Psalmen: Werkvormen en Verdieping

Dit document biedt een reeks werkvormen en verdiepende inzichten met betrekking tot de Psalmen, bedoeld om het begrip en de beleving van deze bijbelboeken te verrijken. De focus ligt op het faciliteren van gesprekken, het bevorderen van persoonlijke reflectie en het creatief omgaan met de teksten.

Inleiding tot de Psalmen

De Psalmen vormen een centraal onderdeel van het geloofsleven en de kerkelijke traditie. Lange tijd waren de psalmen de enige liederen die in kerkdiensten werden gezongen, omdat men geloofde dat men hiermee Gods Woord zelf zong. Dit leidde ertoe dat veel mensen de psalmen leerden op school en door wekelijkse zang een diepe waarde kregen. Velen grijpen dan ook terug op deze oude liederen in diverse levensfasen en situaties.

Door de eeuwen heen zijn de psalmen steeds opnieuw berijmd en in nieuwe formuleringen gegoten. Momenteel zijn er drie belangrijke berijmingen in zwang:

• De klassieke berijming van 1773: Deze invloedrijke berijming wordt nog steeds gezongen en raakt veel mensen, met name zij die ermee zijn opgegroeid.
• De berijming van 1973: Een poging om de klassieke berijming begrijpelijker te maken, met behoud van de oorspronkelijke melodieën.
• Psalmen voor Nu: Een project dat de psalmen in hedendaagse taal en op eigentijdse melodieën aanbiedt, hoewel deze vaak meer als luisterliederen functioneren dan als liederen voor gemeenschappelijk zang.

Hoewel de psalmen in de twintigste eeuw hun exclusieve positie in kerkdiensten verloren hebben ten gunste van een breder scala aan liederen, blijven ze het geloofsleven verrijken. Hun diepgang beschermt tegen oppervlakkigheid en hun levensechtheid biedt steun.

Psalmen in Kloosterleven

In het kloosterleven spelen de psalmen een zeer belangrijke rol. Professionele bidders vinden in de Bijbel, en met name in de psalmen, een onuitputtelijke bron van inspiratie. Het dagelijkse psalmgebed vormt de ruggengraat van het gebed in veel kloosters, waarbij meerdere psalmen per viering worden gezongen.

Zoals Suzanne van der Schot beschrijft, omvatten de psalmen alle denkbare emoties: vreugde en angst, dankbaarheid en haat, hoop en moedeloosheid. De gehele staat van zijn is erin verwoord, waardoor de psalmen, ondanks hun eeuwenoude taal, altijd actueel blijven.

Bidden met de Psalmen

Bidden gaat niet altijd vanzelf. Moeite met concentratie, het vinden van woorden, of het steeds herhalen van dezelfde gebeden kan een uitdaging vormen. In dergelijke situaties kunnen de psalmen een waardevolle hulp bieden. Met de 150 psalmen heb je een schat in handen, omdat deze woorden al eeuwenlang door mensen worden gebruikt om tot God te gaan.

Traditie en Praktijk

De traditie van het bidden van psalmen gaat terug op het volk Israël en waarschijnlijk tot de inwijding van de tempel van Salomo (ca. 950 v. Chr.). Miljoenen Joden en christenen, niet alleen theologen maar ook gewone mensen, hebben de psalmen gebeden en zich zo geoefend in gebed.

Hindernissen en Oplossingen

Verschillende factoren kunnen het bidden met psalmen bemoeilijken:

• Onwetendheid: Gebrek aan kennis over hoe gebed en het bidden van psalmen kunnen helpen, kan leiden tot een oppervlakkig geloof.
• Laksheid: Het niet nemen van de tijd en rust voor gebed, en alleen bidden wanneer het toevallig invalt, houdt het gebed onder de maat.
• Angst voor complexiteit: De gedachte dat bidden met psalmen veel kennis en training vereist, kan het gebed onderontwikkeld houden.

De remedie hiertegen is gedisciplineerd en regelmatig bidden. Zelfs als je niet alles begrijpt of niet altijd een goed gevoel hebt, zul je groeien door het dagelijks bidden aan de hand van een psalm. Langzaam maar zeker worden je gebeden gevormd en wordt het contact met God versterkt.

Aanwijzingen voor Succesvol Bidden met Psalmen

1. Voorbereiding: Zoek rust en stilte. Het lezen van een Bijbelgedeelte kan als voorbereiding dienen, waarna je in gebed kunt antwoorden, bijvoorbeeld met behulp van de psalmen.
2. Besef van Gods Aard: Realiseer je wie God is - een machtige en liefdevolle God op wie je als bidder kunt aankomen. Besef dat God groter is dan alle machten in de wereld, een plan heeft, het kwaad heeft verslagen en zijn koninkrijk bouwt.
3. Open Houding: Rust en stilte zijn essentieel om echt iets te ontvangen door het gebed. Via momenten van rust kun je de stille stem van God verstaan en de woorden van de psalmen tot je doordringen. Vaste momenten van rust zoeken is behulpzaam.

Door deze aanwijzingen ter harte te nemen, kun je op ieder moment en op iedere plaats bidden. De psalmen leren ons dat ons gebed niet uit mooie volzinnen hoeft te bestaan; ze staan bol van directe, primaire en persoonlijke taal.

Zelfoverstijgend Bidden

Het bidden van psalmen beschermt tegen de valkuil van zelfvooropplaatsing. De gebeden van de psalmen betrekken ons op God, zijn bedoelingen en zijn daden. Ze betrekken ons ook op anderen, met name op hen die verdrukt worden of lijden. Zelfs psalmen die ver van je eigen levenservaring afstaan, kunnen voor iemand anders van toepassing zijn. Het bidden van de psalmen trekt ons uit ons eigen kringetje.

Advies van Eugene Peterson

Eugene Peterson adviseert: "De praktijk van christenen die de psalmen bidden is simpel: bid gewoon met regelmaat de Psalmen door, psalm na psalm." Dit kan door de Psalmen op te delen in dagelijkse stukken. Open je bijbel bij het boek Psalmen en bid ze - opeenvolgend, regelmatig, trouw, een leven lang. Zo zijn de meeste christenen gegroeid in gebed.

Creatief Omgaan met de Psalmen

De psalmen hebben door de geschiedenis heen diverse creatieve verwerkingen geïnspireerd, die ons tot op de dag van vandaag inspireren:

1. Psalmen Lezen

De meest voor de hand liggende manier is het lezen van de psalmen, eventueel hardop. Dit helpt om de inhoud te begrijpen en lessen voor het eigen leven te trekken. Het herhaaldelijk lezen van een psalm bevordert vertrouwdheid met de tekst. Hermann Gunkel benadrukte dat psalmen eigenlijk hardop gelezen moeten worden, wat de concentratie verhoogt en helpt om stil te staan bij wat je bidt.

2. Psalmen Bidden

Je kunt de psalmen ook bidden, waarbij je met de oude psalmwoorden tot God richt. Je kunt de psalm persoonlijker maken door je eigen naam in te vullen of de gedachten van de psalm in je eigen woorden te verwoorden. Dit maakt gebeden concreter, bijvoorbeeld door te bidden om bescherming voor jezelf of geliefden, of door concrete zonden uit te spreken bij een boetpsalm.

Oefening: Kies een deel van een psalm dat je gevoelens en situatie beschrijft om concreet te bidden. Kies daarna een deel dat beschrijft waar je naartoe wilt groeien en bid ook deze woorden tot God.

3. Psalmen Zingen

Al eeuwenlang worden psalmen gezongen. Hoewel de oorspronkelijke melodieën niet meer te achterhalen zijn, zijn er diverse berijmingen ontstaan. Luisteren naar of zingen van deze gezongen psalmen kan de psalmen op een andere manier tot je laten doordringen.

4. Psalmen Memoriseren

Het uit het hoofd leren van (bepaalde) psalmen kan ze je zeer vertrouwd maken. Ze gaan als het ware in je achterhoofd zitten en helpen je om je eigen gebeden vorm te geven, doordat ze zomaar kunnen opkomen als je zelf gaat bidden.

5. Psalmen Schilderen

Voor sommigen biedt creatieve expressie een manier om met psalmen om te gaan. Christa Rosier schilderde 24 psalmen als onderdeel van haar rouwverwerking na het overlijden van haar zoon, die steun vond in de psalmen tijdens zijn ziekte.

6. Psalmen Schrijven

Het is mogelijk om eigen psalmen te schrijven of bestaande psalmen te herschrijven, geïnspireerd door de Bijbelse psalmen. Je kunt een psalmgebed schrijven in je eigen woorden naar aanleiding van een bepaald gevoel, of een bestaande psalm inkleuren vanuit je eigen levensomstandigheden. Muzikale mensen kunnen hun eigen geschreven psalm van een melodie voorzien.

Werkvormen voor Groepen

Werkvorm 1: Bijbelstudie rondom Ontmoetingen in de Bijbel

Kies een bijbeltekst die gaat over ontmoetingen tussen mensen of een ontmoeting tussen mensen en God. Enkele suggesties zijn:

• Genesis 32:24-32
• Exodus 33:12-33
• 1 Koningen 19:9-13
• Psalm 19
• Jesaja 6:1-8
• Johannes 1:18
• Johannes 14:1-14
• Handelingen 9:1-9
• 2 Korinthe 12:1-10
• 1 Johannes 4:12

Bespreek deze ontmoetingen aan de hand van de volgende vragen:

• Welke ontmoetingen zijn in jouw leven van grote betekenis geweest?
• Waaraan merk jij dat je je echt openstelt voor een ontmoeting met God?
• Hoe kwetsbaar en openhartig ben jij daarin?
• Wat durf je eigenlijk niet met God te delen?

Werkvorm 2: Praat over de laatste ontmoeting

Deel met elkaar de laatste ontmoeting die je had:

• Wie ontmoette je?
• Waar hadden jullie het over?
• Wat gebeurde er met jou? En wat met de ander?
• Heb je er een goede herinnering aan overgehouden?
• Heeft het je veranderd?

Werkvorm 3: Zoek overeenkomsten in laagdrempelige ontmoetingen

Deze werkvorm is geschikt voor groepjes, bijvoorbeeld op catechisatie of in een kleine groep. Iedere deelnemer krijgt een A4-tje met 6-8 woorden (bijv. kat, Frankrijk, voetbal, nicht, wiskunde, puzzel, pizza, bril). Het doel is om met een gesprekspartner een woord te vinden waarmee jullie allebei iets gemeenschappelijks hebben.

Inleiding voor Gespreksleiders

Bij de eerste bijeenkomst van een groep is het verstandig om tijd te nemen voor kennismaking, het bespreken van de opzet van de avonden, en het uitspreken van verwachtingen. Het doornemen van het materiaal en het maken van praktische afspraken is eveneens belangrijk.

Als de groep al langer samenkomt, kan direct met de Bijbelstudie worden begonnen. Het is handig als iedereen een boek en een bijbel heeft, bij voorkeur in dezelfde vertaling. Gezamenlijk lezen van de verschillende onderdelen (introductie, Bijbelgedeelten, uitleg) wordt aangeraden. De gespreksleider begeleidt het proces door op het juiste moment naar het volgende onderdeel te gaan.

Verwerkingsopdrachten en Vragen

De volgende vragen en opdrachten zijn ontworpen om de interactie en verdieping binnen groepen te stimuleren, met name in relatie tot de bundel 'Als het leven kantelt' en de Psalmen.

Thema: God in de Huidige Situatie

1. Vraag: ‘Hoe verhoudt God zich tot de huidige situatie? Of met andere woorden: waar is God in dit alles te vinden?’ Schrijf de vraag op een bord of flapover en laat groepsleden een trefwoord of enkele trefwoorden bijzetten. Alternatief: noteer een eerste antwoord op papier en wissel uit.
2. Reflectie: Tijdens de presentatie van de bundel werd gesteld dat kerkenraden vaak stilvallen als het gaat om het voeren van het geloofsgesprek, ondanks veel aandacht voor technische vragen over veiligheid en hygiëne. In hoeverre voeren mensen in de omgeving van de gespreksgroepleden dit gesprek? Waar ligt de spits van dergelijke gesprekken? Waarom worden ze niet gevoerd? De redenering dat een inhoudelijk gesprek, het benoemen van geloofsvertrouwen, een basis kan bieden voor een kerk na de coronacrisis, wordt ook besproken.
3. Instanties en Trefwoorden: Geef bij verschillende instanties een passend trefwoord. Rangschik vervolgens de instanties (en trefwoorden) op belangrijkheid in de huidige crisis.
4. Meditatie bij een Psalm: Kies een van de twaalf meditaties bij een Psalm. Laat deelnemers de tekst lezen en een '+' zetten bij een zin of woord dat hen aanspreekt. Wissel uit waar de plusjes zijn geplaatst.
5. Psalm en Coronacrisis: Kies een Psalm waarover een meditatie is geschreven. Laat de groep de Psalm lezen en vraag naar een vers dat aanspreekt in combinatie met de coronacrisis. Vergelijk de eigen associaties met de aangeleverde meditatie.
6. Uitspraken over Corona: Nummer de volgende uitspraken over corona in volgorde van aansprekendheid:
   • a) ‘Je merkt dat mensen in coronatijd bij uitstek naar elkaars aanwezigheid verlangen. In de ontmoeting met de ander beleven ze Gods nabijheid’.
   • b) ‘De coronacrisis is een oefening in hopen. Het geduld van mensen wordt op de proef gesteld’.
   • c) ‘In deze dagen waarop het coronavirus hard toeslaat, vragen mensen om perspectief. Wanneer zal alles weer bij het oude zijn? Moet het werkelijk ons verlangen zijn dat alles bij het oude terugkomt? Of mag die merkwaardige tijdrekening van de kerk ons prikkelen om te bezien of God misschien een nieuwe weg met ons begonnen is.’
   • d) ‘De coronacrisis vraagt om zelfonderzoek en de bereidheid dingen te veranderen. Het is niet voorbij als wij het virus hebben overwonnen. We laten God in de steek als wij op de oude voet verder gaan'.
   • e) ‘Sommige mensen zeggen: in het coronavirus slaat de aarde terug, de natuur tikt ons op onze vingers. Anderen zeggen: het coronavirus is een straf van God omdat zijn schepping bij ons niet in goede handen is’.
   • f) 'De coronacrisis brengt een deukje in ons maakbaarheidsdenken. Een deukje, want de crisis is vervelend en het is een drama voor individuele mensen die ziek worden of sterven, maar we zijn ervan overtuigd dat we dit virus eronder zullen krijgen. Wetenschappers werken dag en nacht aan een vaccin'.
7. Kerk en Complottheorieën: In de meditatie ‘Bevrijder’ wordt gesteld dat 10% van de Nederlanders in complottheorieën gelooft, inclusief antisemitische geluiden. Is het de taak van de kerk om hier expliciet afstand van te nemen?
8. God en Lijden: In de meditatie over ‘Wijsheid’ wordt de Heidelbergse Catechismus (zondag 10) aangehaald, die stelt dat alles ons toekomt uit Gods vaderlijke hand. Dit roept vragen op over de oorsprong van het lijden en de link tussen God en het virus. De uitspraak nodigt uit tot vertrouwen: ‘Je kunt niet dieper vallen dan in de handen van God’.
9. Hoofdthema's en Gevoelens: Kies een van de drie hoofdthema's van personen van God (Geest, Zoon, Vader) en de bijbehorende vier trefwoorden. Bepaal welk trefwoord het meest aansluit bij je gevoelens ten opzichte van de coronacrisis (bijv. voor de Geest: klagen, hopen, vernieuwen, verbinden).
10. Consequenties van Keuzes: Wat zijn de consequenties van de keuze voor een indeling op basis van drie personen van God en een uitwerking van Psalmen?
11. Volgorde van de Drie-eenheid: De redactie koos ervoor om ‘de Geest’ als eerste te noemen van de drie personen van de drie-eenheid, terwijl de gebruikelijke volgorde omgekeerd is. Waarom zou deze volgorde gekozen zijn?
12. Werkwoorden versus Zelfstandige Naamwoorden: De trefwoorden bij de Geest en de Zoon zijn werkwoorden, terwijl bij de Vader zelfstandige naamwoorden (Schepper, Rechter, Bevrijder, Wijsheid) worden gebruikt. Wat is de consequentie van deze keuze?
13. Gebedsfragmenten: Welke van de volgende zinnen sluit het beste aan bij jouw gevoelens rond de coronacrisis?
    • a. Hoor ons bidden / en ons klagen / over alle regels die bezoeken beperken, / over onze wanhoop hierover, / er geen raad mee weten, / ben je veilig binnen?
    • b. God, ik vertrouw op uw vernieuwende kracht. / Pasen ligt in het verschiet.
    • c. Afstand en nabijheid, / overal en altijd is het zoeken / naar de juiste balans tussen deze twee.
14. Eigen Gebed: Schrijf een gebed met eigen tekst zoals jij de coronacrisis ervaart.
15. Beelddragers:
    • a. Welke associaties heb je bij de gekozen beelddragers voor de Geest, de Zoon en de Vader?
    • b. Bekijk alternatieve foto's voor de beelddragers. Welke beelden passen het beste bij Geest, Zoon en Vader? Welke associaties geven deze beelden? Waar zou je zelf voor gekozen hebben?
16. Illustratie maken: Zet stiften of verf met penselen klaar. Lees een fragment uit een meditatie met daarbij een fragment van een Psalm. Vraag mensen om een illustratie te tekenen die een gevoel uitdrukt, in plaats van een foto weer te geven.
17. Titel en Betekenis:
    • a. Wat bedoelt de redactie met de titel 'Als het leven kantelt'?
    • b. Volgens Wilh. a Brakel is het zingen van psalmen een godsdienstige oefening waarin men God bidt, dankt en looft. Elk kind heeft een eigen geheugencapaciteit, wat invloed heeft op het uit het hoofd leren van psalmen. Onderzoek naar het geheugen biedt inzichten in effectieve leerstrategieën.

Effectieve Leerstrategieën voor Psalmen

Verschillende geheugenstrategieën kunnen helpen bij het aanleren van psalmen:

• Herhaling: Het herhalen van informatie, zowel hardop als in gedachten, leidt tot diepere verwerking en beter onthouden. Dit geldt voor het herhalen van instructies, regels of psalmverzen.
• Rijmpjes en Klank: Het gebruik van rijmpjes of het aanleren van psalmverzen door middel van rijmwoorden (bijv. de klas zegt het laatste woord van elke regel na) kan de informatie dieper verwerken.
• Verbinding met Bestaande Kennis: Het koppelen van nieuwe informatie aan al aanwezige kennis, zoals Bijbelverhalen of eerdere psalmkennis, stimuleert het geheugen.
• Groeperen en Categoriseren: Het indelen van informatie in categorieën (bijv. lofpsalmen, boetpsalmen, gebedspsalmen, of op basis van vorm zoals lengte van zinnen) helpt bij het onthouden.
• Achtergrondkennis: Hoe meer achtergrondkennis over de betekenis van de informatie of informatie rondom het onderwerp, hoe beter de informatie kan worden onthouden en verbonden met bestaande kennis. Het uitleggen van beelden in psalmen (zoals een dorstig hert of mussen en zwaluwen) kan hierbij helpen.
• Context: De context waarin informatie wordt geleerd, is van belang voor het onthouden en herinneren. Het aanleren van psalmen in een context van eerbied, in overeenstemming met de stof, is cruciaal, aangezien het zingen van psalmen een godsdienstige oefening is.

Praktische Oefeningen voor het Aanleren van Psalmen

1. Zeg de psalm regel voor regel voor en laat de kinderen deze duidelijk nazeggen, klassikaal en individueel.
2. Moedig ouders aan om dagelijks, bijvoorbeeld na het avondeten, de psalm te zingen zonder psalmboek.
3. Kies wekelijks een herhalingspsalm die dagelijks gezongen wordt.
4. Schrijf de psalm op het bord, met rijmwoorden in een andere kleur. Veeg elke dag een woord weg per regel.
5. Oefen met of zonder visuele ondersteuning, zodat kinderen alleen het rijmwoord hoeven in te vullen.
6. Onderzoek of de psalm in verband kan worden gebracht met een Bijbelse geschiedenis of andere gebeurtenis.
7. Vergelijk de psalm met andere psalmen.
8. Ga in op de betekenis van de psalm en werk de gebruikte beelden uit.
9. Benadruk regelmatig dat psalmen uit Gods Woord komen en wijs op de eerbiedige houding die bij het zingen hoort.

Ritme en Variatie in Bijbelteksten

Bijbelteksten kunnen worden aangeleerd met behulp van ritmes. Begin met enkele woorden en voeg variaties toe in stemgebruik (hoog/laag, hard/zacht) en bewegingen (zitten/staan). Dit kan de tekst levendiger maken en beter in het geheugen laten prenten.

tags: #hgjb #psalmen #werkvorm