Inleiding
De termen preken en prediken worden vaak door elkaar gebruikt, maar kennen nuances die belangrijk zijn om te begrijpen, met name binnen religieuze contexten. Hoewel beide verwijzen naar een toespraak binnen een liturgische of religieuze setting, zijn er verschillen in hun toepassing, inhoud en de tradities waarin ze voorkomen.
De Preek in Verschillende Religieuze Tradities
Katholieke Preek
Wanneer een homilie deel uitmaakt van de Mis, kan een preek ook onderdeel zijn van andersoortige vrome bijeenkomsten. Bij gebedsvieringen en retraites wordt veelal een preek gehouden, waarbij het onderwerp - anders dan in de Mis - vrij te kiezen is. Bijzondere soorten katholieke preken zijn de vastenpredicaties en boetepreken.
Protestantse Prediking
In samenkomsten van een protestantse gemeente staat de prediking, de verkondiging van Gods Woord, centraal. Vóór de prediking worden een of meer Bijbelgedeelten voorgelezen, waarna in de prediking zelf de boodschap van de Bijbel aan de verzamelde gemeente wordt uitgelegd, en wordt aangegeven hoe deze kan worden toegepast in het dagelijks leven. De preek wordt meestal gehouden door een theologisch geschoolde predikant of kerkelijk werker (in evangelische en pinksterkerken) een voorganger; wanneer er geen beschikbaar is, leest in het algemeen een van de ouderlingen een door een predikant gemaakte preek voor (preeklezen).
Calvijn, de grondlegger van het gereformeerd protestantisme - er zijn meer vormen van protestantisme, te denken valt onder andere aan het lutheranisme -, was zelf een uitnemend prediker. In Genève preekte hij dagelijks. Over het algemeen zijn de protestantse erediensten sober van karakter. Men komt samen om de Bijbel, het "Woord van God", te horen en leren verstaan. In de protestantse prediking wordt de aandacht sterk gericht op het verstaan van de Bijbel met het oog op het persoonlijk beleven en (dagelijks) leven, zowel in de levenssfeer van familie en gelijkgezinden als in de "wereld".
Islamitische Khutbah
De khutbah is een preek binnen de islam die voor de gezamenlijke vrijdagsalat en na de speciale salat van het Offerfeest en het Suikerfeest wordt gehouden. Daarnaast wordt een khutbah gehouden op de Vlakte van Arafat tijdens de hadj. Degene die de khutbah houdt, wordt khatib genoemd. Hoewel doorgaans de imam de khutbah houdt, kan deze ook door een ander gehouden worden.
De Essentie van een Effectieve Preek
Het verschil zit 'm niet alleen tussen de ene en de andere kerk. Er zijn preken die een gemeente van ong. 60 mensen lieten groeien naar 250. Het verschil in preken? De ene prediker begaf zich onder de mensen, binnen en buiten de kerk, hoorde wat hun problemen en moeiten waren, wat er dus in hun hart leefde en wist deze naar de Bijbel toe te brengen. De andere prediker praatte de mensen vanuit de Bijbel (dus andersom) eerst een schuldgevoel aan en kwam dan met de Bijbelse boodschap. Het ging altijd over wat we verkeerd deden en dat we moesten veranderen. De eerste maakte zijn preek altijd op maandag, los van het wereldgebeuren, de tweede op zaterdag, met vaak als voorbeeld een gebeurtenis van de afgelopen week. Maar als je met persoonlijke problemen zit, interesseren die je niet. Zulke preken komen dan niet over.
Beste vraagsteller, ik herken jouw vraag. En inderdaad, je kon een week lang nadenken over de inhoud van zijn preek. Bijbellezen onder bidden en de leiding van de Heilige Geest. Luisteren naar de Stem in mijn hart. Soms is het een stem met een kleine 's'. Weer verkeerd, maar dan mag de Stem met de grote 'S' er zijn als ik dat erken. Daardoor kom ik soms wel tot een andere mening. Maar ik vind dat die niet minder of verkeerd hoeft te zijn als de mening van een dominee.
Variëteiten en Benamingen van Toespraken
Preek, overdenking, verkondiging, meditatie: preken zijn er in soorten en maten. De verschillende benamingen hebben echter gemeen dat het aanduidingen zijn voor de toespraak die in een liturgische context - meestal een kerkdienst - gehouden wordt. In de christelijke traditie is de prediking misschien wel het meest gewaardeerde én het meest bekritiseerde element van de eredienst. Met een goede preek bedoelen mensen een preek die persoonlijk inspireert, motiveert en verrassend nieuw inzicht biedt. Wie spreekt over een ‘slechte’ preek denkt allereerst aan een langdradig, afstandelijk of ouderwets betoog waar geen eind aan lijkt te komen.
Toch worden niet alle toespraken zo negatief bekeken. TED-talks zijn populair, terwijl ze soms verrassend veel op preken lijken: bevlogen monologen met een goede boodschap. Maar ook als een toespraak als ‘Spoken Word’, wordt aangekondigd, is belangstelling verzekerd. Dat past ook bij preken, ooit heette de bestudering van de prediking de ‘sacra retorica’, de heilige retoriek. Dat duidt op meer dan een willekeurige toespraak, het refereert aan een diepere laag, namelijk mensentaal die raakt aan het diepste wat er is: aan heiligheid, ofwel het geheimenis van goddelijke presentie.
Bronnen van de Preek en Homiletiek
Prediking als unieke vorm van bemiddeling van heil, is precies de reden waarom de preek in de protestantse traditie zo’n prominente plaats heeft gekregen. In dit drieluik verken ik achtereenvolgens de bronnen, de spiritualiteit en variaties van prediking vanuit het theologische vak van de preekkunde, oftewel de ‘homiletiek’.
De bron van preken is niet het spreken, maar het luisteren, het horen. Een preek wortelt in het zorgvuldig beluisteren van bronnen. Meestal zijn dat allereerst teksten: bijbelteksten die passen bij de liturgische jaarkalender of de seizoenen van het moment. Die bijbelteksten zijn voorgegeven. De prediker én de hoorders verhouden zich gezamenlijk tot deze bijbelteksten als bron. De basis ligt in het jodendom. De teksten zelf zijn deels ontsproten uit vormen van liturgisch ritueel en op hun beurt vormen ze zelf ook weer nieuw ritueel. Zo is bijvoorbeeld de klassieker van Huub Oosterhuis, het lied ‘de steppe zal bloeien,’ niet alleen een lied met poëtische hertaling van een profetie uit Jesaja, maar ook een Paaslied en voor veel christenen ook een lied dat bijzondere betekenis heeft gekregen in situaties van rouw.
Bijbelteksten zijn echter niet de enige bronnen van de preek. Om de teksten te ontsluiten zijn er allerlei hulpmiddelen, commentaren en preekarchieven om uit eerdere preken te putten. Hoewel van Augustinus al gezegd werd dat hij liever had dat mensen zijn (goede) preken kopieerden dan dat ze zelf slechte preken maakten, neem je natuurlijk het liefst niet al te veel blind over van deze eerdere preken. Maar behalve de bijbelse bronnen en alles wat daaromheen geschreven is, vormt het leven zelf een bron voor de preek. De exegese die een prediker verricht is niet alleen exegese van de bijbel, maar ook van levenservaringen van mensen en van gebeurtenissen en processen in cultuur en samenleving. Vanouds kent de Reformatie ook het patroon van de ‘tijdrede’, waarin de prediker de actualiteit probeert te duiden in het licht van Gods (heils)geschiedenis. Hoewel mensen vandaag de dag voor het duiden van de tijdgeest allerlei andere media tot hun beschikking hebben, heeft de preek ergens altijd nog deze functie behouden. Om dat goed en verantwoord te kunnen doen, is een stevige theologische basis nodig. Theologie is daarmee ook een bron van de prediking, want losse teksten en losse actualiteit leveren hooguit anekdotische preken op, maar geen consistente theologische visie op gelovig leven en samenleven en heil en onheil.
Doelen en Functies van de Prediking
Uiteindelijk gaat het in de prediking om het in gesprek brengen van verschillende bronnen in een consistent verhaal. Het verhaal kan verschillende doelen hebben: om mensen te overtuigen, zoals in apologetische prediking; om te bemoedigen zoals in pastorale prediking; om tot getuigenis en handelen aan te zetten zoals in opwekkingsprediking; of nog weer anders om te onderwijzen of om te vermanen in catechetische of profetische prediking. Maar in al deze vormen gaat het uiteindelijk om het zoeken naar een vorm van resonantie, zodat het leven uit de bronnen gaat resoneren met het leven van de prediker, de hoorders en de Heilige zelf. Hoorders van de preek verlangen naar een woord dat hun ziel raakt, wellicht in het besef dat een preek van andere orde is dan de dagelijkse media die zij volgen.
Bevindelijke Prediking en de Toepassing van het Woord
Er is een discussie over bevindelijke prediking, waarbij de vraag centraal staat of in elke preek uiteengezet moet worden hoe een mens bekeerd wordt. Sommigen menen dat de tekst gepredikt moet worden en aan de hand daarvan lessen getrokken moeten worden voor het geestelijke leven, en dat, indien de tekst daartoe aanleiding geeft, ook besproken moet worden hoe een zondaar tot Christus komt. Anderen benadrukken de gewilligheid van Christus en Zijn zondaarsliefde, en dat iedere zondaar welkom is bij deze Heiland. Wanneer de ogen geopend worden voor en door een verkondigde Gekruisigde, dan zit een zondaar aan Zijn voeten.
Bevindelijke prediking wordt niet gezien als het opsommen van de beleving van Gods kinderen in de derde persoon meervoud ('ze hebben, ze weten, ze voelen'), maar bij voorkeur in de 'u-vorm': 'Als u, dan zult u...' Dit komt veel dichterbij. Het Woord moet zo dichtbij komen, dat als het Woord door Gods Geest opengaat, het gaat bevinden. Het Woord gaat ondervinden. De kracht van het Evangelie zit in de bezittelijke voornaamwoorden.
De kracht van het Evangelie zit in de bezittelijke voornaamwoorden. De mens wordt niet bekeerd door te horen "hoe het gaat", maar door de kracht van Gods woord. Teksten die God gebruikt om Zijn kinderen te bekeren, doen een appel tot bekering, geloof, tot het komen tot Christus, zoals bijvoorbeeld Jesaja 55. Het is niet zozeer de manier waarop mensen bekeerd kunnen worden die beschreven mag worden, maar het beschrijven is nog geen prediken. Er zijn predikanten die zeggen dat het nodig is dat Gods wet scherp gepredikt wordt en dat zonden aangewezen moeten worden, maar dit zelf niet doen.
De focus moet niet liggen op hoe een dode zondaar tot Christus komt, aangezien een dode doorgaans bewegingloos is. De focus moet liggen op hoe Christus tot dode zondaren komt. Christus en Zijn actie moeten vooropgesteld worden, niet onze passiviteit. Het evangelie moet centraal staan en dat is niet onze passiviteit, maar dat God mensen verlost.
Ds. A. Simons over aanbod van genade, geloofszekerheid en Christus alleen | Getuigend Gesprek #7 |
Preekstijlen en Bijbelse Richtlijnen
Dominees hanteren verschillende preekstijlen. Grofweg zijn er twee categorieën: de ene loopt met de hoorder van A tot Z door de tekst, legt uit, geeft context en past het toe. Dit resulteert in verschillende, soms uiteenlopende toepassingen. De andere categorie predikers weet van tevoren precies welk punt ze willen maken. Persoonlijk ervaren sommigen meer aan de laatste stijl, omdat het helpt om te luisteren en het meer ‘binnenkomt’, met een merkbaar effect op denken en handelen, zeker als de predikant ook de ‘hoe-vraag’ beantwoordt.
De Bijbel zegt echter niet expliciet iets over preekstijlen. Er is daarin een zekere vrijheid, en dezelfde prediker kan beide stijlen hanteren. Men zegt wel: elk vogeltje zingt zoals hij gebekt is. Er mag een zekere veelkleurigheid zijn in de manier waarop een predikant het evangelie brengt. Het belangrijkste is dat het Woord van God zo duidelijk mogelijk verstaan zal worden. Bij de voorbereiding moet men zich afvragen: wat wil God in deze tekst of in dit gedeelte ons zeggen? In een preek zijn altijd twee polen: God en de zondaar. Dus wie is God in dit gedeelte en wie is de mens in deze situatie. Kortweg gezegd: het gaat om God en de zondaar. Hoe komt een zondaar in verzoende gemeenschap met God? Bij andere teksten kan het ook gaan over de groei van het geloof. Dat hangt van de tekstkeuze af.
De Bijbel is een zeer gevarieerd boek omdat God zo groot is en de mens in allerlei situaties kan terechtkomen. Daarom is allereerst de exegese belangrijk: wat staat er in deze tekst over God. Anderzijds dient een prediker ook te weten wie de hoorder is. In de prediking legt de Heilige Geest verbinding tussen God en mens. Bij het kiezen van een thema is het belangrijk dat God de hoofdpersoon is. Het is tenslotte verkondiging in de naam van God: Alzo spreekt de Heere. De verdeling kan variëren, bijvoorbeeld:
- Thema: Jezus verloochend door Petrus.
- Verdeling: 1. Gewaarschuwd door Jezus. 2. Het ontkennen van Jezus. 3. Gekend door Jezus.
- Of: 1. Waar het gebeurde. 2. Door wie het.
Prediking is geen menselijke zaak, noch van de prediker, noch van de hoorder. De Geest is bezig dit Woord in de harten te brengen. Er is veel literatuur over het houden en maken van preken geschreven, bijvoorbeeld door schrijvers als A. de Reuver, H. Jonker, G. van der Hoek, en in de "Gereformeerde Homiletiek" van dr. T. Hoekstra, die ingaat op de stof voor de bediening van het Woord, het wezen van de tekst, de tekstkeuze, de verklaring (exegese) en de toepassing, inclusief hoe de Heilige Geest de hoorder tot Christus kan brengen.