Het protestantisme, ontstaan uit de Reformatie in de 16e eeuw, vertegenwoordigt een significante afsplitsing van het katholicisme binnen het christendom. Aanvankelijk onderscheidde men de calvinisten, lutheranen en anglicanen. De 16e eeuw was een periode van ingrijpende hervormingsbewegingen, waarvan vele kortstondig bleken door onderdrukking, uitroeiing of gebrek aan aansluiting bij de bevolking.
De Oorsprong van Kritiek op de Kerk
De kern van de protestantse beweging lag in de groeiende kritiek op de macht, rijkdom en leer van de Rooms-Katholieke Kerk. De term 'protestanten' werd gangbaar voor hen die deze kritiek uitten. Zij vonden dat geestelijken zich te veel richtten op eigenbelang en te weinig op de noden van de armen, iets wat in tegenspraak was met de leringen van Jezus zoals die in de Bijbel te vinden waren.
Bekende figuren uit deze periode waren Maarten Luther (1483-1546) en Johannes Calvijn (1509-1564). Luther, met zijn 95 Stellingen uit 1517, wordt vaak gezien als de initiator van het protestantisme als stroming. Echter, ook eerdere denkers zoals de 15e-eeuwse Tsjech Jan Hus werden later als 'protestanten' bestempeld. Zowel Luther als Calvijn deelden de overtuiging dat de kerkelijke praktijken hervormd moesten worden. Hun kernpunten omvatten:
- Het recht op directe toegang tot en interpretatie van de Bijbel, waarbij de Bijbel boven de autoriteit van de paus stond.
- Het geloof als enige weg tot redding en het verwerpen van de aflaathandel, waarbij de Kerk geld verdiende door zonden kwijt te schelden.
- De afwijzing van de rijkdom, pracht en praal die kenmerkend waren voor de katholieke kerk.
Het protestantisme kenmerkt zich door een strikte naleving van de Bijbel en sobere kerkgebouwen, vrij van uitgebreide versieringen.
De Opkomst van het Calvinisme
Het calvinisme, vernoemd naar de Franse hervormer Johannes Calvijn (1509-1564), is een invloedrijke stroming binnen het protestantisme. Calvijn zelf was overigens geen voorstander van het vernoemen van een beweging naar een persoon, maar benadrukte dat het de Bijbel als uitgangspunt moest hebben.
Centraal in het calvinisme staat het idee dat God soeverein is over alle aspecten van het leven en dat de Bijbel het hoogste gezag bezit. Belangrijke concepten zijn de zondigheid van de mens en de predestinatie, het geloof dat God vooraf bepaalt wie gered zal worden. In de hedendaagse spreektaal wordt het label 'calvinistisch' zowel positief gebruikt, ter aanduiding van een sobere en Bijbelgerichte levensstijl, als negatief, om iemand als streng of bekrompen te typeren.
Hoewel Nederland vaak wordt gekenmerkt als een 'calvinistisch landje', stellen hedendaagse theologen en historici dat de invloed van Calvijn mogelijk is overdreven. Theoloog Mirjam van Veen suggereert dat veel kenmerken die als calvinistisch worden beschouwd, eerder voortkomen uit de 17e-eeuwse Nadere Reformatie dan uit Calvijns oorspronkelijke leer. Calvijn wordt door sommigen niet langer gezien als een benepen figuur, maar als een intellectueel die door zijn humanistische scholing contacten onderhield met geleerden en wereldlijke leiders.
De Nadere Reformatie
De Nadere Reformatie was een 17e-eeuwse religieuze beweging die streefde naar verdere hervorming van de Nederlandse samenleving. Aanhangers, de zogenaamde 'Oudvaders', meenden dat de zuivere leer uit de 16e eeuw meer tot uiting moest komen in het dagelijks leven. Deze beweging verzette zich tegen 'wereldse' invloeden en legde de nadruk op bekering en een persoonlijk doorleefd geloof.
Verschillen tussen Luther en Calvijn
Hoewel zowel Maarten Luther als Johannes Calvijn kerkhervormers waren met een gedeelde afkeer van de katholieke kerk, verschilden hun concrete ideeën over de toekomstige kerk aanzienlijk. Luther is de grondlegger van het lutheranisme, terwijl Calvijn de oprichter is van het calvinisme.
Een cruciaal verschil lag in het concept van predestinatie. Calvijn geloofde dat iemands eindbestemming - redding of verdoemenis - al voor de geboorte door God was bepaald en dat de levenswandel hier geen invloed op kon hebben. Luther daarentegen geloofde niet in predestinatie.
Op het gebied van politiek en kerkelijke organisatie waren er eveneens verschillen:
- Vorst en volk: Luther zag de vorst als door God gekozen en keerde zich tegen opstand, wat neer zou komen op verzet tegen Gods wil. Calvijn daarentegen vond dat het volk in opstand mocht komen tegen een tirannieke vorst die Gods eer niet diende.
- Kerk en staat: Calvijn pleitte voor de scheiding van kerk en staat, terwijl Luther geen scheiding wenste.
- Kerkelijke organisatie: Luther zag bisschoppen als leiders van de kerk, terwijl Calvijn de kerkenraad (consistorie), bestaande uit gelovigen uit de elite, doctoren, diakens, pastores en ouderlingen, als hoogste orgaan beschouwde.
Luther en Calvijn hebben elkaar nooit ontmoet en hun ideeën mogelijk niet direct met elkaar besproken. Er is sprake van een brief die Calvijn aan Luther zou hebben gestuurd, maar die Luther nooit heeft ontvangen.
De Verspreiding en Invloed van het Calvinisme
Het calvinisme kende een brede verspreiding en had aanzienlijke invloed in diverse Europese landen, waaronder Frankrijk (hugenoten), Schotland (onder John Knox), delen van Zwitserland en de Nederlanden. Ook in Engeland bij de puriteinen en in de Verenigde Staten, waar het terug te vinden is in presbyteriaanse en congregationalistische kerken, liet het calvinisme sporen na.
De eerste versie van Calvijns invloedrijke werk, de Institutio Christianae Religionis (Institutie), verscheen in 1536. Dit werk diende als handleiding voor het lezen van de Bijbel, riep op tot vroomheid en had als doel de protestantse leer te verspreiden.
In Nederland werd het gereformeerde protestantisme, gebaseerd op het calvinisme, de dominante stroming. De Nederduits Gereformeerde Kerk (NGK), gesticht in 1571 in Emden, werd de publieke kerk van de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. Aanhangers in de Zuidelijke Nederlanden vluchtten naar het Noorden, waar zij hun eigen Waalse kerken stichtten. In 1816 fuseerden de NGK en de Waalse Kerken tot de Nederlandse Hervormde Kerk.
In de 19e eeuw ontstonden er spanningen binnen de Nederlandse Hervormde Kerk tussen vrijzinnigen en rechtzinnigen. Na de afscheiding in 1944, waarbij een conservatief deel van de Gereformeerde Kerken zich afsplitste (de Vrijmaking), moderniseerden de Gereformeerde Kerken in de jaren zestig en zeventig. De ontzuiling en het ideaal van oecumene leidden tot samenwerkingsprocessen die uiteindelijk resulteerden in de fusie van de Nederlandse Hervormde Kerk, de Gereformeerde Kerken in Nederland en de Evangelisch-Lutherse Kerk tot de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) in 2004.
Interne conflicten binnen het calvinisme leidden ook tot scheuringen, zoals de vorming van de Nederlands Gereformeerde Kerken (NGK) in 1967 uit onvrede over de interpretatie van de Vrijmaking van 1944.
Calvinisme en de Moderne Wereld
Het calvinisme heeft een aanzienlijke invloed gehad op de vorming van de moderne wereld, met name op het gebied van politiek, cultuur en economie. Auteurs als Max Weber hebben een verband gelegd tussen de opkomst van het kapitalisme en het calvinisme. Weber betoogde dat de calvinistische nadruk op hard werken, betrouwbaarheid, ijver, eerlijkheid en gezagsgetrouwheid een vruchtbare bodem vormde voor de ontwikkeling van een rationele, kapitalistische economie. Het streven naar vooruitgang, oorspronkelijk wellicht geestelijk bedoeld, kreeg ook een materiële interpretatie.
De Nederlandse Grondwet wordt nog steeds gezien als sterk beïnvloed door calvinistische principes. In de 19e eeuw kende het calvinisme een heropleving, mede dankzij figuren als Abraham Kuyper, die met publicaties, een politieke partij en de oprichting van de Vrije Universiteit in Amsterdam een nieuwe impuls gaf aan de orthodoxe calvinistische beweging.
Vandaag de dag is het katholicisme de grootste stroming in Nederland, gevolgd door het calvinisme. In Zuid-Afrika en Namibië is het calvinisme, met name via de Nederduits Hervormde Kerk en de Nederduits Gereformeerde Kerk, de dominante religie onder de Afrikaanstalige bevolking.
Debatavond "De twijfelende Calvijn" (archiefbeeld 01-04-2009)
tags: #tweede #stroming #calvinisten