De Doopsgezinde Kerk in de Noord-Hollandse plaats Enkhuizen, gelegen aan de Venedie, is sinds 1997 beschermd als rijksmonument, inclusief het interieur. Dit markante gebouw, opgetrokken in 1892, getuigt van de rijke geschiedenis en de architectonische waarde die kenmerkend is voor de doopsgezinde gemeenschap in Nederland.
Architectuur en Constructie
Het kerkgebouw is vrijstaand en wordt aan weerszijden geflankeerd door een steeg, met een tuin achter het pand. De buitengevels zijn opgetrokken uit rode bakstenen in waalformaat, gemetseld in kruisverband. De voorgevel is iets teruggeplaatst en wordt verlevendigd door een prominent naar voren uitstekend portaal, dat eindigt in een puntgevel met een tympaanvormige bekroning. De voordeur, met een halfronde boog, bevindt zich in de voorgevel van dit portaal.
De bakstenen van de gevels worden afgewisseld met zandstenen blokken rondom alle vensteropeningen. De plint is eveneens verfraaid met zandstenen lagen; zeven lagen baksteen worden afgewisseld door een laag zandsteen, in totaal drie van deze lagen. De dorpels zijn uitgevoerd in hardsteen.
Aan weerszijden van het portaal bevinden zich vensters met halfronde toppen, waarvan de stijlen zijn opgebouwd uit handvorm steen. Onder deze vensters loopt een cordonlijst die het gehele pand omringt. De vensters in de voorgevel zijn voorzien van glas-in-loodramen, die aan de buitenzijde zijn beschermd met kunststof voorzetramen. Geheel bovenaan de gevels is een decoratieve band aangebracht, bestaande uit bruin en geel geglazuurde bakstenen met een meanderend motief.
Het dak van de kerk is T-vormig, met een plat dak en rondom hellende dakvlakken, een vorm van een mansardekap. Het portaal is gedekt met een zadeldak. Op de hellende dakvlakken liggen Echtse pannen. Twee driehoekige dakkapellen doorbreken de hellende dakvlakken aan de voorzijde.
Interieur en Kunstschatten
Het portaal herbergt grenen deuren en een spiltrap die leidt naar het orgelbalkon. Achter een deur met een ionische pilasteromlijsting bevindt zich de kerkruimte. De originele houten vloer is behouden gebleven. De meeste kerkbanken zijn vervangen door stoelen, hoewel er nog enkele originele banken aanwezig zijn.
De kerkzaal is rechthoekig van vorm. Aan de lange westelijke muur bevindt zich het portaal, en aan de oostelijke muur, tegenover het portaal, zijn de preekstoel en de deuren naar de consistorie en vergaderruimten gesitueerd. Het plafond is gebogen en rust op een rondlopende lijst en houten schalken.
Het orgel is in 1910 geleverd door de firma L. Ypma & Co, de toenmalige bedrijfsnaam van Jos Vermeulen. Het orgelbalkon wordt ondersteund door consoles van blank Amerikaans grenen.
Een bijzonder kunstwerk in de kerk is de preekstoel, die dateert van vóór 1650. Deze preekstoel is rijkelijk versierd met houtsnijwerk, waaronder drie zeemeerminnen met dubbele staarten, twee draken en afbeeldingen van geteld geld. De preekstoel werd in 1984 verworven van de Hervormde Kerk van Appeltern. Het rugschot van de preekstoel is eveneens bewerkt.
De wanden van de kerk zijn witgepleisterd, met aan de onderzijde een groengeschilderde lambrisering. De ramen zijn voorzien van kleurloos glas, met uitzondering van de ramen in de voorgevel, die het oorspronkelijke lichtgekleurde glas-in-lood nog bevatten. Een decoratieve band met een meandermotief, bestaande uit bruine en gele geglazuurde klinkers, loopt langs de goot van de voorgevel.
Historische Context en Ontwikkeling
De geschiedenis van de doopsgezinde gemeenschap in Enkhuizen gaat terug tot de jaren zestig van de 16e eeuw, mede dankzij het zendingswerk van Lennaert Bouwens. In 1798 werd de eerste doopsgezinde kerk op deze locatie gesticht. Het huidige gebouw, opgericht in 1892, verving een oudere structuur en markeerde een nieuw hoofdstuk voor de gemeenschap. Tot 1892 kerkte men in een oude kerk die door het gemeentebestuur als gevaarlijk werd beschouwd en gesloopt moest worden.
Het ontwerp van de huidige kerk werd toegeschreven aan de architect van de gemeente Enkhuizen, U.J. Van der Meulen. Lange tijd werd aangenomen dat het een origineel ontwerp betrof, totdat restauratiewerkzaamheden aan het licht brachten dat enkele jaren voor 1891 de Doopsgezinde gemeente van Vlissingen een nieuwe kerk had laten bouwen. Hoewel de huidige kerk geen gelijkenis vertoont met de voormalige kerk van Vlissingen, die in 1942 door een bombardement werd verwoest, is de stijl van bouwen uniek.
De Doopsgezinde Kerk is van architectuurhistorische waarde en wordt beschouwd als een representatief voorbeeld van een neorenaissancistisch kerkje. De hoofdvorm en het interieur, met de aanwezige bankjes, het spreekgestoelte en de koperen luchter, zijn gaaf bewaard gebleven en vormen een beeldbepalend element in de straat.
De plaatsnaam Enkhuizen wordt voor het eerst vermeld in 1283. In de loop van de veertiende eeuw versmolten Enkhuizen en het nabijgelegen Gommerskarspel tot één nederzetting, die in 1356 stadsrechten verkreeg. Dit document vormde tot 1795 de basis voor het lokale bestuur. In maart 1811 verloren de stadsrechten definitief hun juridische geldigheid na de invoering van de rechterlijke organisatie naar Frans model.
De gereformeerde, later hervormde gemeente Enkhuizen vormde een zelfstandige kerkgemeente. De katholieken vielen onder verschillende staties, waarbij begin achttiende eeuw een deel overstapte naar de oud-katholieke Clerezie. Vanaf 1629 kende Enkhuizen ook een Lutherse gemeente. Inwoners van alle religieuze gezindten werden begraven in de gereformeerde kerken of aangrenzende begraafplaatsen. Huwelijken werden tot begin 1795 afgekondigd in de gereformeerde kerk, waarna andersdenkenden hun huwelijk wettigden voor de stedelijke rechtbank.
Doopsgezinden behoren tot een van de oudste evangelische bewegingen binnen het christendom. Hun geloof legt de nadruk niet zozeer op dogmatiek, maar op ethiek en het leven in navolging van Christus, gericht op een rechtvaardigere wereld. Predikanten fungeren primair als leraar en reisgenoot.
De GESCHIEDENIS van NEDERLAND in 4K!
tags: #doopsgezinde #kerk #enkhuizen