De geschiedenis van de reformatorische kerken in Flevoland is een fascinerend verhaal van groei, ontwikkeling en architectonische diversiteit, nauw verweven met de drooglegging en inrichting van de polder.
De beginjaren en de oprichting van kerkgemeenschappen
De eerste stappen van de reformatorische kerken in Flevoland werden gezet in de vroege jaren van de polderontwikkeling. Al in 1952 nam ds. J. van Raalte uit Harderwijk de geestelijke verzorging op zich van de kerkleden in Lelystad-Haven. In 1955 vestigde zich een eerste gezin van de kerken bij Roggebotsluis in Oostelijk Flevoland. Het aantal gezinnen groeide gestaag: in 1958 waren het drie gereformeerde gezinnen, en in 1960 was dit aantal opgelopen tot zes.
De officiële oprichting van de kerkgemeenschap vond plaats op 4 mei 1962 met de instituering van de Gereformeerde Kerk van Oostelijk Flevoland. Ds. H. Stolk van Blokzijl nam het beroep naar de polder aan. Met 6 gezinnen, bestaande uit 38 leden, werden de eerste kerkdiensten gehouden in een barak van het werkkamp Dronten.
Gedurende de jaren 1963 tot 1966 verhuisden de kerkdiensten naar de aula van de openbare school “De Ducdalf” en later naar de aula van de Chr. School “Het Kompas” in Dronten. De groei zette door; in 1966 telde de kerk 60 gezinnen, wat leidde tot het besluit tot kerkbouw.
De bouw van de "Ichtuskerk" en een kerksplitsing
Op 4 januari 1967 werd de eerste paal geslagen voor de "Ichtuskerk", die op 17 november van datzelfde jaar in gebruik werd genomen. De kerk telde in 1968 85 gezinnen.
Een significante gebeurtenis vond plaats op 20 november 1968, toen br. J. Haaksema, als ouderling, de gemeente opriep zich achter hem te scharen en voor de kerkdiensten in een ander gebouw samen te komen. Zeventien gezinnen (86 leden) gaven hieraan gehoor, terwijl 68 gezinnen zich aan het kerkverband onttrokken. Het gebruik van de "Ichtuskerk" voor de Woorddiensten werd aan de 17 gezinnen geweigerd. Zij hielden hun diensten voortaan in de kantine van het Loonbedrijf Maris te Dronten.
In 1969 telde de afgesplitste groep 89 leden. De kerkdiensten werden gehouden in zaal “Kampanje” van het kerkcentrum “De Ark” in Dronten. Het verzoek van de kerk van Oostelijk Flevoland om ingedeeld te mogen worden bij de classis Harderwijk, in plaats van bij de classis Kampen, werd ingewilligd.
Verdere groei en uitbreiding naar Lelystad
Het aantal leden bleef groeien: in 1970 telde de kerk 102 leden. Ds. C.G. Bos van Zwolle nam het beroep aan en deed op 6 september te Dronten zijn intrede. De gemeente groeide verder tot 135 leden en begon ook kerkdiensten te houden in Lelystad, in de Chr. School “De Inktvis”.
In 1971 werd besloten tot kerkbouw in zowel Dronten als Lelystad. Op 14 september 1972 sloeg ds. C.G. Bos de eerste paal voor het kerkgebouw te Dronten. De kerk groeide ondertussen tot 241 leden.
Het kerkgebouw “De Lichtboei” te Dronten werd op 2 mei 1973 in gebruik genomen. In 1974 vierde ds. C.G. Bos op 7 januari zijn 40-jarig ambtsjubileum. De gemeente was toen gegroeid tot 282 leden.
Op 12 februari 1975 sloeg ds. C.G. Bos opnieuw een eerste paal, ditmaal voor het kerkgebouw te Lelystad, dat op 16 december in gebruik werd genomen. Op 1 april 1975 ging ds. C.G. Bos met emeritaat.
De splitsing van de kerkgemeente
Op 20 december 1976 werd te Dronten de akte van kerksplitsing van de Gereformeerde Kerk van Oostelijk Flevoland getekend. Per 1 januari 1977 was de gemeente Oostelijk Flevoland gesplitst in de kerk te Lelystad, met 143 leden, en de kerk te Dronten, met 299 gemeenteleden.
De kerkenraden van Dronten en Lelystad besloten in een gezamenlijke vergadering voortaan zelfstandig te gaan beroepen. Kandidaat P.H. van der Laan nam het op hem uitgebrachte beroep naar de kerk te Lelystad aan. In 1980 volgde ds. P.H. de Wit hem op in Lelystad.
Uitbreiding naar Zuidelijk Flevoland en Almere
De groei en ontwikkeling van Flevoland leidden tot de behoefte aan kerken in nieuwe gebieden. In 1981 vond de eerste wijkvergadering van de kerkleden in Zuidelijk Flevoland plaats. In 1982 werd de eerste kerkdienst in Almere gehouden in de Prot. Chr. Basisschool “De Driemaster” voor de gemeenteleden in Zuidelijk Flevoland.
In 1984 besloot de kerkenraad tot het instellen van een wijkraad voor Zuidelijk Flevoland. Via schoolgebouw “De Ark” (Almere-Haven) werden per 4 november kerkdiensten gehouden in kerkgebouw “De Zuiderpoort” (Almere-Stad).
Het jaar 1985 markeerde een belangrijke stap met de mededeling van de Minister van Verkeer en Waterstaat dat er subsidie voor kerkbouw in Zeewolde werd toegekend. De eerste kerkdienst te Zeewolde vond plaats in het Raadhuis aan de Horsterweg. De classis Harderwijk gaf haar instemming met het besluit van de kerkenraad te Lelystad om per 1 januari 1986 over te gaan tot de instituering van de Gereformeerde Kerk te Almere en Zeewolde. Ook opende in 1985 de Gereformeerd Vrijgemaakte basisschool de Helmstok.
Per 1 januari 1986 werd de gemeente Lelystad gesplitst in de kerk te Lelystad en de kerk Almere-Zeewolde. Ds. de Wit vertrok naar Bergentheim.
Pastorale ontwikkelingen en jubilea
In 1987 nam ds. A. de Ruiter het op hem uitgebrachte beroep naar de kerk van Lelystad aan. In 1988 werd een nieuw orgel in gebruik genomen.
Op 6 april 1988 werd ds. C.G. Bos, emeritus predikant, door de Here opgenomen in de hemelse heerlijkheid.
Van 1 september 1990 tot 1 september 1991 was ds. A. de Ruiter als legerpredikant afgestaan door de gemeente. In 1995 nam ds. De Ruiter afscheid wegens zijn vertrek naar Enkhuizen. Ds. C.J. Harryvan nam het op hem uitgebrachte beroep aan.
Het jaar 2002 stond in het teken van het 25-jarig jubileum van de Gereformeerde Kerk Vrijgemaakt van Lelystad. Dit jubileum werd op zaterdag 26 januari 2002 feestelijk gevierd in kerkgebouw “De Kandelaar”. Ter gelegenheid hiervan werd een CD-ROM uitgegeven.
Op 21 januari 2005 nam ds. R.J. Vreugdenhil het op hem uitgebrachte beroep naar de GKV Lelystad aan. Op 1 april 2005 werd de nieuwe pastorie overgedragen. De bevestiging en intrede van ds. R.J. Vreugdenhil vonden plaats op 24 april 2005, waarna op 20 mei een feestelijke avond volgde ter begroeting van de familie Vreugdenhil.
In 2005 werd ook een nieuw logo geïntroduceerd, dat voor het eerst verscheen in het kerkblad “Lichtbronnieuws” op 21 oktober 2005. De nieuwe logo’s, ontworpen door Hans Knepper, werden samen met de ingebruikname van het nieuwe liturgisch centrum op 17 september 2005 gepresenteerd.
Architectuur en symboliek van de kerken
De architectuur van de reformatorische kerken in Flevoland weerspiegelt de tijdgeest en de specifieke context van de polderontwikkeling.
De Gereformeerde Kerk in Nagele: modernisme en symboliek
De Gereformeerde kerk in Nagele, ontworpen door architecten Johannes van den Broek en Jaap Bakema, werd gebouwd tussen 1959 en 1960 door de firma N.V. Moes uit Kampen voor ƒ 194.800,-. Het ontwerp is sterk modernistisch en symboliseert een spiraal die zijn hoogtepunt vindt in het liturgisch centrum en de toren. De kerk en de toren zijn gebouwd met eenvoudige materialen, zoals betonstenen, om de zuiverheid van het gebouw te benadrukken.
De 16 meter hoge toren, los van het kerkgebouw geplaatst, vormt een geleidelijke overgang van de openbare ruimte naar de beslotenheid van de kerkzaal. De toren is bekleed met platen van ruw beton en wit geschilderd.
Aan de westgevel bevindt zich een betonnen buitenkansel met aan de voorzijde een kruis, een verwijzing naar de kerk Notre-Dame du Haut in Ronchamps van architect Le Corbusier.
De kerkzaal heeft glazen zijwanden en een opbouw boven het liturgisch centrum voor lichtinval. In 1959-1960 werd een nieuw electro-pneumatisch orgel geplaatst, later aangevuld met een elektronisch orgel. Het pijporgel is echter weer in gebruik genomen.
De akoestiek van de kerk in Nagele is onderwerp van discussie. De poreuze betonstenen absorberen geluid, waardoor het orgel hard klinkt zonder fijne nuances. De schuin toelopende orgelkast is vanuit esthetisch oogpunt ontworpen, wat ten koste gaat van het zicht van de organist op het liturgisch centrum.
Het liturgisch centrum is voorzien van een betonnen kansel en een houten avondmaalstafel, naast een eenvoudig betonnen doopvont. Links van het liturgisch centrum staat het orgel op het orgelbalkon. Tegen de achterwand van het liturgisch centrum hangt een glasappliqué raam van 1,75 x 1,75 meter, gemaakt door kunstenaar Berend Hendriks, met een voorstelling van een schip met golven, verwijzend naar de ark van Noach.
Dit raam was oorspronkelijk onderdeel van een serie van drie ramen ontworpen door Hendriks voor de Nederlandse hervormde kerk in Nagele. Vanwege het Samen op weg proces gebruiken de hervormden en gereformeerden nu gezamenlijk de gereformeerde kerk, waarbij het raam met 'de Ark van Noach' werd herplaatst.
Sinds 2013 staat de gereformeerde kerk op de gemeentelijke monumentenlijst, en in 2014 werd deze ingeschreven als rijksmonument.
De Gereformeerde Kerk in Ens: een combinatie van stijlen
De Gereformeerde Kerk in Ens, geïnstitueerd op 25 februari 1947, werd in 1955 in gebruik genomen. Het gebouw is ontworpen door architect Hindrik Eldering en combineert traditionalisme van de Delftse School met naoorlogs functionalisme.
De kerk is een zaalkerk, opgetrokken in geel genuanceerde baksteen, met een rechthoekig, eenbeukig grondplan en een zadeldak gedekt met zwarte pannen. De gevels zijn voorzien van lisenen.
De voorgevel wordt bekroond door een Hugenotenkruis, een symbool voor Protestants Nederland. De teksten op de gevelstenen, waaronder "Anno" en het bouwjaar, zijn in reliëf uitgesneden en boucharderen bewerkt.
In de kerkzaal bevindt zich het liturgisch centrum aan het oostelijk uiteinde. Boven de ingangspartij aan de westkant is in 1955 een mechanisch sleepladen-orgel geplaatst, ontworpen door adviseur Mr. Arie Bouman en gebouwd door Cornelis Verweijs.
De losstaande kerktoren, gebouwd in 1959, is 24 meter hoog en heeft een opengewerkte lantaarn met een windwijzer in de vorm van een half vis, half paard. De luidklok werd in juni 1966 geplaatst.
In 2004 gingen de Hervormde- en de Gereformeerde gemeente samen verder als PKN de Zaaier. In verband met de fusie vond in 2008-2009 een ingrijpende verbouwing plaats, waarbij het bijgebouw werd gesloopt en vervangen door een nieuw, groter gebouw. Het wandkleed van Berend Hendriks, oorspronkelijk uit de hervormde kerk, verhuisde naar PKN de Zaaier en kreeg een plaats in het nieuwe bijgebouw.
Recente ontwikkelingen en de toekomst
Ds. R.J. Vreugdenhil nam op 14 maart 2015 afscheid vanwege zijn vertrek naar GKV Capelle ad IJssel-Zuid/West. Op 1 juli 2016 werd het beroep uitgebracht op ds. Kees Smit, wiens intrede plaatsvond op 13 november 2016.
In november 2023 werd Kees Smit beroepen door de NGK Ermelo. Hij was predikant van de gemeente van 13 november 2016 tot 31 mei 2024. Op 26 mei 2024 vond de afscheidsdienst plaats.
In het najaar van 2024 heeft de Protestantse Gemeente Nagele, bekend als PKN gemeente 'De Ruimte', het kerkgebouw verduurzaamd met behulp van de subsidieregeling Duurzaam Maatschappelijk Vastgoed (DUMAVA-subsidie).
tags: #reformatorische #kerk #flevoland