De Doopsgezinde kerk in Aldeboarn, ook wel bekend als de Doelhofkerk, heeft een rijke geschiedenis die teruggaat tot 1759. Gelegen aan het riviertje de Boarn, is de kerk met name beroemd om zijn plafondschilderingen en het gerestaureerde "van Dam" orgel uit 1779. De markante scheve kerktoren van Aldeboarn trekt al van oudsher de aandacht van voorbijgangers, zoals te zien is vanaf de A32 bij de afslag Akkrum/Aldeboarn.
De Toren en een Oude Anekdote
De kerktoren van Aldeboarn is niet altijd scheef geweest. Een anekdote vertelt over een blikseminslag in 1723, die de toren van de toenmalige turfstenen kerk uit de 13e eeuw trof. De inwoners van Aldeboarn, de 'Boarnsters', wilden de hoogste toren van Friesland bouwen, die destijds in Tzum stond. Ze gingen de Tzumse toren opmeten, maar werden om de tuin geleid door de Tzummers, die een stuk van het touw afsneden terwijl de Boarnsters een glaasje dronken. Dit resulteerde in de bijnaam "Tuorkemjitters" (torenmeters) voor de inwoners van Aldeboarn. Mogelijk heeft dit avontuur, en het "te diep ingeken" glaasje, gevolgen gehad voor de latere bouw van de toren, wat zou kunnen verklaren waarom deze scheef staat.
Op een brug over de Boarn is het wapenschild te zien van de voormalige gemeente Utingeradeel, die van 1818 tot 1984 heeft bestaan.
Het "van Dam" Orgel
Het orgel van de Doopsgezinde kerk in Aldeboarn, gebouwd door Bakker & Timmenga te Leeuwarden in 1779, is een belangrijk onderdeel van het kerkelijk erfgoed. Het orgel is een eenklaviers instrument met twee aparte windladen, elk met een eigen afsluiting die met een trede aan weerszijden van het pedaalklavier te bedienen is. De laden liggen op gelijke hoogte, met lade 1 vooraan, vlak achter het front, en het klavier links van het front.
In 1938 vond een restauratie plaats door N.A. van Dam. Hierbij werd de Roerfluit 8 op lade 1 vervangen door de Holpijp 8 van lade 2. De Viola 4 werd gewijzigd in een Roerfluit 4, met pijpwerk van de Roerfluit 8. Op lade 2 werd de Bourdon 16 gewijzigd in een Quintadeen 16. In 1986 werden de windladen opnieuw gerestaureerd door Bakker & Timmenga.
Doopsgezinde Gemeenten in Aldeboarn
De geschiedenis van de Doopsgezinde gemeenten in Aldeboarn is complex, met de aanwezigheid van meerdere stromingen en gemeenten door de eeuwen heen.
Vroege Anabaptisten en de Eerste Schuilkerk
Al lang voor de Reformatie waren er Anabaptisten of Wederdopers in Aldeboarn. In 1549 werden de broers Eelke en Feye gevangen gezet, gemarteld en vermoord in Leeuwarden, wat erop kan wijzen dat er toen al een kleine gemeente bestond. In 1574 werd Reytze Ayesz vermoord vanwege zijn geloof. Het eerste bekende schuilkerkje (Fermanje) dateert uit 1612. Het huidige gebouw aan Doelhof 7, met het gebouw erachter, vormde de eerste Menisten kerk.
Gerben Thomas de Jong en de Gesplitste Gemeente
Gerben Thomas de Jong was een invloedrijk figuur in Aldeboarn, niet alleen als eigenaar van een brouwerij en café, maar ook als commandeur van de walvisvaart en lekepreker in de Menisten gemeente. Het verhaal gaat dat hij hout uit Amsterdam liet verschepen voor de bouw van een houten gewelf in de kerk, om de voorganger beter verstaanbaar te maken. Toen hij terugkeerde van de walvisvaart, bleek er echter onenigheid te zijn ontstaan. Uiteindelijk verliet Gerben Thomas de gemeente met 50 aanhangers en stichtte een tweede gemeente, genaamd 'Doopsgezinde Gemeente Het Nieuwe Huis'. De achtergebleven gemeente noemde zich voortaan 'Doopsgezinde Gemeente Het Oude Huis'.
De kerken van "Het Oude Huis" en "Het Nieuwe Huis"
De Doopsgezinde Gemeente Het Nieuwe Huis bouwde een kerk aan 'e Weaze, waar in 1738 de eerste dienst werd gehouden. Duidelijk is dat de kerk uit 1738 vermoedelijk een van de oudste kerkgebouwen is die in Nederland in gebruik is geweest bij de Gereformeerde Kerken. In 1882 werd hier een orgel geplaatst, gebouwd door Bakker & Timmenga uit Leeuwarden. In 1857 werd dominee Klaas Roelofs Schuiling predikant van "Het Oude Huis" en vanaf 1882 ook consulent bij "Het Nieuwe Huis".
De Vereniging van de Doopsgezinde Gemeenten
Na jarenlange pogingen tot vereniging, werd op 12 december 1886 de akte van vereniging opgemaakt. Dominee Schuiling speelde hierin een beslissende rol. De nieuwe gemeente ging verder onder de naam "Vereenigde Doopsgezinde Gemeente het Oude- en het Nieuwe Huis te Oldeboorn". De diensten werden voortaan gehouden in de kerk aan de Andringastrjitte. De kerk aan de Weaze uit 1738 werd verkocht aan de "Christelijke Afgescheidene Gereformeerde Gemeente" in Aldeboarn. In 1889 telde de Verenigde Mennisten Gemeente 500 leden, waarmee het de grootste kerkgemeenschap in het dorp was. In 1966 ging de gemeente een federatie aan met zes omliggende gemeenten in de "Federatie zeven Gemeenten". Op 16 september 2001 werd de eenwording van de "Doopsgezinde Gemeente Mid Fryslân" gevierd. De kerk aan de Andringastrjitte wordt sinds 2007 niet meer voor kerkdiensten gebruikt en heeft nu een culturele bestemming.
De Christelijke Afgescheidene Gemeente
De Christelijke Afgescheidene Gemeente in het Friese Oldeboorn (nu Aldeboarn) werd op 18 december 1857 geïnstitueerd. Voordat er een eigen gemeente was, gingen veel Oldeboornsters naar de diensten in het nabijgelegen Tjalleberd. De erkenning van de Afgescheiden Gemeente van Tjalleberd in 1843 wakkerde de wens aan om ook in Oldeboorn een erkende kerkelijke gemeente te verkrijgen.
Stichting en Vroege Jaren
Na erkenning door de regering in 1860, telde de gemeente van Oldeboorn aanvankelijk slechts 20 belijdende leden. Men was aangewezen op de diensten van classispredikanten en preeklezers. In het begin was er onenigheid tussen preeklezer Freerk Elzinga en diaken Gerlof Smit, wat leidde tot een conflict dat uiteindelijk door de classis werd beslecht, waarbij Elzinga als schuldige werd aangewezen.
Groei en Nieuwe Predikanten
Met de vestiging van Willem Geert Visser in 1861, een man met bijzondere gaven, bloeide de gemeente op. Hij trad op als oefenaar en kreeg toestemming om als "lerend ouderling" op te treden. In 1865 kon de gemeente eindelijk een eigen predikant beroepen: ds. J. ter Burg. Onder zijn leiding groeide de gemeente van twintig naar vijftig belijdende leden. Na zijn plotselinge overlijden in 1869, ging de gemeente een combinatie aan met de kerk van Terwispel, en werd ds. J. Miedema beroepen.
Diverse predikanten hebben de gemeente daarna gediend, waaronder ds. T. Dalhuijsen, ds. W.T. Nijenhuis, ds. O.J. Geerling, ds. J. Dekker, ds. F. Bruinsma, ds. J. Tangsma, ds. C.W. de Vries, ds. H. Hasper en ds. F. Dresselhuis. De gemeente is relatief kort vacant geweest, hoewel er veel bedankjes werden ontvangen bij het beroepingswerk.
Veranderingen en Fusies
In 1869 werd de naam van de kerk gewijzigd van "Christelijke Afgescheidene Gemeente" in "Christelijke Gereformeerde Gemeente", na de hereniging van de "Christelijke Afgescheidene Kerk" en de "Gereformeerde Kerk onder het Kruis". In 1892 volgde de naamswijziging naar "Gereformeerde Kerk" na de landelijke fusie tussen de "Christelijke Gereformeerde Kerk" en de "Nederduitsche Gereformeerde Kerk".
Vanaf de jaren '70 van de twintigste eeuw ontstond er steeds meer samenwerking tussen de Hervormde Gemeente en de Gereformeerde Kerk in Aldeboarn, met gezamenlijke activiteiten en diensten. In 1973 werd besloten om met één predikant verder te gaan. Na het vertrek van ds. J. Bakker in 1984 ontstond een gezamenlijke kerkenraad. In 1992 werd de gereformeerde "Weazekerk" verkocht, en werden de kerkdiensten voortaan gehouden in de voormalige hervormde Doelhôftsjerke.
Nieuwe Bestemmingen voor Kerken
De kerkgebouwen in Aldeboarn hebben door de jaren heen verschillende bestemmingen gekend. De kerk aan 't Noard is afgebroken. Een kerk gebouwd in 1863/65 aan de Gele Eker werd in 1956 gesloten, verkocht en verbouwd tot een timmermanswerkplaats en een doe-het-zelfzaak. Een nieuwe kerk werd in 1956 gebouwd door werkstudenten uit diverse landen.
In 2005 vormden een zevental Doopsgezinde gemeenten de Doopsgezinde Gemeente Mid-Fryslân. Vanwege de uitdagingen om zeven gebouwen in stand te houden, werden de vermaningen van Terhorne, Poppingawier en Irnsum gesloten en afgestoten. De vermaningen van Akkrum, Warga, Grouw en Oldeboorn werden ondergebracht in een stichting om te voorkomen dat ze definitief zouden verdwijnen. De laatste kerkdienst in de vermaning van Oldeboorn vond plaats op zondag 24 mei 2009, waarna het gebouw werd verkocht aan de Hervormde gemeente van Wartega en nu dienstdoet als consistorie.
Tsjerkepaad en Kerkgebruik
Tsjerkepaad, een initiatief om kerken open te stellen voor publiek, laat zien hoe kerken een nieuwe bestemming kunnen krijgen. De Doopsgezinde kerk van Aldeboarn dient nu als cultureel centrum. Andere voormalige kerken worden omgebouwd tot woningen, ateliers, of gebruikt voor culturele activiteiten en bijzondere diensten. De opening van Tsjerkepaad vindt plaats in de multifunctionele kerk Trinitas in Heerenveen. Tijdens dit evenement presenteren diverse kerken en gemeenschappen zich, en wordt de aandacht gevestigd op het behoud en hergebruik van kerken.
Het succes van Tsjerkepaad, met bezoekers uit binnen- en buitenland, toont de blijvende interesse in kerken vanwege hun bouwgeschiedenis, architectuur, orgels, genealogische waarde, of persoonlijke herinneringen. De openstelling van kerken, soms met meer dan 1000 bezoekers, benadrukt de rol die deze gebouwen spelen in de gemeenschap, zelfs als ze een nieuwe functie krijgen.
tags: #doopsgezinde #kerk #aldeboarn