Een recente oproep van (oud-)synodeleden om ambten in de Protestantse Kerk breed open te stellen voor vrouwen, heeft geleid tot een terughoudende reactie van scriba Ds. René de Reuver. Hij benadrukt dat dit een principieel thema is dat via de kerkelijke weg behandeld dient te worden, om polarisatie te voorkomen en de gevoeligheid van het onderwerp, dat raakt aan het verstaan van de Bijbel, te respecteren.
De synode, net als andere ambtelijke vergaderingen, is gebonden aan de kerkorde. Deze biedt gemeenten ruimte om binnen een gemeenschappelijk kader hun geloof te belijden, met respect voor de tradities van de Vroege Kerk en de Reformatie. Tegelijkertijd worden gemeenten opgeroepen om samen te groeien in een actueel belijden, wat de 'kerkelijke weg' vormt. Deze weg kenmerkt zich door wederzijds respect voor verschillende tradities en een gezamenlijke zoektocht naar een hedendaags verstaan van de roeping van kerk en gemeente.
Ambtelijke vergaderingen dienen deze kerkelijke weg te bewandelen, waarbij geen sprake is van heersen over elkaar. Meerdere vergaderingen, zoals de classicale vergadering en de generale synode, doen recht aan de verscheidenheid binnen de kerk. Dit principe werd in 2003 nogmaals benadrukt met de 'Notitie Verbonden met het gereformeerde belijden'.
Hoewel gemeenten met verschillende Bijbelverstaan openstaan voor dialoog, kan geen enkele gemeente aanspraak maken op de exclusieve juiste uitleg. Gemeenten mogen elkaar bevragen en scherp houden vanuit het verlangen om gezamenlijk Gods Woord voor deze tijd beter te verstaan. Het middel hiervoor is het geloofsgesprek, zowel binnen gemeenten als tussen gemeenten via afgevaardigden. Dit proces vereist nieuwsgierigheid, geduld, en de bereidheid om elkaar mee te nemen naar een gemeenschappelijke visie, idealiter met eenparigheid van stemmen.
Het bewandelen van de kerkelijke weg impliceert het ordelijk en transparant aan de orde stellen van gewichtige geloofsvragen. Moderamina hebben de taak om een veilige en open sfeer te creëren waarin elke stem gehoord kan worden. Een petitie of appel wordt als minder geschikt middel beschouwd, aangezien dit een zekere dwang kan uitstralen. Een beargumenteerd verzoek om een onderwerp op de agenda te plaatsen, wordt als effectiever gezien.
De roeping van vrouwen in het ambt
Het thema dat in het recente appel aan de orde wordt gesteld, betreft de openstelling van alle ambten voor vrouwen. Dit wordt gemotiveerd met een beroep op Galaten 3:28: "Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen - u bent allen één in Jezus Christus." Hoewel de kerkorde vrouwen het recht geeft op het ambt, maken gemeenten binnen de hervormd-gereformeerde traditie hier geen gebruik van. Dit is een belangrijke zaak voor deze gemeenten, die zich verbonden voelen met de klassieke gereformeerde traditie.
Sinds de vorming van de Protestantse Kerk is dit thema niet eerder in de meerdere ambtelijke vergaderingen besproken, hoewel het lokaal soms actueel was. Dit staat in contrast met het thema kerk en homoseksualiteit, dat herhaaldelijk de agenda van classicale vergaderingen en synodes haalde, met name rondom de kerkordelijke regeling die gemeenten de vrijheid geeft om naast het huwelijk tussen man en vrouw ook andere levensverbintenissen in te zegenen.
Kerkordelijk gezien staan alle ambten open voor alle stemgerechtigde leden. Er is geen bepaling die lokale gemeenten toestaat deze ruimte te beperken tot mannelijke leden. Desondanks verkiezen veel gemeenten binnen de hervormd-gereformeerde gezindte geen vrouwen tot ambtsdrager. Deze praktijk wordt, vanwege de bijzondere verbondenheid met de klassieke gereformeerde traditie, erkend en gerespecteerd op basis van ord. 1-1-3. De synode mag deze gemeenten niet dwingen te handelen tegen hun geweten, tenzij het kerkelijk gesprek leidt tot een nieuw gemeenschappelijk Bijbelverstaan op dit punt.
Tot op heden was het ontbreken van vrouwelijke ambtsdragers in een deel van de kerk geen actuele kwestie op synodaal niveau. Wel werd vaker de zorg geuit dat slechts een minderheid van de afgevaardigden uit vrouwen bestaat, zowel in de generale synode als in andere vergaderingen. Dit wordt niet primair toegeschreven aan principiële keuzes van gemeenten, maar veeleer aan maatschappelijke realiteiten van ongelijke kansen voor vrouwen in leidinggevende posities.
De opstellers van het appel motiveren hun oproep vanuit het oogpunt van algemene gelijkberechtiging van vrouwen. Zij hebben het recht om deze zaak aan te kaarten en tot bezinning op te roepen. Daarbij mag respect voor elkaars diepste overtuigingen en omarming van de diversiteit binnen de Protestantse Kerk worden verwacht. Soms is het gemakkelijker om anderen ruimte te geven wanneer dit ons zelf ten goede komt, maar het kan ook schuren wanneer we anderen ruimte moeten gunnen.
Historische en hedendaagse perspectieven op vrouwen in de kerk
Het thema 'Vrouwen in de Reformatie' werpt licht op de positie van vrouwen in een tijd waarin zij ook slachtoffer werden van heksenvervolgingen. Maarten Luther preekte: "Wij zijn vrij in alle dingen." Dit onderstreept een centraal thema van de Reformatie, maar de positie van vrouwen in die periode verdient nadere beschouwing.
In 1975, het VN-Jaar van de Vrouw, werd de aandacht gevestigd op vrouwenrechten en de leefsituaties van vrouwen wereldwijd. De Wereldraad van Kerken nodigde vrouwen uit het 'gewone volk' uit om hun ervaringen te delen, wat schokkende realiteiten blootlegde, met name in relatie tot ontwikkelingswerk.
Het leven van Katharina von Bora, de vrouw van Maarten Luther, illustreert de uitdagingen en het gebrek aan erkenning voor vrouwen, zelfs in relatie tot invloedrijke figuren. Ondanks haar rol in het huishouden en de ondersteuning van Luther, werd ze geconfronteerd met roddel en kritiek, die vaak voortkwamen uit afgunst en een algemene maatschappelijke achterstelling van vrouwen.
De positie van de vrouw aan het einde van de 15e eeuw daalde tot een dieptepunt, mede door het hernieuwde accent op Eva als verleidster en oorzaak van zonde. Hoewel de opkomst van steden en het opkomende protestantisme nieuwe rollen voor vrouwen creëerden, bleef het geloof in heksen, met name gericht op oudere vrouwen, een gevaarlijke ontwikkeling. De kerkelijke reactie hierop, met de pauselijke bul en de inquisiteurs, leidde tot heksenvervolgingen die duizenden vrouwen en meisjes het leven kostten.
De Renaissance, het Humanisme en maatschappelijke veranderingen, zoals de opkomst van een sterke burgerij, voedden bijgeloof dat de kerk aanwakkerde. De kritiek van Luther op de onwetendheid van priesters en hun onvermogen om de Bijbel te lezen, weerspiegelt de context waarin deze ontwikkelingen plaatsvonden.
Het idee dat mens en maatschappij werden bedreigd door een sekte die samenspande met de duivel, leidde tot de theorie dat heksen een verbond hadden gesloten met de duivel. Dit speelde in op de angst van de geestelijkheid om de controle over de mens te verliezen. De Dominicaanse inquisiteurs versterkten deze angst met een pauselijke bul, wat resulteerde in een brede vervolging van vrouwen.
In de 16e eeuw ontaardde de waan van de oudere vrouw als heks in daadwerkelijke vervolgingen. De angst van de geestelijkheid richtte zich op alle vrouwen, met theologische werken die de 'duivelse' kenmerken van vrouwen beschreven. Het alfabet van Antonius van Florence geeft een beeld van deze denigrerende kijk.
De Dertigjarige Oorlog en de daaropvolgende Verlichting brachten een einde aan dit bijgeloof. De natuur werd van haar geheimzinnige krachten ontdaan, en de angst voor geloof, duivels en heksen verdween.
De reactie op het huwelijk van Luther en Katharina, te midden van de bloedige strijd tussen boeren en vorsten, weerspiegelt de algemene kijk op vrouwen in die eeuwen. Ondanks dat de Reformatie ook een politieke aangelegenheid was, met vorsten die een cruciale rol speelden, bleef de positie van vrouwen vaak onderbelicht.
Het leven van Katharina von Bora, hoewel boeiend, wordt vaak gereduceerd tot de rol van 'huisvrouw'. De correspondentie tussen Moritz von Sachsen en zijn vrouw Agnes, waarin staatszaken werden besproken, toont echter aan dat vrouwen wel degelijk een partnerschap konden vormen in politieke aangelegenheden, zelfs in die tijd.
Vrouwenorganisaties en hedendaagse bewegingen
In 1937 organiseerden gereformeerde vrouwen zich in de 'Bond van Gereformeerde Vrouwenverenigingen in Nederland', als tegenhanger van de 'Bond van Gereformeerde Mannenverenigingen in Nederland'. Deze vrouwenbonden kwamen regelmatig bijeen om Bijbelse onderwerpen te bespreken en 'actuele vragen en meningen van deze tijd' te overwegen. Ze organiseerden ook vormingsconferenties en studiedagen, met provinciale en landelijke Bondsdagen als hoogtepunten.
De ledentallen van de Gereformeerde Vrouwenbond liepen echter terug. In de jaren '70 telde de bond nog ongeveer 20.000 leden, in 2007 waren dit er nog zo'n 5.100. Net als veel andere organisaties konden ook christelijke vrouwenbonden de krimp niet tegenhouden. In 2007, zeventig jaar na de oprichting, werd de Gereformeerde Vrouwen Bond omgedoopt tot de Protestantse Vrouwen Organisatie (PVO). Dit gebeurde niet alleen vanwege de fusie van kerkgenootschappen tot de Protestantse Kerk in Nederland in 2004, maar ook op verzoek van leden om "dat zware woord gereformeerd" te verwijderen en alle protestantse vrouwen welkom te heten.
De doelstellingen van de PVO bleven onverflauwd: bezinning op Bijbel en geloof, toerusten van vrouwen, en hen helpen zich te ontwikkelen in actief deelnemen in kerk en samenleving. Echter, de gemiddelde leeftijd van de leden naderde de 65 jaar, en het aantal bestuursleden nam af, wat leidde tot een reductie van provinciale besturen naar slechts vijf regio's.
Recente discussies, zoals die rond de 'Genderkloof in de Biblebelt', belichten de voortdurende spanning tussen traditionele opvattingen en de zoektocht naar een Bijbels juiste positie van vrouwen. Vrouwen zoeken naar hun plaats in een maatschappij die steeds meer van God vervreemd lijkt te zijn, en willen zich verantwoordelijk weten voor hun persoonlijke leven, gezin, kerk en maatschappij.
Hedendaagse initiatieven zoals 'Sis, you GOD this!' richten zich op jonge christelijke vrouwen (18-30 jaar) om hen te verbinden, te inspireren en te bemoedigen in hun geloofsleven. Via podcasts, weekenden en events worden vrouwen aangemoedigd om hun geloof te verdiepen, elkaar te ontmoeten en te groeien in een levend geloof met de Bijbel als basis.
De focus ligt op het creëren van een gemeenschap waar vrouwen zich niet alleen voelen in hun geloofsreis. Via weekenden en events, zoals de Arise weekenden, worden vrouwen met elkaar en met God verbonden. Specifieke programma's voor jonge vrouwen (U30 teams) bieden leeftijdsgenoten de kans om samen de natuur in te trekken, te luisteren naar God en elkaar, en hun eigen waarde en kracht te ontdekken.
Wat kunnen we leren van vrouwenemancipatie in Rwanda? | Zo Kan Het Ook | Brandpunt+
Documentairemaker Marjolein Koster onderzoekt in haar werk, zoals de DOCS-aflevering over 'Refofeminisme', hoe meisjes in reformatorische gemeenschappen omgaan met de boodschap dat hun toekomst primair gericht is op moederschap. Ze toont aan hoe jonge vrouwen steeds vaker hun eigen keuzes maken, hun geloof behouden, maar zich tegelijkertijd emanciperen. Dit leidt tot een langzame verandering van binnenuit, waarbij de reformatorische gemeenschap zich aanpast aan de moderne tijd.
tags: #reformatorisch #events #voor #vrouwen