Het Schnitgerfestival, een vierdaags muziekfestival dat zich richt op de monumentale orgels van Groningen, viert dit jaar zijn tiende editie. Dit prestigieuze evenement, dat van 16 tot en met 19 oktober plaatsvindt, belicht niet alleen de rijke orgelcultuur van de stad, maar markeert ook de opening van een nieuw orgel in de Lutherse Kerk. Dit nieuwe instrument is gebaseerd op het historische Schnitgerorgel uit 1699, waarmee het festival een brug slaat tussen verleden en heden.
Arp Schnitger (ca. 1660-1719) geldt als een van de meest invloedrijke orgelbouwers aller tijden. Zijn instrumenten, voornamelijk gebouwd in Noord-Duitsland en Nederland, hebben een diepgaande invloed gehad op de Noord-Europese orgeltraditie. Hoewel zijn orgels vaak geassocieerd worden met de muziek van Johann Sebastian Bach, is het belangrijk te vermelden dat Bach's bekendste werken voortkomen uit de Saksische en Thuringse orgeltraditie van Centraal-Duitsland. Desondanks heeft Schnitgers werk ongetwijfeld een inspiratiebron gevormd voor Bach, met name in zijn vroege composities.
Een opvallend kenmerk van Schnitgers werkwijze was zijn groot respect voor het werk van zijn voorgangers. Vele van zijn orgels bevatten nog pijpwerk en kasen die dateren uit de late middeleeuwen. Ongeveer een derde van de nog bestaande Schnitgerorgels bevindt zich in Nederland, met een sterke concentratie in de provincie Groningen. De stad Groningen zelf telt drie van deze meesterwerken, waaronder de beroemde orgels in de Aa-Kerk en de Martinikerk.
Het Schnitgerfestival: Een Jubileumeditie met een Nieuw Hart
Het Schnitgerfestival is aan zijn tiende editie toe en wordt georganiseerd door de Stichting Groningen Orgelstad, die zich inzet voor de versterking en uitbreiding van orgelactiviteiten in de stad. Dit jaar onderscheidt het festival zich door een uitgebreid programma van zes dagen, wat een afwijking is van de gebruikelijke weekendprogrammering. Een van de meest significante gebeurtenissen is de ingebruikname van een nieuw orgel in de Lutherse Kerk. Dit instrument is een reconstructie van het oorspronkelijke Schnitgerorgel uit 1699, dat Schnitger destijds aan de kerk en gemeenschap schonk waar hij en zijn medewerkers tijdens hun werk in Groningen kwamen.
Het oorspronkelijke orgel, met twee manualen, werd in 1717 uitgebreid met een pedaaldivisie volgens Schnitgers eigen plannen. Na verdere uitbreidingen in de loop der tijd, werd het orgel rond 1896 vervangen door een nieuw instrument. Sinds 2001 is de traditie van cantates in de Lutherse Kerk hernieuwd, wat in 2006 leidde tot de oprichting van het Luthers Bach Ensemble, onder leiding van kerkorganist Tymen Jan Bronda. De wens voor een orgel dat geschikt is voor de uitvoering van Bach-cantates was hierbij een drijvende kracht.
De specificaties van het nieuwe orgel zijn gebaseerd op de originele documenten van Schnitgers orgel uit 1699/1717. Het enige verschil in de dispositie is de keuze voor een 8′ Praestant als fundament van het hoofdmanuaal, in plaats van een 4′ Praestant. Het oorspronkelijke toonhoogte van het orgel was Kammerton, wat overeenkomt met de hedendaagse a' = 415 Hz, de algemeen aanvaarde toonhoogte voor barokmuziek.
Een Feestelijke Opening en Muzikale Verkenningen
De opening van het nieuwe orgel in de Lutherse Kerk viel samen met een reeks bijzondere jubilea: Reformatiedag, de 500e verjaardag van Luthers 95 stellingen en de 400e verjaardag van de voltooiing van het oorspronkelijke Schnitgerorgel. Na openingsspeeches, waaronder een bijdrage van iemand in de rol van ‘Bach’, en de symbolische overhandiging van een stemvork en -sleutel, trad Ton Koopman op met het Luthers Bach Ensemble. Zij voerden Bachs cantate Ein feste Burg ist unser Gott (BWV 80) uit, in de zeldzame oorspronkelijke versie van Johann Sebastian Bach, zonder de toevoegingen van zijn zoon.
Vervolgens speelde Lutherse Kerk organist Tymen Jan Bronda Bachs orgelversie van Vivaldi's Concerto in D (RV 208). Dit werd gevolgd door Weckmanns Ach wir armen Sünder en Buxtehudes Toccata in d (BuxWV 153), twee stukken die de mogelijkheden van het nieuwe orgel goed tentoonstelden. Ton Koopman bracht ook Haydns Concert in C (H.XVIII:1) ten gehore, gespeeld vanaf het kleinere continuo-klavier.
Het concert eindigde met Bachs dubbelkorig motet Singet dem Herrn ein neues Lied (BWV 225), uitgevoerd met verdubbelde instrumentale partijen. Deze diverse programmering bood een indrukwekkende introductie tot de flexibiliteit van het nieuwe orgel.
Verdieping in Orgels en Muziek tijdens het Festival
Gedurende het festival werden diverse andere concerten en activiteiten georganiseerd, die de veelzijdigheid van orgelmuziek en de historische instrumenten van Groningen belichtten.
De Aa-Kerk: Een Orgel met een Complexe Geschiedenis
De Aa-Kerk in Groningen herbergt een van de beroemde Schnitgerorgels. Het orgel dat hier nu staat, werd oorspronkelijk in 1702 gebouwd voor de Academiekerk (Broerekerk) en bevat pijpwerk van een ouder instrument uit 1679. Na werkzaamheden door A.A. Hinsz in de 18e eeuw, werd het orgel in 1815 naar de Aa-Kerk verplaatst. Na diverse reconstructies en toevoegingen werd het in 2011 gerestaureerd naar een eerdere historische staat, hoewel niet specifiek die van het 1702-orgel. Er is tevens een klein orgel uit 1550 aanwezig.
Improvisaties en Filmmuziek
Tijdens het festival bood Berry van Berkum een improvisatie op Fritz Langs stomme film Der Müde Tod (Destiny) uit 1921. Zijn begeleiding kenmerkte zich door een breed scala aan muzikale texturen, waarbij de nadruk lag op het creëren van een sfeervolle achtergrond.
De Nederlandse Bachvereniging en Vroege Muziek
De Nederlandse Bachvereniging, opgericht in 1921, belichtte de centrale rol van het kerkorgel in Bachs oeuvre en zijn muzikale invloeden. Zij openden met een dramatische cantatesinfonia van Bach, Zu Gott soll allein mein Herz haben, met een prominente orgelpartij. Ook werken van Bachs voorganger als Leipzig Cantor, Johann Kuhnau, en Bachs eigen Clavier-Übung III kwamen aan bod.
Een Orgelreis door de Provincie
Het festival omvatte ook een excursie langs Schnitgerorgels in de regio, geleid door organist Sietze de Vries. Deze excursie bracht bezoekers naar het Schnitgerorgel in Noordbroek (1696) en het eenklaviers Schnitgerorgel in Godlinze (1704). De Vries demonstreerde de klankmogelijkheden van deze instrumenten met improvisaties in de stijl van de Noord-Duitse orgelcomponisten.
De Martinikerk: Een Monumentaal Instrument
De Martinikerk bezit een orgel met een lange geschiedenis, waarvan het oudste pijpwerk uit 1482 dateert. Het instrument is door de eeuwen heen diverse malen vergroot en verbouwd door gerenommeerde orgelbouwers, waaronder Arp Schnitger in 1691/2 en Frans Caspar Schnitger en Albertus Anthoni Hinsz in 1729/30. Het huidige orgel, met drie manualen en 53 registers, is een restauratie van de situatie uit 1740.
Jazz en Cross-over Programma's
Het festival week ook af van de traditionele orgelconcerten met cross-overproducties. Het ZOOE Organ Trio, bestaande uit Sirach ter Veer (gitaar), Petr Agapov (drums) en Dimitris Karkoulias (orgel), bracht een mix van jazz, groove en soul, waarbij improvisatie centraal stond. Dit concert, in de Lutherse Kerk, had als doel een nieuw publiek aan te trekken.
Een ander opmerkelijk programma was ‘Tango! Piazzolla’ in de Nieuwe Kerk, met organist Aart Bergwerff en bandoneonist Santiago Cimadevilla, aangevuld met dans.
De Waarde van het Schnitgerfestival
Volgens de organisatie, vertegenwoordigd door Elsbeth Mulder, is de waarde van het Schnitgerfestival groot. Het festival zet de historische orgels in de spotlights en probeert het publiek bewust te maken van de culturele schat die deze instrumenten vormen. Er is een contrast tussen de internationale waardering voor de Groningse orgels en de lokale perceptie, waarbij orgels vaak uitsluitend geassocieerd worden met kerkdiensten.
Om een breder publiek te bereiken, worden er ook livestreams van concerten aangeboden en worden er inspanningen geleverd om jongeren te betrekken. Het festival benadrukt dat orgels veel meer kunnen bieden dan alleen kerkmuziek, en dat de instrumenten een breed scala aan muzikale mogelijkheden herbergen.
Eerste 'publieke' rondleiding door het wereldberoemde Schnitgerorgel
Toekomstperspectief en Jubileumeditie 2025
Het Schnitgerfestival blijft zich ontwikkelen en innoveren. De editie van 2025, die wederom van 16 tot en met 19 oktober plaatsvindt, zal in het teken staan van het thema ‘Op weg naar 100 jaar vrijheid’, aansluitend bij het nationale herdenkingsjaar 80 jaar vrijheid. Het openingsconcert op donderdag 16 oktober in de Martinikerk zal de Messe Solennelle van Hayo Boerema uitvoeren. Het festival wordt op zondag 19 oktober in de Martinikerk afgesloten met een uitvoering van Monteverdi’s Mariavespers door het Luthers Bach Ensemble.
Naast de hoofdconcerten biedt het festival opnieuw een reeks randactiviteiten, waaronder een orgel-excursie geleid door Sietze de Vries langs dorpsorgels en lunchconcerten in de Pelstergasthuiskerk en de Martinikerk.