De Gereformeerde Kerken vrijgemaakt (GKv) vormden tot 30 april 2023 een protestants kerkgenootschap in Nederland, ontstaan in 1944 uit een scheuring binnen de Gereformeerde Kerken in Nederland. Dit kerkverband kende een rijke, maar ook turbulente geschiedenis, gekenmerkt door theologische debatten, kerkrechtelijke kwesties en maatschappelijke veranderingen.
Ontstaan en Vroege Jaren (1944)
De wortels van de GKv liggen in de periode van de Tweede Wereldoorlog. Een diepgaand theologisch conflict over de betekenis van de doop en het verbond leidde tot een scheuring. De kern van het geschil betrof de interpretatie van de leerstellingen van Abraham Kuyper. Professor Klaas Schilder, hoogleraar theologie in Kampen, uitte scherpe kritiek op de synodale besluiten, die hij in strijd achtte met de Bijbel. Deze besluiten, die voornamelijk de lijn van Kuyper volgden, vereisten dat predikanten instemden met specifieke leeruitspraken over doop en verbond.
Na het negeren van bezwaarschriften van kerkenraden, hoogleraren en anderen, werd Schilder in maart 1944 geschorst als hoogleraar. Op 11 augustus 1944 sprak hij de 'Acte van Vrijmaking of Wederkeer' uit tijdens een synodevergadering in Den Haag. Hiermee maakte hij zich formeel los van de synodebesluiten. De groep volgelingen van Schilder, die zichzelf als de voortzetting van de Reformatie beschouwden, voegde ter onderscheiding de toevoeging "(onderhoudende artikel 31 Kerkorde)" toe aan hun naam. Deze groep werd bekend als de "artikel 31-ers", en de term 'vrijgemaakt' is direct afgeleid van de Acte van vrijmaking.
Ontwikkelingen en Scheuringen in de Late 20e Eeuw
De periode na 1944 kenmerkte zich door de vorming van een eigen identiteit en infrastructuur, waaronder een nieuwe Theologische Hogeschool in Kampen en de publicatie van het blad De Reformatie. De vrijgemaakten stonden pal voor de gereformeerde belijdenis, maar maakten ook kritiek op de 'valse mystiek' en het 'gebrek aan het rechte zicht op Gods verbond' bij de bevindelijk-gereformeerden. Ds. D. van Dijk was een uitgesproken tegenstander van de zogenaamde 'kenmerkenprediking' of 'onderscheidenlijke (separerende) prediking', die hij zag als een erfenis van de Afscheiding.
In 1967 vond een nieuwe scheuring plaats, waarbij de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) ontstonden. Deze scheuring volgde op de schorsing van 25 predikanten die in een 'Open Brief' het exclusieve karakter van de vrijgemaakte kerken laakten en daarmee, naar het oordeel van de synode, zich keerden tegen de gereformeerde belijdenis.
De GKv isoleerden zich aanvankelijk sterk van andere gereformeerde kerken, wat leidde tot de vorming van een eigen 'zuil' met eigen organisaties, waaronder een politieke partij (het Gereformeerd Politiek Verbond - GPV), een krant (het Nederlands Dagblad) en scholen.
Veranderingen en Fusies in de 21e Eeuw
De 21e eeuw bracht verdere veranderingen met zich mee. Vanaf de jaren 1990 ontstonden samenwerkingsgemeenten met de Christelijke Gereformeerde Kerken (CGK) en de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK), wat op sommige plaatsen leidde tot fusies.
Meer significante ontwikkelingen deden zich voor vanaf het begin van de 21e eeuw. De GKv kenmerkten zich door meer verscheidenheid en een progressieve richting, mede onder invloed van de evangelische beweging. Progressieve stromingen omarmden ruimere theologische opvattingen, onder meer ten aanzien van de vrouw in het ambt, de interpretatie van de schepping (evolutie) en de acceptatie van homoseksuele relaties.
In juni 2017 besloot de synode van Meppel dat de ambten van predikant, ouderling en diaken opengesteld werden voor vrouwen. Dit besluit opende de weg naar fusiebesprekingen met de NGK, waar vrouwen al langer tot het ambt werden toegelaten. De keerzijde was dat het kerkverband in 2017 werd geschorst en in oktober 2022 definitief geroyeerd als lid van het International Conference of Reformed Churches (ICRC). Verschillende buitenlandse zusterkerken namen afstand.
Binnen de GKv vormde zich een front van bezwaarden die streden voor de traditionele standpunten. Vanaf 2017 werkten de kerken actief aan eenwording met de NGK. Op 1 mei 2023 fuseerden de GKv en de NGK tot de Nederlandse Gereformeerde Kerken (NeGK). Niet alle kerken konden zich vinden in deze fusie; de gereformeerde kerken vrijgemaakt te Urk en Capelle aan den IJssel vormden de enige twee resterende Gereformeerde Kerken vrijgemaakt.
Ledenaantallen en Structuur
Het ledental van de GKv vertoonde een dalende trend in de 21e eeuw. In 2003 werd het hoogste aantal leden geteld (126.949), waarna het aantal geleidelijk begon te krimpen. In 2012 telde het kerkverband 277 kerken met ruim 122.000 leden en doopleden. In 2019 waren er 263 kerken met ongeveer 110.331 leden (oktober 2020).
De grondslag van de GKv waren de Bijbel, zes geloofsbelijdenissen en de kerkorde. De Nieuwe Bijbelvertaling (uit 2004) werd in 2005 vrijgegeven voor gebruik in de kerkdienst. Muzikaal gezien bleef het kerkorgel het meest gebruikte instrument, met de piano als goede tweede, hoewel band en combo in opkomst waren. Uit een onderzoek uit 2010 bleek dat in ruim tweederde van de plaatselijke kerken opwekkingsliederen werden gezongen.
De GKv kenden ook een koepelorganisatie van jongerenverenigingen: de Bond van Gereformeerde Jongerenverenigingen (BGJ). Het Nederlands Dagblad was van origine een vrijgemaakt-gereformeerde krant, maar kreeg gaandeweg een meer algemeen christelijk karakter.
Afsplitsingen en Nieuwe Kerkverbanden
De voortdurende discussies en veranderingen leidden tot verdere afsplitsingen. In 2003 ontstond De Gereformeerde Kerken in Nederland (hersteld) (DGN), ook wel de 'Nieuwe Vrijgemaakten' genoemd, uit verontrusting over de koers. In 2009 ontstond uit de vrijgemaakten en de DGN een nieuwe afsplitsing, de Gereformeerde Kerken Nederland (GKN). Voor degenen die binnen het kerkgenootschap bleven maar zich niet konden verenigen met de veranderingen, met name de kerkfusie van 1 mei 2023, ontstond de 'Kerngroep bezinning GKv actief' om hen toerusting en leiding te bieden.
Parijs in opstand: verborgen waarheden van 1944
tags: #gereformeerd #vrijgemaakt #buiten #verband #1969