De viering van 500 jaar Reformatie markeert een cruciaal moment in de geschiedenis van het christendom, met Maarten Luther als centrale figuur. Hoewel Nederland overwegend calvinistisch is, is het calvinisme zonder Luther niet denkbaar, en evenmin Calvijn zonder Luther.
Luther: Een Mens in Zoektocht naar God
Professor Selderhuis, hoogleraar kerkgeschiedenis aan de Theologische Universiteit Apeldoorn, benadrukte tijdens een bijeenkomst in de Duitse ambassade dat er veel misvattingen bestaan over Luther. Een veelvoorkomend beeld is dat Luther struikelde over een Bijbel en daardoor de Reformatie begon. Dit is echter te simplistisch.
Ook het beeld van Luther als een rebel die enkel op vrijheid uit was, klopt niet. Hij was niet de "apostel van de vrijheid". Anderzijds is de weergave van Luther als een Jodenhater eenzijdig. Hoewel zijn houding ten opzichte van Joden problematisch is, mag dit niet leiden tot een volledige afwijzing van zijn persoon en werk.
De opvatting dat Luther goed binnen de gereformeerde gezindte zou passen, wordt door Selderhuis verworpen. Hij stelt dat als Luther vandaag de dag zou preken, hij in geen enkele Nederlandse kerk geaccepteerd zou worden. Luther was een mens van vlees en bloed, vaak moeilijk en irritant, maar bovenal een man die in zijn diepste wezen zocht naar God. Zijn herontdekking van het Evangelie en zijn onwrikbare standvastigheid worden door Selderhuis zeer gewaardeerd.
De Reformatorische Beweging en haar Context
Luther wordt algemeen erkend als een van de grootste Duitsers aller tijden. Bruno Preisendörfer, auteur van "Als unser Deutsch erfunden wurde. Reise in die Lutherzeit", schetste een beeld van Luther's tijd. Hij beschreef de gewoonten van die periode en bezocht historische steden zoals Neurenberg, Munster, Augsburg en Torgau.
Preisendörfer nam in zijn boek ook de tafelgesprekken van Luther op. Deze gesprekken vonden plaats in een context van vijftien gasten, waaronder studenten. Er heerste een strikte etiquette: tijdens het eten werd niet gesproken, en na afloop sprak Luther, waarbij de anderen respectvol luisterden.
De rolverdeling tussen Luther en zijn vrouw Catharina was duidelijk: Luther hield zich bezig met theologie, terwijl Catharina de dagelijkse gang van zaken regelde. Dit omvatte het beheer van hun woning, inkopen, contracten en personeel, zelfs het verversen van stro in de bedstee. Luther noemde haar liefkozend "Herr Käthe".
Preisendörfer merkte op hoe gewelddadig de tijd was, zowel in het gezin als in de politiek. De uitspraak van Luther dat kinderen de roede nodig hadden bij de opvoeding, was niet ongebruikelijk, maar het feit dat hij dit koppelde aan een appel, is opvallend.
Steden, Routes en Tentoonstellingen ter Herdenking van Luther
Duitsland bereidt zich uitgebreid voor op de herdenking van 500 jaar Reformatie. Diverse activiteiten vinden plaats, waaronder:
- In Eisleben bevinden zich Luthers geboorte- en sterfhuis.
- Zijn ouderlijk huis in Mansfeld is nu een museum.
- Belangrijke Luthersteden zijn Wittenberg, Maagdenburg, Eisenach, Erfurt, Leipzig, Worms en Augsburg.
- Acht Lutherroutes leiden langs plaatsen die met de reformator verbonden zijn.
- In Berlijn, Wittenberg en Eisenach worden nationale exposities gehouden, aangevuld met diverse kerkelijke tentoonstellingen.
Katharina von Bora: Meer dan alleen de Vrouw van Luther
Katharina von Bora, geboren in 1499, kende een leven dat sterk werd gevormd door de gebruiken van haar tijd. Op jonge leeftijd kwam ze in kloosters terecht, eerst in Brehna en later in Nimbschen. Zonder haar expliciete toestemming werd ze, zoals veel adellijke meisjes uit verarmde families, ondergebracht in het cisterciënzerklooster.
Hier leerde ze niet alleen de beginselen van Latijn, maar ook het principe van "ora et labora" (bid en werk). In 1517, toen Luther zijn 95 stellingen publiceerde, was Katharina 18 jaar. Het nieuws van de Reformatie drong ook door tot achter de kloostermuren, en de moedige houding van Luther tegenover kerkelijke en wereldlijke autoriteiten maakte indruk.
De geschriften van Luther, met name zijn tekst over het niet naleven van kloostergeloften, spraken de nonnen sterk aan. Het idee dat het huwelijk boven de geestelijke stand werd geplaatst, werd met vreugde ontvangen.
De Ontsnapping uit Nimbschen
In het diepste geheim bespraken negen nonnen, waaronder Katharina, hun vertrek uit het klooster. Pogingen om familieleden te betrekken faalden, omdat men het risico op conflicten met de machthebbers wilde vermijden. Uiteindelijk smokkelden ze een brief naar Maarten Luther.
Luther, die de banden van kerkelijke traditie had verbroken, nam de uitdaging aan. Hij beraamde een plan en schakelde de handelaar Leonhard Koppe in. Op de paasavond van 4 april 1523 werden de nonnen, vermomd tussen visvaten, uit het klooster gesmokkeld. Na een verblijf in Torgau reisden ze door naar Wittenberg, waar ze op 7 april arriveerden als negen vrije vrouwen.
Luther's Rol en de Nieuwe Toekomst
Luther onthulde het geheim van de ontsnapte nonnen via een open brief aan Leonhard Koppe, waarin hij zijn eigen rol en die van Koppe beschreef. Hij noemde zichzelf een "zalige rover" en wilde zo de gevluchte nonnen beschermen tegen schandelijke woorden. Hij noemde zelfs hun namen, omdat hij vond dat de zaak het daglicht kon verdragen.
Luther riep vrienden op om hulp te bieden, zelfs keurvorst Frederik de Wijze werd betrokken. Hoewel de keurvorst aanvankelijk voorzichtig was, werd hij uiteindelijk op de hoogte gebracht van de gebeurtenissen, waarbij hij aangaf geen voorkennis te hebben gehad.
Het Huwelijk van Luther en Katharina von Bora
Katharina von Bora werd tweemaal voorgesteld aan geleerde jongemannen, maar beide pogingen, met betrokkenheid van Luther, mislukten. Katharina begon te denken aan een huwelijk met Luther zelf, maar Luther zag haar als te "hooghartig". Na een mislukt huwelijksplan met een andere ex-non, zag Luther het uiteindelijk als Gods leiding dat hij zich over Katharina ontfermde.
Katharina liet ook weten graag met Luther te willen trouwen. Op 13 juni 1525 traden de 41-jarige Maarten Luther en de 26-jarige Käthe in het huwelijk in Luthers woning, het Zwarte Klooster in Wittenberg. De plechtigheid werd voltrokken door stadsprediker Johannes Bugenhagen, gevolgd door een formele bruidsbed-ceremonie.
Een tweede, publieke huwelijksplechtigheid vond plaats op 27 juni, waarbij genodigden werden uitgenodigd om te delen in hun vreugde. Het werd een groots feest met wildbraad en Torgauer bier.
Een Nieuw Begin: De Evangelische Pastorie
Het huis van Luther en Käthe in Wittenberg, het eeuwenoude augustijnenklooster, werd een centrum voor de hele gemeente. Catharina zorgde voor de renovatie van het gebouw en de tuinen, groef een waterbron, begon met de teelt van groenten en fruit, en hield vee en kippen. Ze kocht landerijen aan en liet de bloemen- en kruidentuinen herleven.
Luther was opgelucht dat hij ontlast was van huishoudelijke zorgen en waardeerde de uitstekende zorg van zijn vrouw. Hun huis werd een toevluchtsoord voor theologische studenten en voor iedereen die pastorale zorg van Luther nodig had. Dit wordt gezien als de "geboorte van de evangelische/protestantse pastorie".
Katharina von Bora stierf in Torgau en werd daar begraven. Luther roemde zijn vrouw, die hij de "morgenster van Wittenberg" noemde, en verklaarde haar niet te willen ruilen voor het koninkrijk Frankrijk of Venetië.
De Betekenis van de Reformatie Vandaag
Precies 500 jaar geleden werden de 95 stellingen van Maarten Luther gepresenteerd, wat de start markeerde van de Reformatie. Deze beweging was gericht op het hervormen van de Katholieke Kerk naar Bijbelse principes. De reformatoren betaalden een hoge prijs voor hun strijd voor de waarheid.
De Reformatie wordt beschouwd als een krachtig werk van de Heilige Geest, waarvan de vruchten tot op de dag van vandaag merkbaar zijn. Belangrijke verworvenheden zijn onder andere de rechtvaardiging uit geloof en de afschaffing van moeder-kindverering en aflaatverkoop.
Echter, het werk van de reformatoren is nog niet voltooid. Er zijn nog steeds "Roomse overblijfselen" in de gemeente, zoals kerkelijke hiërarchieën, de rustdag en feestdagen die hun oorsprong in Babylonische mysteriecultussen vinden. De Bijbelse toekomstverwachting is eveneens beïnvloed door Rome.
De vraag is of men bereid is dezelfde strijd te voeren als de hervormers, of beter gezegd, als Jezus Christus zelf. Veel kerken die zich reformatorisch noemen, hervormen in werkelijkheid niet. Sterker nog, de banden met Rome worden op veel plekken versterkt, zoals eeuwen geleden al voorspeld werd.
Reformeren kost moeite en is daarom niet populair. Mensen zoeken het gemak van een gezaghebbende traditie. Jezus verweet de Farizeeën dat zij geboden van mensen onderwezen in plaats van Gods geboden.
De radicale woorden van de oudvaders, die streden voor Gods waarheid, zouden vandaag de dag in weinig kerken nog gehoord worden. Veel van hun uitspraken worden selectief geciteerd, waarbij hun kritiek op Rome vaak wordt genegeerd. De reformatoren waren zich bewust van de invloed van de antichrist in de "tempel van God", die Gods Woord probeerde te veranderen.
Vandaag staan we voor de keuze: verzoenen we ons met de Roomse Kerk, of volgen we de voetsporen van de reformatoren en strijden we voor een heilige tempel van God? De oproep is om weer te doen wat de Bijbel zegt, ongeacht de meningen van mensen, en zo het Joodse volk tot jaloersheid te wekken.
27. The Impact of the Reformation on Europe
Luther en de Rijksdag in Worms
De Duitse stad Worms herdenkt dit jaar het optreden van Luther op de rijksdag in april 1521. Dit was een cruciale gebeurtenis voor de voortgang van de Reformatie. Op 17 en 18 april 1521 verdedigde Luther zich voor keizer Karel V en de Duitse rijksvorsten in het laatromaanse klooster.
Luther presenteerde zijn 95 stellingen tegen de aflaathandel in 1517. De kerk van Rome en de keizer maakten zich zorgen over Luthers leer van rechtvaardiging door het geloof en zijn kritiek op de macht van de kerk. Na een pauselijke bul, die Luther verbrandde, werd hij geëxcommuniceerd en kwam zijn zaak voor keizer Karel V.
Luther werd gevraagd zijn "ketterse" geschriften te herroepen. Hij vroeg een dag bedenktijd en verklaarde vervolgens dat hij niets kon herroepen, omdat zijn geweten gebonden was door het Woord van God. Zijn kernpunt was dat alleen de Heilige Schrift beslissend is.
De algemene opvatting is dat de beroemde woorden "Hier sta ik, ik kan niet anders" een latere toevoeging zijn. Luther's werkelijke slotwoorden waren: "En omdat mijn geweten gevangen is door het Woord van God, kan en wil ik niets herroepen, omdat het gevaarlijk en onmogelijk is iets tegen het geweten te doen. God helpe mij. Amen."
De uitkomst van de rijksdag was dat Karel V Luther vogelvrij verklaarde. Luther werd echter in veiligheid gebracht op de Wartburg. De rijksdag in Worms gaf de kerkhervorming een enorme impuls; rond 1570 was tweederde van het Duitse rijk protestants.
Hendrik van Zutphen: Een Nederlandse Reformator
Hendrik van Zutphen, geboren in 1489, was een Nederlandse augustijnermonnik die een belangrijke rol speelde in de vroege Reformatie. Hij studeerde in Wittenberg, waar hij Maarten Luther ontmoette. Na zijn terugkeer in de Nederlanden probeerde hij het kloosterleven te hervormen.
In 1522 keerde Van Zutphen terug naar de Lage Landen en werd hij prior van het augustijnenklooster in Antwerpen. Door zijn openlijke prediking in de geest van de lutherse reformatie werd hij gearresteerd, maar bevrijd door een sympathiserende menigte. Hij vluchtte naar Bremen, waar hij dagelijks preekte en een belangrijke rol speelde in de verspreiding van de reformatorische ideeën.
In 1524 aanvaardde Hendrik van Zutphen een beroep naar Meldorf in Denemarken. Daar predikte hij over de rechtvaardiging door het geloof, wat leidde tot verzet van de lokale dominicanen en franciscanen. In de nacht van 9 op 10 december 1524 werd hij door een dronken menigte vastgebonden, gemarteld en levend verbrand. Deze marteldood maakte diepe indruk en werd gedocumenteerd door Luther.
De Reformatie in de Nederlandse Context
De ideeën van Luther vonden snel hun weg naar Nederland en droegen bij aan de opkomst van het protestantisme. De Nederlandse Reformatie werd verder gevormd door andere reformatoren, zoals Johannes Calvijn.
De herdenking van de Reformatie in 1617 liet zien dat vragen over de betekenis van de herdenking niet nieuw zijn. De controverse tussen gereformeerden en lutheranen over de viering van de Reformatie toonde aan dat interne disputen de eenheid konden bemoeilijken.
Professor Selderhuis benadrukt dat de positie van het christendom in Europa in de afgelopen vijftig jaar sterk is veranderd. De 500e verjaardag van de Reformatie wordt groots herdacht, met investeringen in Luthersteden, musea en uitgeverijen.
Motieven voor de Herdenking
Wetenschappers hebben een historisch motief: ze zijn geïnteresseerd in de gebeurtenissen en hun impact. De Reformatie had een grote invloed op de geschiedenis en identiteit van Europa, en beïnvloedde onder andere liberalisme, democratie, kapitalisme, nationalisme en moderne wetenschap.
Theologische motieven spelen ook een rol. Rooms-katholieken kunnen de gelegenheid aangrijpen om de positie van de reformatoren te bekritiseren, terwijl protestanten Luthers handelingen rechtvaardigen en zijn theologie opnieuw tot leven brengen. De herdenking in Lund, Zweden, richt zich op eenheid binnen de westerse kerk.
Voor uitgevers, reisbureaus, musea en overheden is een Reformatieherdenking ook "big business". Politieke redenen spelen ook een rol, met name voor protestantse minderheden en voor Duitse deelstaten die hun geschiedenis en cultuur willen promoten.
Vieren of Herdenken?
Professor Selderhuis vermijdt het woord "viering" liever, omdat dit te positief is in een neutrale context. "Herdenking" kan suggereren dat het iets puur historisch is, maar de Reformatie is nog steeds relevant.
Het is belangrijk om niet alleen op Luther te focussen, wat de herdenking kwetsbaar maakt. Luthers uitspraken over Joden, vrouwen en Turken kunnen hem afschilderen als een intolerante fundamentalist. De uitdaging ligt in het kijken naar de Reformatie vanuit een breder perspectief, waarbij gesproken wordt van "reformaties" in het meervoud.
De Reformatie was een proces met vele factoren, maar de theologische was beslissend. Luthers belangrijkste zorg was de relatie tussen God en mens, de rechtvaardigingsleer. De kerk zou deze "kwestie van schuld" moeten oppakken in de herdenking.
Nu de viering van 500 jaar Reformatie ten einde loopt, is het tijd om de balans op te maken. De nadruk moet liggen op Luthers belangrijkste zorg: de relatie tussen de heilige God en de zondige mens.
tags: #reformatorisch #dagblad #500 #jaar #reformatie #luther