Geschiedenis van de Protestantse Kerk in Nederland, Doetinchem

Ontwikkeling van de Protestants-Christelijke Gemeenschap in Doetinchem

De geschiedenis van de Protestants-Christelijke gemeenschap in Doetinchem is een complex en gelaagd verhaal, dat zich ontvouwt door de eeuwen heen. Verschillende stromingen en gemeenten hebben hun stempel gedrukt op het religieuze landschap van de stad, met als uiteindelijk resultaat de vorming van de Protestantse Gemeente Doetinchem in 2005.

De Wortels: Hervorming en Afscheiding

De stad Doetinchem telde in 1841 ongeveer 1800 inwoners, waarvan een aanzienlijk deel Hervormd was (1200). De Hervormden van Doetinchem en Ambt-Doetinchem vormden één kerkelijke gemeente. De omliggende buurtschappen behoorden tot de burgerlijke gemeente Ambt-Doetinchem, waar de bevolking voornamelijk in de landbouw werkzaam was.

Een belangrijke ontwikkeling in de 19e eeuw was de Afscheiding. De Christelijk Afgescheiden gemeente, geïnstitueerd in 1859, had haar leden verspreid in een wijde omgeving, waaronder Zelhem. De burgerlijke gemeente Zelhem, met 3400 inwoners in 1851, kende de landbouw en veeteelt als voornaamste bestaansmiddelen. De Afgescheidenen in Zelhem behoorden in 1851 nog tot de gemeente Varsseveld.

De wortels van de Afgescheiden gemeente te Varsseveld, gesticht in 1837, reikten tot in de streek tussen Dinxperlo en Doetinchem. Dit was mede een gevolg van het werk van Dirk Molenaar, die van 1817 tot 1821 Hervormd predikant te Doetinchem was. Tijdens zijn visitaties in Ambt-Doetinchem kwamen gemeenteleden samen in zes boerenwoningen voor toespraak, zielzorg en gebed. De gemeente Doetinchem-Zelhem kan worden beschouwd als een dochtergemeente van de kerk op de Keurhorst te Varsseveld.

Een sleutelfiguur in deze periode was Elias Nicolaas Pliester (1815-?). Geboren in Arnhem, werd hij na een militaire dienstperiode en een oogziekte nagenoeg blind. Na te zijn opgenomen door zijn oom en tante, volgde hij een cursus boekbinden. In 1837 ervoer hij een geestelijk ontwaken en in 1842 verbond hij zich aan de Keurhorster kerk te Varsseveld. Hij catechisde zeventien jaar lang voor jong en oud. De Leeuwenburg was van 1850 tot 1860 een centrum voor de Afgescheidenen te Doetinchem en Zelhem.

In 1859, mogelijk reeds in 1858, ontstonden de plannen om zich los te maken van Varsseveld en een eigen kerkelijke formatie te vormen. De leden uit Doetinchem en Zelhem bundelden hun krachten om een eigen kerkgebouw te stichten. De grond hiervoor werd aangeboden door een persoon buiten de gemeente, en de begroting werd gepresenteerd. Door middel van intekening werd het benodigde geld bijeengebracht, waarna werd besloten tot de aankoop van de grond en de bouw van een kerk, uitgevoerd door F. Nusselder. De kosten bedroegen ongeveer 1500 gulden.

E.N. Pliester werd de eerste ouderling, B. Wissink de eerste diaken, en F. Nusselder kerkvoogd. Van circa medio 1860 tot medio 1861 preekte evangelist E. Gerdes op zondagochtend, terwijl Pliester 's middags voor. In maart 1862 werd E.J. Anneveld gekozen en bevestigd als tweede ouderling. Na tevergeefs twee beroepen te hebben uitgebracht, werd op 21 december 1862 candidaat Jan van Dijk bevestigd.

De datum van de instituering van de gemeente ligt na 24 februari 1858 en vóór... De ondergetekenden verklaren zich te verenigen tot een Christelijke Afgescheidene Gemeente, met E.N. Pliester als ouderling en B. Wissink als diaken, zich regerend naar de Dordtsche Kerkordening van 1618-19. Zij geven te kennen voornemens te zijn een kerkgebouw op te richten op de zogenaamde Doele te Doetinchem.

De notulen van de kerkeraad (met ds. J. van Dijk, ouderlingen E.N. Pliester en E.J. Anneveld, en diakenen B. Wissink en Christiaan Jansen) beginnen op 4 januari 1863. Deze notulen zijn beknopt en bevatten geen presentie of ondertekening. De kerkeraad hield zich voornamelijk bezig met schoolzaken en klachten uit andere gemeenten. De verwikkelingen met evangelist E. Gerdes waren reeds verleden tijd. De kerkeraad had in 1860 een onkerkelijk pad bewandeld door Gerdes te laten optreden, die niet Afgescheiden was en de Drie Formulieren van enigheid niet onderschreef. Ondanks de voorwaarde om niet in strijd met de Gereformeerde leer te leren, begon Gerdes in het voorjaar van 1861 vrijer te preken, met nadruk op algemene verzoening en volwassenendoop. De classicale vergadering van april 1861 verklaarde dat de gemeente de relatie met Gerdes diende te verbreken, waarna de kerkeraad kort daarna handelde.

Na de breuk met Gerdes verzorgde ouderling Pliester opnieuw de meeste zondagse godsdienstoefeningen tot de komst van ds. Van Dijk. Na twee vergeefse beroepen vestigde ds. J. van Andel de aandacht op candidaat Jan van Dijk. Ook ds. J.J. Woudsend kon Van Dijk aanbevelen. Na op 19 oktober 1862 in Doetinchem te hebben gepreekt, werd hij op 30 oktober beroepen en op 21 december 1862 bevestigd.

Uit de notulen van 1863-1869 blijkt dat begin 1868, na vier jaar klachten over het onkerkelijke optreden van ds. Van Dijk, hij voorstelde zich voortaan als Broedergemeente te laten erkennen. Er werd geïnformeerd bij de minister van eredienst of dit mogelijk was met behoud van goederen, maar hierover wordt verder niets vermeld. In 1867 weigerde ouderling E.J. Anneveld zijn bediening voort te zetten. De classis Varsseveld stelde Anneveld niet in het gelijk, en na enige tijd brak hij met de gemeente.

Op 21 juni 1869 besloot de synode van de Afgescheiden gemeenten te Middelburg om Van Dijk de bevoegdheid als predikant te ontnemen. Naast E.J. Anneveld verlieten ook Gradus Jansen, Frederik Nusselder en Berend Wissink ds. Van Dijk en zijn volgelingen. Merkwaardig genoeg besloot de gemeente, onder haar nieuwe naam Nederlandsch Hervormde Zendingsgemeente (aanvaard door de overheid in 1872), geen nieuwe leden aan te nemen, met uitzondering van kinderen van gemeenteleden en partners die met een lid trouwden. Het aantal gezinnen schommelde rond de dertien tot vijftien, met veertig tot vijftig personen.

Interessant is dat Van Dijk in 1874, met toestemming van de kerkeraad, weer lid werd van de Nederlandse Hervormde kerk. Hoewel formeel geen lid meer van de zendingsgemeente, bleef hij als predikant wel voorzitter van de kerkeraad.

Groei en Ontwikkeling: De Gereformeerde Kerk in Doetinchem

De Gereformeerde Kerk van Doetinchem werd in 1899 gesticht met 57 leden, gesteund door de regio, met name Varsseveld. De gemeente heeft twee gebouwen gehad: een aan de Nieuweweg en sinds 1954 een gebouw op de hoek Meestersstraat-Holterweg. Alle predikanten die aan de gemeente verbonden waren, passeren de revue in historische overzichten.

De eerste predikant na ds. Huismans was ds. M.A. van Pernis (1881-1941), die op 18 oktober 1925 intrede deed. Hij werkte in Doetinchem, een drukke arbeidsplaats. Tijdens zijn ambtsperiode werd op 14 december 1927 een nieuw orgel in gebruik genomen en het interieur van de kerk opgeknapt. Ds. Van Pernis was geïnteresseerd in Esperanto en beheerste de taal vloeiend.

Ds. Van Pernis overleed plotseling op 19 februari 1941. Zijn opvolger, kandidaat J.T. Meesters (1901-1942), deed intrede op 31 augustus 1941. Hij sprak zich tijdens de oorlog uit tegen het onrecht van de bezetter. Helaas werd hij op 9 augustus 1942 gearresteerd en overgebracht naar kamp Amersfoort, waar hij op 15 oktober 1942 overleed aan de ontberingen.

Vanaf 11 juli 1943 diende ds. C.H. Appelo (1911-1969) de gemeente. Hij werd omschreven als een ware vriend van de jeugd, een geestdriftig prediker en een vurig Nederlander. Vanwege de bezetting moest hij met zijn gezin de pastorie verlaten en onderduiken. Zijn vrouw overleed tijdens deze periode. Ds. Appelo was gereformeerd in hart en nieren en stemde niet in met de gang van zaken rond de Vrijmaking.

In maart 1945 werd Doetinchem getroffen door een bombardement, maar de stad werd op 2 april 1945 bevrijd. Van maart tot december 1945 werd ds. Appelo bijgestaan door kandidaat A. Elshout. In december 1946 stond zijn opvolger op de preekstoel: ds. E.J. Wassink.

In de jaren '40 ontstonden ook in Doetinchem bezwaren tegen de synodebesluiten betreffende de visie op Doop en Verbond, in navolging van dr. K. Schilder. Op 11 augustus 1944 ontstond de kerkscheuring tijdens de ‘Vrijmakingsvergadering’ in Den Haag. Hoewel ds. Appelo bezwaard was, ging hij niet mee met de Vrijmaking. Zijn opvolger, ds. Wassink, en de kerkenraad meenden dat de krachten gebundeld moesten worden tegenover de wereld.

Enkele gezinnen in Doetinchem sloten zich aan bij de Vrijmaking en werden lid van de kleine vrijgemaakte kerk in Doesburg. Zij fietsten wekelijks naar Doesburg voor diensten. Onderwijzer B. Bik vroeg collega's van dr. Schilder om voorlichting in Doetinchem, maar dit leverde weinig op. Uiteindelijk informeerde ds. J. Smelik de bezwaarde gemeenteleden over de knelpunten met de synodebesluiten, maar er waren slechts enkele belangstellenden.

De kerk aan de Nieuweweg werd in 1916 met vijf meter naar achteren en in 1950 met zes meter naar voren vergroot. De Gereformeerde Kerk bleef groeien (eind 1946 650 leden), wat leidde tot plannen voor een nieuwe, grotere kerk. In 1949 werd het vijftigjarig bestaan van de kerk gevierd.

Ds. C. Kamper (1915-1984) diende de gemeente van 18 januari 1953 tot... Hij nam de plannen voor een nieuwe kerk weer op. Een stuk grond van 5000 m² werd gekocht voor fl. 11.500, met plannen voor een kerk, pastorie, kosterswoning en vergaderzaal. De architect-plannen kostten ongeveer fl. 336.000, en een nieuw orgel zou fl. 47.000 kosten. De pastorie Bergzicht werd verkocht en een lening van fl. 65.000 werd aangegaan. Op 17 december 1953 werd de eerste steen gelegd. Op 25 mei 1954 werd de nieuwe kerk in gebruik genomen.

De samenwerking tussen de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente kwam langzaam op gang. Jeugdwerk en een gezamenlijk kerkelijk Jaarboekje werden geïntroduceerd. Ds. Kamper nam een beroep aan naar Garijp.

In 1963 deed ds. E. de Vries (*1933) intrede; de kerk telde toen ongeveer 1000 leden. Van 1965 tot 1969 diende ds. P.H. Steenhuis (1929-2014) de gemeente. Het kerkgebied werd verdeeld in twee wijken.

In Zelhem werd in 1889 het eerste kerkgebouw van de Gereformeerde Kerk gebruikt, waar ook leden uit Zelhem kerkten. Na onenigheid splitsten zij zich af en noemden zich ‘Oud-Gereformeerde Gemeente’. In 1902 bouwden zij een kerkje in Zelhem, dat later in handen kwam van de Gereformeerde Kerk van Doetinchem. In 1966-1967 besloot de kerkenraad het kerkje af te breken en een nieuw te bouwen, genaamd ‘De Rank’.

In 1967 werden plannen gemaakt voor een nieuwe kerk in de wijk Overstegen. Een nieuwe psalmberijming werd in gebruik genomen per 1 juli 1968. De samenwerking met de hervormde gemeente werd intensiever, met gezamenlijke kerkenraadsbesprekingen en jeugddiensten.

Ds. Steenhuis nam op 26 oktober 1969 afscheid. Opvolgers waren onder anderen ds. J.H. Bloemkolk (1914-1997) (1971-emeritaat 1969) en ds. G.W. van Dunnewold (*1932) (parttime, 1970-1981).

De kerkdiensten werden vanaf 1976 twee keer per zondag gehouden in de Goede Herderkerk, die eerst gehuurd werd van de Hervormde gemeente. Op 3 januari 1982 ontstond een zelfstandige Christelijke Gereformeerde Kerk. Deze gemeente werkte lang samen met de CGK’s van Doesburg en Nijmegen, en deelde twee predikanten. In 2018 kwam aan dit samenwerkingsverband een einde.

De kerk aan de Meestersstraat werd in 1972 en 1973 uitgebreid, waarbij diensten plaatsvonden in de rooms-katholieke Heilige Geestkerk. In 2005 fuseerden de Gereformeerde Kerk en de Hervormde Gemeente tot de Protestantse Gemeente Doetinchem.

Persoonlijkheden en Bijdragen aan het Pastoraat en Onderwijs

De tekst bevat ook informatie over diverse personen die werkzaam zijn of waren als predikant, kerkelijk werker, theoloog, docent of op andere wijze betrokken zijn bij het pastoraat en onderwijs binnen de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) en daarbuiten. Hoewel de directe link met de geschiedenis van de PKN Doetinchem niet altijd expliciet is, illustreren deze profielen de brede kring van betrokkenen bij het kerkelijk leven.

Theologen en Academici

• Anita: studeerde rechten en theologie, werkt als kerkelijk werker en stafwerker Gebed en onderwijs. Ervaring in jeugdzorg, onderwijs en kerkelijk werk.
• Roelof Alkema: doceert Nieuwe Testament, werkt aan een dissertatie over het onderwijs van Jezus.
• Hans: studeerde scheikunde en natuurkunde, doceert aan de ETS, houdt zich bezig met jongerenwerk en prediking.
• Prof. dr. Jack Barentsen: studeerde natuurkunde, filosofie en theologie, kerkplanter en docent Praktische Theologie.
• Haije: studeerde theologie, was assistent-voorganger en uitzendeling, auteur van missiologische studies.
• Dr. Wijnand: theoloog, gepromoveerd op het Johannes Evangelie bij Athanasius van Alexandrië.
• Richard: studeerde Nederlandse Taal- en Letterkunde, Bedrijfseconomie en Theologie. Betrokken bij evangelisatie en pioniersactiviteiten, docent Oude Testament.
• Jan-Willem: predikant, geeft Bijbels onderwijs, speciale interesse in Joodse wortels van het geloof en het werk van de Heilige Geest. Docent Oude Testament.
• Ina: studeerde Beleid en Management in de Gezondheidszorg, werkte bij een zorgverzekeraar. Betrokken bij pastorale teams en leidinggevende functies bij het Leger des Heils. Opleiding contextueel pastoraat en Pastorale Hulpverlening.
• René: studeerde werktuigbouwkunde, theologie en godsdienstleraar. Reisde met zending, docent en actief binnen de VEG Vlaardingen.
• dr.: studeerde informatietechnologie, voorganger, voorzitter van Rafaël Nederland, studie in Urban Missie.
• Agnes van den Broek: studeerde aan een bijbelschool, geeft kennis en inzicht door, gericht op het Oude Testament en de samenhang met het Nieuwe Testament.
• Perry van den Burg: studeerde Bijbelse Theologie en Gods Koninkrijk & De Heilige Geest. Oudste in de gemeente, leerkracht.
• Hans: studeerde theologie, bachelor Godsdienst-Pastoraal Werk, promoveerde op waterzuivering. Spreker en docent Nieuwe Testament.
• Harold ten Cate: docent Engels, theologie gestudeerd, voorganger, auteur. Docent Nieuwe Testament.
• Andries van Dijk: studeerde Econometrie, gepromoveerd in de Informatica, studeert Theologie. Spreker en Bijbelstudieleider.
• dr. Robert Doornenbal: kerk-historicus, verdiept zich in missiologie, docent kerk- en zendingsgeschiedenis.
• Elske: theologisch onderwijs gevolgd aan diverse instituten.
• Erik: part-time voorganger, gastdocent.
• Timo: kerkelijke/ jeugdwerker, master theologie, docent Nieuwe Testament.
• Hans Euser: zet zich in voor moslims, migranten en medelanders.
• Ludy: docent Oude Testament, voorganger, docent aan de ETS.
• Aukje Goedhart: volgde de opleiding ‘pastorale hulpverlening’, ervaart dit als verrijking.

Praktische Toepassing en Gemeentewerk

• Alice Beuving: rondde studie Pastorale Hulpverlening af, heeft een eigen pastorale praktijk genaamd Time-out.
• Frans: gaf leiding aan een bijbelschool, startte het Albanian Bible Institute, voorganger. Leerden om Bijbel en Bijbelse thema's begrijpelijk te communiceren.
• drs. Oeds Blok: voorganger, pionier, coach voor pioniers, docent gemeentestichting.
• drs. John Boekhout: Bijbelleraar, trainer en spreker.
• Jan: voltooide een handelsopleiding, studeerde theologie, werkt bij Conferentie en Pastoraal Centrum “De Ark”.
• dr. Wijnand: leest en begrijpt de Bijbel en deelt inzichten met anderen.
• Richard: betrokken bij evangelisatie- en pioniersactiviteiten, coördinatie en ontwikkeling van prediking en onderwijs.
• Jan-Willem: geeft Bijbels onderwijs op diverse plaatsen en manieren, speciale interesse in Joodse wortels en het werk van de Heilige Geest. Geeft online cursussen Bijbels-Hebreeuws. Vaste aanstelling als kerkelijk werker onderwijs.
• Ina: raakte betrokken bij het pastorale team, deed opleiding contextueel pastoraat. Huidige functie bij Streetlevel, veldwerk, contact zoeken met mensen zonder thuis.
• René: reiste met zending, docent, actief binnen de VEG Vlaardingen als oudste, voorzitter van de preekwerkgroep en spreker.
• dr.: voorganger, leider van Rafaël Nederland, passie voor impact van het Koninkrijk van God in de stad.
• Agnes van den Broek: geeft kennis en inzicht door, helpt studenten de boodschap van het Oude Testament te ontdekken.
• Perry van den Burg: oudste in de gemeente, spreekt regelmatig, leerkracht. Passie voor Gods Woord.
• Hans: spreker in diverse gemeenten, actief betrokken bij de Vrije Evangelische Gemeente. Hoopt enthousiasme voor Gods woord over te brengen.
• Harold ten Cate: voorganger, betrokken bij het schrijven en vertalen van liederen, auteur.
• Andries van Dijk: onderdeel van het sprekersteam en geeft Bijbelstudie in de Vrije Baptisten Gemeente Papendrecht.
• dr. Robert Doornenbal: kerk-historicus, verdiept zich in missiologie, docent kerk- en zendingsgeschiedenis.
• Elske: theologisch onderwijs ontvangen aan diverse instituten.
• Erik: part-time werkzaam als voorganger, gastdocent.
• Timo: kerkelijke/ jeugdwerker, docent voor vakken in het Nieuwe Testament.
• Hans Euser: zet zich in voor moslims, migranten en medelanders.
• Ludy: docent Oude Testament, voorganger.
• Aukje Goedhart: volgde de opleiding ‘pastorale hulpverlening’, ervaart dit als een verrijking.

tags: #vroegerepastoraal #medewerker #pkn #doetinchem