De Sint Walburgiskerk in Zutphen: Geschiedenis en Schatten

De Sint Walburgiskerk in Zutphen, lokaal ook wel bekend als de Walburgkerk of Walburgskerk, is een indrukwekkend bouwwerk met een rijke geschiedenis die teruggaat tot de elfde eeuw. Het wordt beschouwd als een van de tien mooiste kerken van Nederland en herbergt tal van schatten uit het verleden.

Ontstaan en Vroege Geschiedenis

De oudste delen van de kerk dateren uit circa 1100. Archeologisch onderzoek in de jaren negentig van de vorige eeuw bracht restanten van een grote Romaanse kerk aan het licht, gebouwd in de Utrechtse stijl, vergelijkbaar met de Sint Pieter en Sint Janskerk in Utrecht. Deze vroege kerk was mogelijk gewijd aan Maria, die tot aan de Reformatie de patroonheilige van de parochie zou blijven. In 1059 wordt al melding gemaakt van een aan de kerk verbonden kapittel. De kapittelkerk was aanvankelijk gewijd aan zowel Petrus als de heilige Walburga, maar de verering van Petrus verdween in de loop van de 12e eeuw.

In 1105 wijdde bisschop Burchard van Utrecht een nieuwe kapittelkerk in. Dit was een Romaans gebouw met een hoogkoor, crypte en twee zijkoren, kenmerkend voor de Utrechtse kapittelkerken. Tussen 1200 en 1270 onderging de kerk een ingrijpende verbouwing tot een romano-gotische basiliek. In deze periode werd ook de toren gebouwd, die later nog diverse verhogingen zou kennen.

Architectonische Ontwikkeling en Restauraties

De architectonische ontwikkeling van de Sint Walburgiskerk is een langdurig proces geweest. Tussen 1370 en 1390 werd een krans van kapellen rond het koor gebouwd, gevolgd door de Raadskapel in 1393. Na een torenbrand in 1446 werd de stenen toren verhoogd en in 1482-1484 voorzien van een imposante naaldspits, waardoor de toren 107,5 meter hoog werd, hoger dan de Dom van Utrecht destijds.

De verlengde transepten werden in 1492 en 1499 toegevoegd. Latere uitbreidingen waren het Mariaportaal rond 1515 en de unieke kettingbibliotheek, de Librije, gebouwd tussen 1561 en 1564. De kerk onderging meerdere restauraties:

• Eind negentiende eeuw vond een ingrijpende restauratie plaats onder leiding van architect P.J.H. Cuypers.
• Tussen 1970 en 1998 vonden diverse restauraties plaats, waaronder een op het interieur gerichte restauratie van 1979 tot 1998.
• De meest recente verbouwing vond plaats in 2018, waarna de kerk het gehele jaar geopend is voor publiek.

De toren heeft door de eeuwen heen verschillende branden gekend. Na een brand in 1600, waarbij de oorspronkelijke spits verloren ging, werd in 1663-1637 een torenbekroning in de vorm van een peperbus gebouwd. Deze brandde af in 1948, maar werd tussen 1969 en 1972 in de oude vorm hersteld.

De Librije: Een Unieke Kettingbibliotheek

Een van de meest bijzondere schatten van de Sint Walburgiskerk is de Librije, een middeleeuwse kettingbibliotheek uit 1564. Deze openbare leeszaal werd opgericht door twee kerkmeesters, Conrad Slindewater en Herman Berner, naar het model van de boekenzalen van Zutphense kloosters. De Librije functioneerde dertig jaar als openbare leeszaal, waarna het in de zeventiende en achttiende eeuw een particuliere bibliotheek werd voor predikanten en raadsleden. In de negentiende eeuw raakte de Librije in vergetelheid, maar is nu weer toegankelijk voor publiek. De boeken zijn hier nog steeds aan de ketting gelegd, wat een uniek beeld biedt van middeleeuwse boekbeveiliging.

De Librije kan uitsluitend worden bezocht onder begeleiding van een gids, wat de exclusiviteit en het historische belang ervan benadrukt.

Rijke Inventaris en Kunstschatten

Naast de Librije herbergt de kerk nog vele andere waardevolle objecten:

• Een kaarsenkroon uit 1395.
• Een koperen doopvont, vervaardigd in 1527 door Gielis van den Eynde uit Mechelen, met een mengeling van late gotiek en vroege renaissance stijlen.
• Het Hendrick Baderorgel uit 1643 (oorspronkelijk gebouwd door Hans Henrick Bader tussen 1637-1643), dat beschouwd wordt als een van de top 5 orgels in Nederland en een meesterwerk uit de late renaissance/vroege barok. Het orgel is door de jaren heen gewijzigd en uitgebreid, maar in de jaren 1976 en 1996 gerestaureerd naar de historische staat van de zeventiende eeuw.
• Rijke muur- en gewelfschilderingen uit de vijftiende en zestiende eeuw, die in de negentiende eeuw werden overgewit maar in 1912 herontdekt en deels gerestaureerd.
• Talrijke grafzerken uit de periode van de late vijftiende tot de vroege negentiende eeuw.

De Heilige Walburga en de Kerk

Hoewel de kerk bekend staat als de Sint Walburgiskerk, was het oorspronkelijk een Maria kerk, met Maria als patroonheilige van de stad en de parochie. De kerk heeft dan ook een fraai Mariaportaal en Maria is afgebeeld in de koorsluiting. De heilige Walburga was de patroonheilige van het kapittel dat in het koor zijn diensten deed. Zij was een Engelse non die leefde van 711 tot 789 en bekend stond om haar vele wonderen. Haar verering werd bevorderd door de Utrechtse bisschop Burchard, die de Zutphense kerk waarschijnlijk aan haar opdroeg.

Na de Reformatie in 1591 werd de Walburgiskerk de hoofdkerk van de hervormde gemeente en bleef dit tot 2016, waarna het eigendom werd overgedragen aan de Stichting Oude Gelderse Kerken (SOGK).

Zutphen: Een Hanzestad met een Rijk Verleden

De geschiedenis van Zutphen is onlosmakelijk verbonden met de Sint Walburgiskerk. De stad, ontstaan op een zandrug bij de samenkomst van de IJssel en de Berkel, groeide uit tot een belangrijke handelsstad en trad toe tot de Hanze. Zutphen verkreeg stadsrechten aan het einde van de twaalfde eeuw. De welvaart van de stad in de middeleeuwen was grotendeels te danken aan haar strategische ligging.

Zutphen heeft door de eeuwen heen diverse belegeringen en oorlogen meegemaakt, waaronder de Slag bij Zutphen in 1586 tijdens de Tachtigjarige Oorlog, waarbij sir Philip Sidney dodelijk werd getroffen. Ook in de zeventiende en achttiende eeuw kende de stad periodes van welvaart afgewisseld met oorlogsgeweld, zoals de Franse bezetting in 1672-1673 en 1795-1813. De Tweede Wereldoorlog liet eveneens diepe sporen na, met bombardementen die delen van de binnenstad verwoestten.

Vandaag de dag ademt Zutphen, met haar uitzonderlijk gave middeleeuwse centrum, de rijke geschiedenis van de Hanze en haar strategische rol. De Sint Walburgiskerk, met haar Librije, koopmanshuizen, pakhuizen en kades, getuigen van dit bewogen verleden.

tags: #anglicaanse #kerk #zutphen