Nederlandse Gereformeerde Schrijfsters: Een Overzicht

Binnen de Nederlandse literatuur nemen vrouwen met een gereformeerde achtergrond een bijzondere plaats in. Hun werk, vaak geworteld in de strikte normen en waarden van hun opvoeding, verkent thema's als geloof, twijfel, identiteit en de zoektocht naar persoonlijke vrijheid. Deze auteurs putten uit een rijke traditie van protestants-christelijke literatuur, maar breken tegelijkertijd met bestaande conventies om hun eigen stem te laten horen.

Monica Nieuwenhuijse: Verhalen over Goed en Kwaad

Monica Nieuwenhuijse, wonend in het orthodox-protestantse Waarde, presenteert zich als schrijfster naast haar rollen als echtgenote, moeder en grootmoeder. Sinds 2019 heeft ze vijf boeken gepubliceerd die, aldus de tekst, "onder orthodoxe protestanten - een half miljoen in Nederland, jonge mensen vaak - zeer aanslaan." Zelf relativeert ze haar succes door te zeggen: "Veel wordt me aangereikt."

Thematiek en Inspiratie

Haar verhalen behandelen thema's als oorlog en geweld, met settings in Afrika, het Midden-Oosten en Europa. Vriendschap, verraad en vergeving, evenals de verhouding tussen islam en christendom, komen aan bod. De kern van haar werk draait om de vraag naar wat goed en kwaad werkelijk is, een thematiek die "zomaar duidelijk is dat nooit." Haar personages worden omschreven als "klassieke romanhelden die op de proef worden gesteld en keuzes moeten maken."

In haar roman Noem mijn naam, die in oktober verscheen, vlucht het personage Firas met zijn gezin uit Syrië naar Nederland. Onderweg wordt hij geconfronteerd met gruwelijke gebeurtenissen en geterroriseerd door herinneringen aan een misdaad die hij pleegde om te overleven. Dit boek is deels gebaseerd op een Syrische vluchteling, Firas genaamd, die enige tijd bij Nieuwenhuijse en haar man woonde. Ondanks haar SGP-stem en lidmaatschap van de Gereformeerde Gemeenten, benadrukt ze dat "Moslims ook mensen zijn."

Persoonlijke Ontwikkeling en Geloof

Nieuwenhuijse groeide op in een gelovig gezin in Geldermalsen, waar haar ouders actief waren in het ondersteunen van christenen in Rusland en evangelisatiewerk in katholieke landen. Zelf was ze tot haar 23e niet gelovig en kende ze een periode van opstandigheid tegenover het geloof. Een diepgaande levensverandering vond plaats op 7 januari 1999, na het lezen van John Angell James' boek Wat moet ik doen om zalig te worden? en een preek over de parel van grote waarde. Ze beschrijft haar bekering als een moment waarop ze "rein" werd, met de tekst uit Micha 7 vers 19 in haar hart: "Ik zal je zonden wegwerpen in een zee van eeuwige vergetelheid."

Haar schrijverschap werd mede ingegeven door een reis naar Vietnam voor De Ondergrondse Kerk. Daar zag ze de vreugde en het vuur van christenen die alles voor hun geloof hadden opgegeven. Dit contrasteerde met de "lauwheid" die ze soms bij Nederlandse christenen constateerde. Ze stelt dat christenen hier niet voor hun leven hoeven te vrezen, wat kan leiden tot minder intens geloof. Met haar debuutroman Een zeker man had een vijgenboom, over een succesvolle Nederlander die verloren gaat, wilde ze deze thematiek aankaarten.

Franca Treur: Terugkeer naar de Wortels

Franca Treur, opgegroeid in een bevindelijk gereformeerd boerengezin in Zeeland, nam tijdens haar studie psychologie en Nederlands aan de Universiteit Leiden afstand van het geloof. In haar studententijd werd ze lid van het dispuut Panoplia, onderdeel van de landelijke reformatorische studentenvereniging. Haar academische onderzoek naar overeenkomsten tussen Bijbelse verhalen en oude culturen, zoals het zondvloedverhaal uit het Gilgamesj-epos en het scheppingsverhaal uit het Babylonische Enoema Elisj, leidde tot de conclusie dat deze verhalen "slechts waren opgesteld om troost te bieden aan de mens." Ook het niet ervaren van het bestaan van God speelde hierin een rol.

Debuut en Succes

In 2006 won Treur de Selexyz Debuutprijs met haar boek Maak iets van je leven! Maar wat?. Haar doorbraak kwam in oktober 2009 met de roman Dorsvloer vol confetti. Dit boek, dat het leven beschrijft van een meisje dat opgroeit in een traditioneel en gelovig boerengezin in Zeeland, verkocht ruim 150.000 exemplaren en werd verfilmd. In haar derde roman, Hoor nu mijn stem (2017), keert Treur terug naar de wereld van het streng gereformeerde geloof.

Thematiek en Perspectief

Hoor nu mijn stem verkent het leven van Geraldina (Ina) Wisse, die zich emancipeert van een wereld waarin vrouwen weinig in te brengen hebben naar een rol als radio-interviewer Gina. Het boek behandelt thema's als schuldgevoelens, de zoektocht naar verbinding met andersdenkenden en het loslaten van een gelovige opvoeding. Treur beschrijft schrijven als een "emanciperend" proces, waarin ze de macht heeft om de wereld vorm te geven. Ze benadrukt het belang van uitdaging en het dicht bij jezelf blijven om anderen te boeien.

Ze uit ook waardering voor het gemeenschapsgevoel binnen gelovige kringen, hoewel ze de afgescheidenheid en het vijandbeeld van de buitenwereld als nadelen ziet. Tegelijkertijd merkt ze op dat veel voormalige gelovigen opluchting ervaren door de verlossing van schuldgevoelens en de angst voor een alziende God.

De Historische Context van Protestants-Christelijke Jeugdliteratuur

De protestants-christelijke jeugdliteratuur heeft een lange geschiedenis in Nederland, die teruggaat tot de negentiende eeuw. De Réveil-beweging speelde hierin een cruciale rol, met auteurs als Jan de Liefde, Eduard Gerdes en A.J. Hoogenbirk die de basis legden voor een genre gericht op het overbrengen van geloof en waarden aan kinderen.

Ontwikkelingen door de Eeuwen Heen

In de eerste helft van de twintigste eeuw kende dit genre een bloeiperiode, met veelgelezen auteurs als W.G. van de Hulst, Anne de Vries en K. Norel. Hun boeken, vaak gekenmerkt door een orthodoxe inslag en moraliserende elementen, werden in grote oplagen verkocht. De thematiek varieerde van historische verhalen tot verhalen over het dagelijks leven, steeds met een duidelijke boodschap.

Tegelijkertijd ontstond er ook een vrijzinnige tak binnen de protestants-christelijke jeugdliteratuur, die meer ruimte bood voor wetenschap en minder dogmatische opvattingen. Auteurs als Henriëtte Wijthoff, C.M. van Hille-Gaerthé en Mien Labberton schreven verhalen die zich richtten op fijngevoeligheid, levensernst en een meer genuanceerd godsbesef.

Kwaliteit en Reikwijdte

De kwaliteit van de protestants-christelijke jeugdliteratuur was wisselend. Hoewel sommige boeken, zoals die van W.G. van de Hulst, kwalitatief hoogstaand waren en een breed publiek bereikten, hadden veel werken te kampen met stereotypering en een te nadrukkelijke boodschap. De geborgenheid die deze boeken boden, was een belangrijke kwaliteit, maar de geforceerdheid van de boodschap kon de literaire waarde verminderen. De reikwijdte van het genre was beperkt; er was weinig ruimte voor "opgeruimde, niemendallerige vrolijkheid" en ontspanningslectuur. Het neutrale kinderboek bleef daardoor een aantrekkelijk alternatief.

Verandering na 1945

Na 1945, en met name vanaf de late jaren zestig, raakte de protestantse jeugdliteratuur steeds meer in de marge. Vrijzinnige boekjes verdwenen nagenoeg geheel, terwijl orthodoxe publicaties voornamelijk nog in behoudende kerkelijke kringen belangstelling ondervonden. Hoewel er nog steeds nieuwe titels verschijnen, is de algemene interesse afgenomen.

Maarten 't Hart: Afrekenen met het Verleden

Maarten 't Hart, bekend om zijn satirische humor en nuchtere, wetenschappelijk onderbouwde kijk op het leven, verkent in zijn werk regelmatig thema's als geloof, ontsnapping aan een streng gereformeerd milieu en het 'anders zijn'. Zijn werk ademt een sfeer van kritiek op de religieuze dogma's van zijn jeugd, gecombineerd met een diepe liefde voor de natuur en klassieke muziek.

Geloof en Twijfel

In zijn roman Magdalena, die zijn moeder portretteert, rekent 't Hart af met de rigide gereformeerde opvoeding die hij en zijn familie hebben ondergaan. Hij beschrijft de "waan van het christelijk geloof" en de "waanzin" van zijn moeder, die gekenmerkt werd door ziekelijke jaloezie en paranoia. De brief van zijn moeder aan zijn zwager, waarin ze zijn geloofsafval en vermeende verbond met Satan aanklaagt, illustreert de extreme reacties binnen deze sociale kring op afwijkende opvattingen.

't Hart's kritiek op het christendom is niet nieuw; hij heeft zich in zijn oeuvre herhaaldelijk verzet tegen de miskenning en de dogmatische benadering van het geloof. De passages waarin hij de kernverhalen van het christendom, zoals de Apostolische Geloofsbelijdenis en het Onze Vader, kritisch analyseert, zijn gericht op het confronteren van (streng)christelijke lezers met hun eigen overtuigingen.

De Rol van het Verleden

Hoewel Magdalena geen afrekening met de moeder zelf is - de liefde tussen hen is duidelijk aanwezig - is er wel een onderliggende woede die 't Hart niet direct op zijn ouders kan richten. Zijn strijd met het instituut kerk en haar vertegenwoordigers wordt gezien als een indirecte confrontatie met zijn opvoeding. De ogenschijnlijk overbodige passages, die een "kleinzielig achterhoedegevecht" lijken, zijn cruciaal om deze innerlijke strijd te begrijpen.

't Hart's werk wordt beschouwd als conventioneel en verhalend, met een groot publiek. Veel van zijn boeken werden bestsellers, wat aangeeft dat zijn thema's en zijn kritische, maar ook humoristische, benadering resoneren bij een breed publiek. Zijn fascinatie voor travestie, zoals verbeeld in de portretten van Lia Laimböck, voegt een extra laag toe aan zijn complexe persoonlijkheid en zijn zoektocht naar identiteit.

tags: #nederlandse #gereformeerde #schrijfsters