De predikanten van Hoevelaken: een historisch overzicht
De hervormde gemeente van Hoevelaken kent een rijke geschiedenis, met diverse predikanten die in de loop der jaren leiding hebben gegeven aan de gemeente. Hieronder volgt een opsomming van de voorgangers, met vermelding van hun dienstjaren waar bekend:
- ds. A.
- ds. R.
- ds. A.
- ds. A.
- ds. A.
- ds. C.
- ds. G.
- ds. R.
- ds. G. (01)
- ds. J.J. (01)
- ds. A.J. (01)
- ds. H. (01)
- ds. J.W. (01)
- ds. T. (01)
- ds. M. (01)
- ds. S. (01)
- ds. D. (01)
- ds. P.H. (01)
- ds. D.J.D. (01)
- ds. J.F. (01)
- ds. H. (01)
- ds. J. (01)
- ds. G.J. (01)
- ds. A. (01)
- ds. M.J. (06)
- ds. H.J.P. (04)
- ds. J.J. (04)
- ds. J. (07)
- ds. F. (08)
- ds. B. (02)
- ds. A. (03)
- ds. IJ. (01)
- ds. J.A. (02)
- ds. W.L. (06)
- ds. J.G. (02)
- ds. J. (12)
- ds. W.A.S. (03)
- ds. A. (09)
- ds. J.G. (28)
- ds. T.J. (03)
- ds. G.D. (05)
- ds. C.J.P. (07)
- ds. A.P. (01)
- ds. G. (01)
- ds. A.L. (06)
- ds. A.J. (03)
- ds. J.M. (02)
- ds. P.H. (01)
- ds. G.M. van Meijeren (Gerrit Mattheus) (wijk West) (vanaf 11-10-2015 hulppredikant)
- ds. A. (01)
- ds. H. Russcher (Hendrik) (vanaf 13-10-2024 in Veenendaal)
De geschiedenis van geloof en kerk in Hoevelaken
De religieuze geschiedenis van Hoevelaken kan vanuit verschillende invalshoeken worden benaderd. Een belangrijke invalshoek is de genealogie, die de sterke verbondenheid van bepaalde families met de plaats en haar kerkelijke leven belicht. Namen als Beitler, Vreekamp, Veldhuizen en Pleizier duiken decennialang op in de kerkelijke archieven.
Daarnaast is er de religieuze bestuursgeschiedenis. Hierbij wordt gekeken naar de relatie van de kerk met het lokale bestuur, het werk van de kerkvoogdij en het financiële beheer. De ambachtsheerlijkheid Hoevelaken, lange tijd in handen van de familie Van Lijnden en later de familie Schimmelpenninck van der Oye, speelde hierin een belangrijke rol. De Schimmelpennincks stichtten een school, vulden financiële tekorten aan en schonken de kerk een orgel. De ambachtsheer was vaak president-kerkvoogd en had het collatierecht bij de beroeping van een nieuwe predikant.
De klassieke lokale kerkgeschiedenis vanuit confessionele tradities plaatst de eigen kerkelijke gemeente centraal. Voor katholieken was er na de Reformatie lange tijd geen eigen godshuis in Hoevelaken, totdat in de jaren 1960 weer een eigen parochie werd gesticht. De hervormde gemeente, die haar oorsprong vindt in de 16e-eeuwse Reformatie, kende een trage protestantisering. De katholieke pastoor Pontificius weigerde zich aan te sluiten bij de gereformeerde kerk en vertrok uiteindelijk, waarna Hoevelaken van 1601 tot 1612 vacant was.
Een vierde perspectief wordt geboden door dr. Henk Vreekamp, die geschiedenis benadert vanuit de principes van mythistory. Zijn werk neemt de Veluwe als uitgangspunt en verkent de confrontatie tussen heidendom en christendom, waarbij hij ook aandacht besteedt aan volksverhalen en bijgeloof. Vreekamp stelt dat de tovenaar van Hoevelaken, Rikert Vreekamp, evenveel recht op aandacht heeft als de dominee, gezien zijn betrokkenheid bij de kerkelijke gemeenschap.
De hoofdtitel van het boek "Hemels Hoevelaken" verwijst naar het bovennatuurlijke en is gekozen als alliteratie met "Heilig Nijkerk". Het gekozen perspectief is dat van de religiegeschiedenis van een valleidorp. Dit perspectief geeft ruimte aan alle manieren waarop mensen zingeving verlenen aan hun tijd en plaats, en hoe ze een relatie aangaan met het bovennatuurlijke.
De oorsprong en ontwikkeling van de kerk in Hoevelaken
Het moment van ontstaan van de kerk in Hoevelaken ligt in het duister. In 1132 werd het moerasgebied dat later Hoevelaken werd, door de bisschop van Utrecht ter ontginning uitgegeven. Kerkelijk viel Hoevelaken aanvankelijk onder de parochie Leusden. In het tweede kwart van de twaalfde eeuw (tussen 1125 en 1150) moet Hoevelaken een eigen kerk met pastoor hebben gekregen.
De kleine parochie leverde vanaf de 12e eeuw haar financiële bijdrage aan de bouw van de nieuwe kathedraal van het bisdom Utrecht, de Dom. De kerk en het hoofdaltaar waren gewijd aan Onze Lieve Vrouwe. In het koor stonden ook twee zij-altaren, gewijd aan Sint Antonius en Sint Nicolaas, verbonden met zogenaamde vicarieën.
Tussen 1450 en 1475 werd een muurschildering aangebracht die de twaalf apostelen voorstelde, geflankeerd door de vicarieheiligen Sint Antonius en Sint Nicolaas. Hoewel elders in de Nederlanden de eerste tekenen van onvrede met de Moederkerk verschenen, bleef in Hoevelaken alles bij het oude. Gelderland kende een traag proces van protestantisering.
Hoevelaken kreeg de protestantse Reformatie opgelegd. In 1578 nam Jan van Nassau, de broer van Willem van Oranje, de calvinisering van het hertogdom Gelre ter hand. De pastoor van Hoevelaken, Pontificius, weigerde zich aan te sluiten bij de gereformeerde kerk. De gereformeerde classis wees een predikant aan, maar bij aankomst bleek het kerkgebouw hermetisch afgesloten. Pas in juni 1594 kon de nieuwe dominee onder geleide van de schout van Nijkerk de kerk betreden. De ambachtsheer legde zich erbij neer, de pastoor vertrok en niemand heette de nieuwe dominee welkom.
Van 1601 tot 1612 was Hoevelaken vacant. Pastoor Pontificius werkte toen in Hoogland en trok ook publiek van zijn oude parochianen. De protestantisering verliep dus niet van harte. Gedurende de zeventiende eeuw bleven er Hoevelakers naar het Roomse Hooglanderveen lopen. In de achttiende eeuw bleek er sprake van vitaal katholicisme, toen katholieke schepenen zitting namen in het lokale bestuur.
De Nijkerkse opwekking van rond 1760 had geen aantoonbare weerklank op de nuchtere boeren van Hoevelaken. Wel trad in hun midden bijenhouder Arij Jansen op als oefenaar, die godsdienstige bijeenkomsten hield in zijn eigen woning. In de negentiende eeuw leidde Hoevelaken een stil en gerust bestaan. De oproermakers Hendrik de Cock en Abraham Kuyper vonden geen aanhang, en de zogenaamde tweede Nijkerkse opwekking van 1821 ging geheel aan Hoevelaken voorbij. De gemeente maakte een proces van toenemende rechtzinnigheid door.
Tijdens het antipapistische verzet in de Aprilbeweging van 1853 heeft de ambachtsheer katholieke pachters van hun boerderijen verjaagd. De katholieken die in 1872 nog in Hoevelaken woonden, kregen het zwaar te verduren tijdens het nationale feest ter herdenking van de inname van Den Briel in 1572 door de watergeuzen, waarbij verbaal geweld tegen hen werd gebruikt.
Recente ontwikkelingen en nieuwsberichten
Op 17 juni 2024 werd gemeld dat ds. H. Russcher afscheid neemt van de hervormde gemeente (PKN) in Veenendaal en een beroep heeft aanvaard van de Dorpskerk in Hoevelaken. Hij volgt daar ds. A. Goedvree op, die eerder naar Hellouw-Tricht verhuisde.
In het kader van de wederopbouw in 1953 verhuisde het gezin Exalto naar Utrecht. Deze verhuizing was ook een vlucht voor familieleden die het gezin wilden dwingen zich aan te sluiten bij de Filadelfia-gemeente van Jacobus den Hartog. Cornelis Exalto sloot zich aan bij verschillende Utrechtse schuurkerkjes.
De hervormde gemeente van Hoevelaken lijkt buiten het gezichtsveld van Cornelis Exalto te hebben gelegen. Er wordt vermoed dat ds. Jan van Amstel hem te weinig bevindelijk was en te veel een aanhanger van de Gereformeerde Bond, een activist die alles wilde organiseren.
Het Fraanjekerkje van Hoevelaken trok weinig publiek en werd in 1960 opgeheven. Cornelis en Hendrika Exalto vonden woonruimte in Nijkerkerveen, waar hij verdiende als los werkman en boerenarbeider. In Nijkerkerveen werkte hij nauw samen met Jan de Groot, de latere preeklezer van het Fraanjekerkje in Hoevelaken, die later dominee werd.
De familieoverlevering vermeldt niet of de jonggehuwden zich aansloten bij het Fraanjekerkje in Hoevelaken of in Nijkerk. Het kerkje in Hoevelaken zal hij zeker doordeweeks hebben bezocht om zijn favoriete dominee Mallan te beluisteren.
De huwelijksdienst van Cornelis en Hendrika in 1947 werd geleid door ds. Jozias Fraanje uit Barneveld. Zowel Nijkerk als Hoevelaken kenden zogenaamde Fraanjekerkjes, afdelingen van de moedergemeente Barneveld die aan het begin van de jaren twintig werden gesticht en waar op zondag preken werden gelezen en doordeweeks predikanten voorgingen.
Na de oorlog kreeg de boer waar Cornelis ondergedoken zat, bezoek van een vriend, Leendert Wijting uit Amersfoort, een oefenaar in algemene dienst bij de Gereformeerde Gemeenten. Wijting zou doorreizen naar Nijkerk en Cornelis kreeg de opdracht hem achterop een fiets met houten banden weg te brengen. De reis voerde naar de Nijkerkse familie Blankestijn, een gezin rijk aan ongehuwde dochters. Het was liefde op het eerste gezicht tussen Cornelis en Hendrika.
Tijdens de oorlog doken de vier broers Exalto onder om aan tewerkstelling in Duitsland te ontkomen. Ze vonden onderdak op Veluwse boerderijen. Cornelis zwierf van boerderij naar boerderij en zat sinds 1944 in Putten. Door zich schuil te houden in een boerenkoolveld, ontkwam hij aan de razzia van Putten.
Moeder Teuntje Exalto-Doornekamp was de baas in het huis met de vijf mannen, en nam het gezin doordeweeks mee naar kerkdiensten in de Christelijke Gereformeerde Kerk en de Gereformeerde Gemeenten.
Een broer van Cornelis, de latere predikant Klaas Exalto, noemde ds. Koster eens ‘een wonderlijk sinjeur, die alles vergeestelijkte. Maar préken kon hij, uren aan één stuk.’ Deze dominee Koster was qua bevindelijke radicaliteit te vergelijken met de veel bekendere ds. Jan Pieter Paauwe, de ds. Poort van Jan Siebelink.
Op zondag liep het gezin naar de hervormde gemeente van Montfoort. Daar stond ds. J.H. Koster, een predikant die een grote reputatie had in bevindelijk gereformeerde kringen.
Cornelis en zijn drie broers gingen na de lagere school als boerenknecht in de nabije omgeving aan het werk. Zijn vader trok als handelaar in potten en pannen met een hondenkar langs de deuren. Cornelis Exalto werd geboren in 1923 en groeide op in Linschoten onder de rook van Woerden.
Nijkerk en Hoevelaken vormen het decor van een beslissende gebeurtenis in de familiegeschiedenis van de auteur. Tijdens een symposium ter gelegenheid van 600 jaar Nijkerk vond de presentatie plaats van het omkeerboek "Heilig Nijkerk / Hemels Hoevelaken", geschreven door John Exalto en Fred van Lieburg.
De zondagse erediensten vormen het hart van het gemeente zijn. In de Bijbel lezen we op diverse plaatsen dat de eerste christengemeente op de eerste dag van de week bijeen kwam om de opstanding van Christus te gedenken. Voor de eerste christengemeente was dit een zaak van volharding. Laten we de onderlinge bijeenkomsten daarom niet verzuimen. Een trouwe kerkgang is van groot belang.
Onze kerkdiensten dragen een sober karakter waarbij de Woordverkondiging centraal staat. Wij geloven dat de Heilige Geest door middel van de Woordverkondiging het geloof wekt en versterkt. In de morgendiensten zullen uw eigen predikanten zoveel als mogelijk vervolgstof behandelen. De avonddienst zal vooral het karakter dragen van een leerdienst.
We lezen uit de (Herziene-) Statenvertaling. We zingen de op rijm gezette Bijbelliederen, namelijk de psalmen en enige gezangen uit de berijming van 1773. Deze liederen zingen meer dan eens over de liefde tot de Heere en Zijn huis.
Tijdens de kerkdienst blijft de ingang bij de Gerfkamer geopend. De tussendeur van het voorportaal naar de Gerfkamer wordt tijdens de kerkdienst afgesloten. Verlate bezoekers kunnen via de genoemde ingang de kerk betreden.
In samenwerking met de Schimmelpenninck van der Oyeschool worden de bid- en dankdagdiensten in de ochtend gehouden. Bij bijzondere diensten, zoals een doopdienst of met Pasen, wordt een beperkt aantal liturgieën beschikbaar gesteld. Deze zijn alleen bedoeld voor gasten.
In de periode tussen dankdag en biddag is er regelmatig op woensdagavond een dienst van Woord en gebed. De diensten worden gehouden in gebouw ‘Rehoboth' en beginnen om 19.30 uur.
Ten behoeve van slechthorenden is in het kerkgebouw en het verenigingsgebouw ‘Rehoboth’ een ringleiding aanwezig. Alle kerkdiensten, evenals andere samenkomsten in de kerk (en veelal ook in gebouw ‘Rehoboth’) worden uitgezonden via de kerkradio-installatie.
Het bestaande systeem voor uitzending via de ether (met de zwarte ontvangers) wordt geleidelijk vervangen door ontvangers via internet/telefoon, de zogenaamde Lukas kerkradio’s om een betere kwaliteit te kunnen bieden. Nieuwe abonnees krijgen standaard een Lukas kerkradio, bij bestaande abonnees worden de oude ontvangers geleidelijk vervangen door Lukas kerkradio’s.
Als u in verband met slechte ontvangst eerder wil overstappen op een Lukas kerkradio kunt u hiervoor een verzoek indienen bij het college van kerkrentmeesters. Op het moment dat alle oude kerkradio’s zijn vervangen door Lukas kerkradio’s, zal de zender voor uitzending via de ether worden gestopt en is het ontvangen van kerkdiensten via zelf aangeschafte ontvangers niet meer mogelijk.
Omdat de Lukas kerkradio’s verbinding maken via de telefoonlijn zijn hieraan telefoonkosten verbonden. Bij elke kerkradioluisteraar staat een collectebusje voor de zondagse diensten. Deze busjes worden tweemaal per jaar opgehaald.
In verband met mogelijk ongewenst bezoek tijdens kerkdiensten en andere bijeenkomsten in onze Dorpskerk zijn de buitendeuren van de kerk voorzien van sloten met een knopcilinder, zodat de deuren tijdens de genoemde perioden van buitenaf niet meer door onbevoegden zijn te openen.
Als een kerkganger tijdens de kerkdienst de kerk moet verlaten, kan hij/zij de kerkdeuren altijd van binnenuit zonder sleutel openen. Als iemand de kerk tijdens een kerkdienst wil betreden en de deuren zijn afgesloten, dan kan de betreffende persoon de koster waarschuwen door gebruik te maken van de deurbel die is aangebracht bij de deur van de Gerfkamer, naast de pastorie aan de Westerdorpsstraat.
Ook vragen wij u uw fiets deugdelijk op slot te zetten. Betreffende het parkeren op de parkeerplaats bij ‘Rehoboth’ verzoeken wij u dringend de auto’s uitsluitend te parkeren in de daarvoor bestemde parkeervakken. Dus niet op een open ruimte of ‘dwarsparkeren’.
Ten behoeve van kerkdiensten, en het verenigingswerk in Achterveld en Stoutenburg huurt het College van Kerkrentmeesters een ruimte in Cultureel Centrum ‘De Moespot’ aan de Jan van Arkelweg 6 te Achterveld. In principe wordt hier elke zondag, met uitzondering van Avondmaalszondagen en een aantal zomerzondagen, om 9.30 uur een kerkdienst gehouden. Ook is er een klein aantal zondagen waarop De Moespot niet beschikbaar is. Er is dan geen dienst in Achterveld.
tags: #voorgangers #hervormd #hoevelaken