dergelijke gemeenten. Omstreeks 1556 stichtte Caspar van der Heyden in Antwerpen de eerste ‘kerk onder het kruis’ in de Nederlanden. De beweging groeide snel, en in 1559 kon in Frankrijk de eerste nationale synode worden gehouden. In de Nederlanden zijn synoden bekend vanaf 1562. Het calvinisme vond ook weerklank op het sterk geïndustrialiseerde platteland van Zuidwest-Vlaanderen, maar bleef beperkt tot de zuidelijke gewesten. Breda en Middelburg zijn de noordelijkste steden waar reeds voor 1566 een consistorie werd gevormd.
De ‘kruiskerken’ waren militant calvinistisch en sloten zich af van de buitenwereld. De strakke, scherp omlijnde, exclusieve sfeer die er heerste, stootte vele meer genuanceerd denkenden af.
Aan de vooravond van 1566 konden vijf stromingen worden onderscheiden:
- Een betrekkelijk kleine groep aanhangers van de strikte katholieke orthodoxie, aanhangers van de katholieke reformatie.
- De brede middengroep van het traditionele middeleeuwse katholicisme.
- Een niet te verwaarlozen aantal protestantiserende katholieken, beïnvloed door protestantse ideeën maar binnen de bestaande kerk. De grenzen tussen deze drie groepen waren vloeiend.
- De doperse gemeenten.
- De calvinistische gemeenten.
Tussen de doperse en calvinistische groepen bestond een belangrijk verschil: de dopers wilden zich terugtrekken in eigen kring, terwijl de calvinisten verder reikende aspiraties hadden.
De Beeldenstorm en het Begin van de Opstand
In 1566 woedde de Beeldenstorm door de Nederlanden. Protestanten vielen kerken binnen, vernielden heilige beelden en plunderden alles leeg. Dit was een uiting van hun kritiek op de rooms-katholieke kerk en het bewind van koning Filips II. De Beeldenstorm, ontstaan uit opbouwende onrust, leidde tot nog meer chaos.
In het begin van de 16e eeuw werden de Nederlanden bestuurd door keizer Karel V, die religieuze eenheid nastreefde en de verspreiding van het protestantisme onderdrukte. In 1555 deed hij afstand van de troon, waarna zijn zoon Filips II de troon opvolgde en de vervolging van protestanten voortzette, in samenwerking met de inquisitie.
Economisch ging het slecht in de Nederlanden; veel mensen verloren hun baan. De winter van 1564-1565 zorgde voor een grote misoogst en massale honger. Nadat Filips II in 1559 naar Spanje vertrok, werd zijn halfzus Margaretha van Parma landvoogdes.
Als gevolg van alle onrust bood een groep edelen op 5 april 1566 Margaretha een smeekschrift aan, waarin werd gevraagd de bloedige kettervervolgingen te beëindigen. Hierdoor durfden protestanten weer openbare religieuze diensten te organiseren, de zogenaamde hagenpreken, waarin steeds feller kritiek werd geuit op de katholieke kerk.
Op 10 augustus 1566 sloeg de vlam in de pan tijdens een hagenpreek in Steenvoorde. Een groep aanwezigen drong een klooster binnen en verwoestte beelden, vernielde boeken en plunderde kerkzilver. De Beeldenstorm verspreidde zich in de weken daarna over de Nederlanden, met honderden vernielde kerken en geplunderde heiligdommen. De Beeldenstorm zorgde voor veel verloren boeken.
Alva's Repressie en het Begin van de Tachtigjarige Oorlog
Toen Filips II hoorde over de Beeldenstorm, zond hij de hertog van Alva naar de Nederlanden met een leger van 10.000 man om de orde te herstellen. Alva verving Margaretha van Parma en stelde een speciaal gerechtshof in, de Raad van Beroerten, ook wel de ‘Bloedraad’ genoemd. Ongeveer 7.000 protestanten werden veroordeeld en veel edelen vluchtten naar het buitenland, waaronder Willem van Oranje.
Willem van Oranje organiseerde vanuit het Duitse rijk gewapende invallen in de Nederlanden. De Tachtigjarige Oorlog (1568-1648) begon, waarbij de Nederlandse gewesten in verzet kwamen tegen koning Filips II van Spanje. Deze oorlog leidde tot het ontstaan van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden.
Filips II, die zijn vader Karel V in 1555 opvolgde, centraliseerde het bestuur en bestreed het protestantisme met de doodstraf. De tweehonderd Nederlandse edelen die een smeekschrift aanboden aan landvoogdes Margaretha van Parma, kregen de benaming ‘geuzen’ (bedelaars) als eretitel.
De hagepreken en de Beeldenstorm leidden tot een escalatie van het conflict. De protestanten, of ‘calvinisten’, verzamelden zich steeds vaker voor openluchtdiensten en vonden dat zij zich tegen hun vorst konden verzetten als deze zich niet aan de Bijbel hield. De Beeldenstorm verspreidde zich van de Zuidelijke naar de Noordelijke Nederlanden, waarbij beelden in kerken en kloosters werden vernield.
Filips II stuurde Alva met een leger van tienduizend man. Alva stelde een strenge rechtbank in om de opstandelingen te straffen. Willem van Oranje bracht een leger bijeen en tijdens de Slag bij Heiligerlee (23 mei 1568) werd Groningen deels op de Spanjaarden veroverd. De opstandelingen kaapten schepen om de oorlog vanaf zee voort te zetten; de ‘watergeuzen’ veroverden Den Briel (1572) en later Alkmaar (1573) en Leiden (1574).
In 1579 ondertekenden de zuidelijke gewesten de Unie van Atrecht en verzoenden zich met Filips II. Zeven noordelijke gewesten besloten in de Unie van Utrecht de strijd voort te zetten. Op 26 juli 1581 ondertekenden de Staten-Generaal van de zeven gewesten het Plakkaat van Verlating, waarin zij Filips II afzetten als vorst omdat hij een tiran was.
De Vorming van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden
Filips II volgde zijn vader Karel V op als heer der Nederlanden en later als koning van Spanje. Zijn politiek van centralisatie en het bestrijden van het protestantisme leidde tot grote onrust. Na vier jaar trok Filips II zich terug in Spanje en regeerde hij via gezagdragers, wat de invloed van lokale edelen verminderde.
Willem van Oranje, aanvankelijk in de gunst bij de landvoogdes en kardinaal de Granvelle, viel in ongenade bij Filips II nadat hij trouwde met de lutherse Anna van Saksen. Duidelijk werd dat de invloed van de edelen tanende was.
De lage edelen verenigden zich in 1566 om te protesteren tegen de katholieke Spanjaarden en de inquisitie. Het smeekschrift aan Margaretha van Parma leidde tot een tijdelijke opschorting van de vervolgingen. De Beeldenstorm, die begon na een hagenpreek in Steenvoorde, werd een duidelijke daad van verzet, hoewel niet beschouwd als het begin van de Tachtigjarige Oorlog.
De hertog van Alva, aangesteld als nieuwe landvoogd, begon met de vervolging en onderdrukking van protestanten. De Raad van Beroerten veroordeelde naar schatting 6.000 tot 8.000 protestanten. Alva stelde belastingen in, waarvan de tiende penning de bekendste is, wat leidde tot heftig verzet.
Als begin van de Tachtigjarige Oorlog wordt over het algemeen de Slag bij Heiligerlee (23 mei 1568) aangehouden. De opstandelingen veroverden diverse steden, waaronder Den Briel (1 april 1572). Ondanks tegenslagen slaagde de hertog van Alva erin delen van de Nederlanden te heroveren. Na zijn vertrek in 1573 ging de strijd door.
Spanje werd in 1575 bankroet verklaard, wat leidde tot muiterij en plunderingen door Spaanse troepen, zoals de Spaanse Furie in Antwerpen op 4 november 1576. Dit zorgde voor verontwaardiging en nieuwe opstanden. Op 8 november 1576 ondertekenden de zeventien opstandige gewesten de Pacificatie van Gent, waarin werd bepaald dat Spaanse troepen de Nederlanden moesten verlaten en de Staten-Generaal voortaan op eigen initiatief mocht bijeenkomen.
De godsdienstkwestie zorgde voor veel onrust. De calvinistische gewesten Holland en Zeeland wilden godsdienstvrijheid voor calvinisten, terwijl andere gewesten een bredere regeling wensten. De terreur leidde tot de oprichting van de malcontenten in het zuiden. In 1579 werd de breuk definitief met de Unie van Atrecht (zuidelijke gewesten, verzoening met Filips II) en de Unie van Utrecht (noordelijke gewesten, voortzetting van de strijd).
Willem van Oranje streefde naar een verenigd Nederland met algehele godsdienstvrijheid. In 1581 ondertekenden de noordelijke gewesten het Plakkaat van Verlatinghe, de onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Na de mislukte poging van de hertog van Anjou om soevereiniteit te aanvaarden, en de moord op Willem van Oranje in 1584, richtten de noordelijke gewesten zich tot Engeland.
Robert Dudley, de graaf van Leicester, werd benoemd tot Engels landvoogd, maar was militair weinig succesvol. Na zijn vertrek in 1587 brak een relatief rustige periode aan. De Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden was in 1588 een feit, met de Staten die het voor het zeggen hadden. Stadhouder Maurits van Oranje boekte militaire successen, en in 1609 werd een twaalfjarig bestand afgekondigd.
De strijd met de Spanjaarden werd hervat in 1621 onder leiding van stadhouder Frederik Hendrik. De Tachtigjarige Oorlog eindigde uiteindelijk in 1648 met de Vrede van Munster.
De Reformatie, die begon met Maarten Luther, zette de Nederlandse vorsten ertoe aan zich te keren tegen het katholicisme. Koning Filips II heerste vanuit Spanje over de Nederlanden, maar zijn macht werd beperkt door het opstandige volk. Religie speelde een cruciale rol in dit machtsspel. De Nederlandse vorsten kwamen in opstand tegen de hoge belastingen en invallen van Spanje. De opstand, geleid door Willem van Oranje, duurde zo’n 80 jaar en leidde tot de verdrijving van de Spanjaarden.
De stad Leiden werd in 1574 belegerd door de Spanjaarden. De strijd ging door tot 1648, toen de vrede werd getekend in Munster. De gebeurtenissen, zoals de moord op Willem van Oranje in 1584, hadden grote gevolgen, maar zijn zoon Maurits van Nassau zette de strijd voort. De Nederlandse gewesten kwamen in opstand, maar de calvinisten werden vervolgd. De opstand had grote gevolgen voor de regio, met de belegering van Leiden in 1574 als een belangrijk moment.
tags: #reformatie #en #nederlandse #opstand