De overgang naar de Reformatie betekende een ingrijpende aanpassing van de kerkgebouwen en hun inrichting. Door sloop en de opkomst van nieuwe kerkelijke gezindten kwamen er nieuwe kerken, terwijl andere voorgoed verdwenen. Sommige vernieuwingen, zoals de installatie van een eigen kerkorgel in de kerk van Wemeldinge, lieten echter lang op zich wachten en werden pas in 1957 gerealiseerd.
Van katholiek naar protestant: de kerkelijke en maatschappelijke veranderingen
Vóór de Reformatie waren de overheid en de katholieke kerk nauw met elkaar verbonden. Na de Reformatie bleef deze verbondenheid bestaan, zij het met de 'gereformeerde' religie. Pas met de komst van de Bataafse Republiek in 1795 werd de scheiding van kerk en staat ingevoerd.
De meerderheid van de bevolking van Zuid-Beveland was aanvankelijk nog katholiekgezind. Daarom werd na 1577 geleidelijk te werk gegaan. De bezittingen van de oude parochies kwamen onder beheer van kerkmeesters, van wie minstens de helft tot de nieuwe religie moest behoren. Uiteindelijk kwamen alle kerkelijke bezittingen onder beheer van de Gecommitteerde Raden van Zeeland, een voorloper van de huidige Gedeputeerde Staten. De opbrengsten werden aangewend voor diverse uitgaven, waaronder de salarissen van predikanten, schoolmeesters en kosters, het onderhoud van kerken en studiebeurzen voor theologiestudenten. Ook katholieke geestelijken en voormalige kloosterlingen die in Zeeland bleven, ontvingen ondersteuning, mits zij beloofden hun geloof niet meer te verkondigen.
Vernieuwing en behoud in Kapelle
Kapelle kreeg in 1578 zijn eerste predikant, Joris de Raad, een Vlaming die eerder rector was van de Latijnse school in Vlissingen. De kerk werd aangepast: rooms-katholieke elementen zoals altaren en losse beelden werden verwijderd. Sommige elementen bleven echter behouden, zoals de apostel- en kerkvaderbeelden die vast zaten in de muren. De 44 grafzerken in de vloer en aan de wanden, daterend uit de vijftiende tot zeventiende eeuw, omvatten zowel periodes vóór als na de Reformatie.
Rond 1600 werd een nieuwe, sobere preekstoel geplaatst. Uit de tijd van de protestantse Republiek dateert ook de graftombe van jonkheer Philibert van Tuyll van Serooskerken (1580-1639), zijn echtgenote jonkvrouw Anna van Heerjansdam en hun zoon Pieter. Philibert was een invloedrijk persoon, heer van diverse landgoederen waaronder Kapelle en Biezelinge. Zijn houten wapenbord, geplaatst in 1876, verving een exemplaar dat tijdens de Franse overheersing was vernietigd.
Het kerkorgel werd in 1866 vervangen. Het vervoer vanuit Utrecht per paard en wagen was het eerste transport over de recent voltooide Postbrug over het Kanaal door Zuid-Beveland.
Een andere culturele traditie uit het verleden, 'De Wijngaertrancke', een in 1508 opgerichte rederijkerskamer, overleefde eveneens de Reformatie in Kapelle. Dit genootschap van amateurletterkundigen, dat uitsluitend katholieke leden telde, hield later zijn bijeenkomsten in Hansweert.
Katholieke gemeenschap in Kapelle na de Reformatie
Vanaf 1691 beschikten de katholieken over een schuilkerkje in Dijkwel, dat gedurende de hele achttiende eeuw in gebruik was. In 1804 werd aan de Goessestraatweg in Kapelle een huis met schuur aangekocht voor dit doel. Dit katholieke kerkje werd in 1839 ontmanteld.
Biezelinge en Eversdijk
Na de Reformatie werd Biezelinge opnieuw samengevoegd met Kapelle. Pas in 1659 kreeg het dorp een eigen predikant, G.W. Anslaer. De voormalige parochie Eversdijk werd bij Biezelinge gevoegd.
De kerk van Biezelinge moest al in 1907 gesloopt worden, nog eerder dan die van Schore, vanwege te hoge restauratiekosten. Een jaar later was een nieuwe, neogotische kerk voltooid. Enkele oude grafzerken uit de gesloopte kerk werden in de toren geplaatst, die omstreeks 1890 was vervangen. In deze toren hing ook de vijftiende-eeuwse torenklok, die de naam droeg van Sint-Barbara, waarschijnlijk de vroegere patroonheilige. De oude consistorie, de ruimte waar de kerkenraad vergadert, overleefde eveneens de sloop. In 2012 werden aan het middenschip aan beide zijden kapellen toegevoegd.
Tegenslagen in Schore
Vanaf 1619 klonken er protestantse preken en gezangen in de oude kruiskerk van Schore. Echter, dit gebouw bleek te groot voor de protestantse eredienst in het kleine dorp. In de negentiende eeuw werd een deel van het koor omgevormd tot school en consistoriekamer.
Het 'materiële' kerkelijke leven in Schore werd gekenmerkt door tegenslagen. De kerk werd getroffen door branden in 1808 en 1814, en de toren door blikseminslag in 1819. In 1913 was de kerk dermate vervallen dat tot sloop werd besloten. Tegen de middeleeuwse toren werd in 1914/15 een eenvoudig zaalkerkje gebouwd.
De Duitse inval bracht grote verwoesting. Op 16 mei 1940 werd bijna het hele dorp verwoest, inclusief de torenspits van de dorpskerk. In 1941 moest Schore opnieuw besluiten tot sloop van de toren en kerk. Een rechthoekig, roodbakstenen kerkje in Deftse-schoolstijl, ontworpen door de Rotterdamse architect Roodenburgh, verving het in 1942/43. Een nieuwe torenklok volgde in 1950. Het zestiende-eeuwse doopvont werd in het portaal geplaatst.
Theologische opschudding in Schore
Op theologisch gebied kende Schore ook opschudding. In 1709 ontstond grote beroering door het optreden van de tegendraadse dominee Gosuinus van Buitendijck. Deze ongemakkelijke man met veelbesproken opvattingen preekte in de geest van de joods-Nederlandse wijsgeer Spinoza en zou niet in de Drie-eenheid geloven. Naar hem ontstond het Zuid-Bevelandse gezegde 't Is een buitendijker', wat duidt op een afwijkend persoon. In 1726 werd Buitendijck zelfs uit Breda verbannen.
Wel of geen orgel in Wemeldinge
In de kerk van Wemeldinge leidde predikant Gelein Adriaansz van Soutelande in 1579 de eerste protestantse dienst. Rond 1590 was de protestantse gemeente formeel gevestigd. De bevolking werd geleidelijk ingevoerd in de gebruiken van de nieuwe religie. Stapsgewijs verdwenen katholieke objecten en decoraties uit de kerk, en werd een tiengebodenbord aangebracht. Ook kwamen er onder meer een preekstoel en magistraatsgestoelte (1655), een tinnen doopbekken en een houten koorafscheiding (1746) met een in 1801 aangebrachte voorstelling van de wetgeving op de berg Sinaï.
Wegens de hoge onderhoudskosten raakte ook de Wemeldingse kerk in verval, en dreigde sloop. Gelukkig bood het testament van de in 1791 overleden ambachtsvrouw Maria Coomans financiële uitkomst. Aan de gulle bepalingen was echter de voorwaarde verbonden dat er nooit een orgel in de kerk geplaatst mocht worden. Een speciale commissie was nodig om ervoor te zorgen dat er in 1957 toch een orgel (uit Kruiningen) kon komen.
Aan de voet van de preekstoel ligt de grafzerk van dominee Sebastiaan van Schalkwijk (overleden 1733). Andere zerken in de kerk herinneren aan de periode kort vóór de Reformatie, met voorstellingen van onder meer Maria met Kind en de evangelist Johannes met gifbeker. De meest opvallende zerk toont de fictieve baardheilige Sint-Wilgefortis of 'Sint-Ontkommer' (1553).
En verder… Diverse kerkelijke gemeenschappen en ontwikkelingen
Het protestantisme splitste zich gaandeweg in vele kerkelijke richtingen, waarvan een aantal eigen kerkgebouwen in de gemeente kreeg. Aan de Biezelingseweg in Biezelinge bevindt zich de Christelijk Gereformeerde Kerk, daterend uit 1990; het oude kerkgebouw uit 1916 staat aan de Nieuwe Kerkstraat. Aan de Goessestraatweg in Kapelle staat sinds 1996 de opvallende Petrakerk van de Gereformeerde gemeente (1350 zitplaatsen na een uitbreiding in 2011), ontworpen door de Goese architect J. Fierloos. De voormalige Gereformeerde kerk aan de Biezelingsestraat in Kapelle is sinds 2014 een Koptische kerk, gewijd aan de H. Maria en Sint-Arsenius.
Wemeldinge telt vestigingen van de Vrije Evangelische gemeente (Noordelijke Achterweg) en de Gereformeerde gemeente (Zuidelijke Achterweg). Sinds 1981, dus lang voor de fusie tot Protestantse Kerk Nederland (2005), trokken de hervormden en gereformeerden van Wemeldinge al samen op.
Ook het fenomeen van kerkelijke herbestemmingen deed zijn intrede in de gemeente. Zo werden de hervormde kerken van Schore en Hansweert in 2014 te koop aangeboden, met de bedoeling dat één van beide behouden zou blijven.
tv5 - De protestantse reformatie die splitsing van het christendom in West-Europa tot gevolg had
tags: #belijdenis #cgk #kapelle