De geschiedenis van de Doopsgezinde gemeenschap in Nederland is rijk en veelzijdig, met een belangrijke rol voor haar predikanten. Deze pagina biedt een uitgebreid overzicht van de predikanten die de christelijke gereformeerde en andere kerken dienen of hebben gediend, inclusief hun relaties en andere predikanten na 1834. Daarnaast wordt ingegaan op de visuele representaties van de Doopsgezinden en de beschikbare archieven die deze geschiedenis documenteren.
Overzicht van predikanten en gemeenten
Op de website zijn gegevens geplaatst van predikanten en kandidaten, met een focus op de achttiende eeuw, maar ook van veel eerdere perioden is informatie te vinden. Er wordt voortdurend gewerkt aan een verdere voltooiing van deze gegevens. Van predikanten en gemeenten worden voornamelijk primaire gegevens vermeld, maar bij de dominee is te zien of er meer bijzonderheden zijn gevonden.
Predikantenlijsten en historische registers
U kunt op deze pagina de namen terugvinden van alle gemeenten en hun predikanten van de Gereformeerde Kerken (vanaf 1816 de Nederlands Hervormde Kerk genoemd) vanaf circa 1580 tot 1816 in Friesland. Dit is een bronbewerking van de predikantenlijst van Hervormde Gemeenten in Friesland (Register Romein) vanaf de Hervorming. U kunt zoeken op alfabetische volgorde van achternaam of plaatsnaam. Tevens zijn er twee pdf-bestanden met de boeken van ds. T.A. Romein; deel 1 (classis Leeuwarden resp. Franeker) en deel 2 (classis Sneek, Dokkum resp. Heerenveen).
Hieronder volgt een overzicht van enkele predikanten met vermelding van hun dienstjaren:
| Predikant | Periode |
|---|---|
| ds. H. | 1814-1843 |
| ds. H. Veenstra | 1844-1879 |
| ds. J. Huizinga | 1861-1863 |
| ds. A.W. Huidekoper | 1864-1868 |
| ds. J. Boetje | 1868-1871 |
| C.J. Bakker | 1871-1874 |
| ds. H. Koekebakker | 1876-1890 |
| ds. P.S. Bakels | 1879-1884 |
| ds. S.F. van der Ploeg | 1889-1919 |
| ds. R.S. Kuperus | 1919-1925 |
| ds. C.C. de Maar | 1925-1939 |
| ds. A. Vis | 1939-1942 |
| ds. K.T. Gorter | 1941-1946 |
| ds. J. Knot | 1942-1946 |
| ds. Th. v.d. Veer | 1947-1953 |
| ds. T. van Veen | 1951-1953 |
| ds. M.F. v.d. Velden-Bos | 1954-1958 |
| ds. J.J.J. van Sluijs | 1955-1959 |
| ds. T. v.d. Zwaag | 1958-1964 |
| ds. H. van Bilderbeek | 1960-1962 |
| ds. G. Reinhold-Scheuerman | 1964-1969 |
| ds. L. Koopmans | 1963-1967 |
| mej. G. van Zetten | 1969-1978 |
| ds. R. Kuitse | 1978-1984 |
| ds. Hylkema | 1984-1998 |
| ds. L.D.G. Knipscheer | 1999-2002 |
| ds. L. (van Wijk-)Hoekstra | 2003-2008 |
| ds. C. Duinkerken-Visser | 2008 - |
Archieven en bronnen
Diverse archieven documenteren de geschiedenis van de Doopsgezinden en hun predikanten. Deze bronnen bieden inzicht in lidmaatschappen, kerkelijke gemeenschappen en persoonlijke levens.
Doopsgezinde Gemeenten en hun archieven
Transcripties van het Evangelisch Luthers Lidmatenregister van Amsterdam (1809) en diverse registers betreffende kinderen in het Weeshuis van de Doopsgezinde Gemeenten bij het Lam en de Toren in Amsterdam (1677-1811) zijn beschikbaar. Verder vindt u het ‘dogtersboek’ (1717-1774) en het naamboek (1885-1946) van de Doopsgezinde Gemeente Emmerich vanaf 1659.
Doopsgezinde personen (Mennonieten of Mennisten) zijn verzameld uit een lijst van de burgervaandels van de stad Groningen uit 1659. Attestaties van Doopsgezinden te Leiden van 1673-1900 fungeren als bewijzen van lidmaatschap en goed gedrag, afgegeven door de Kerkenraad bij verhuizing of vestiging.
De geschiedenis in het kort van de Doopsgezinde Gemeente Rasquert met vermelding van namen is ook te vinden. Het Erfgoedcentrum van de Algemene Doopsgezinde Sociëteit (ADS) biedt ondersteuning bij vragen omtrent archieven van doopsgezinde gemeenten en particulieren.
Bio- en bibliografische gegevens van predikanten
Bio- en bibliografische gegevens omtrent overleden predikanten die vanaf eind 18e eeuw tot eind 20e eeuw de Doopsgezinde Broederschap in Nederland hebben gediend, zijn verzameld door vrijwilligers. Deze informatie, met daarin levensberichten, necrologieën, in memoriams, boeken, artikelen, prekenbundels en brieven, wordt zo mogelijk voorzien van portretten en zal in de loop der tijd verder worden uitgebreid.
In de lijst hieronder staan van A tot Z de namen van predikanten, aanklikbaar naar ‘sheets’ met basale informatie en verwijzingen naar meer bronnen:
- Bakker, Johannes Michiels (ca. ... )
- Bol, Klaas Pieters (ca. ... )
- Buruma, Ybele S.
- Cate, Herman Izaäk ten (ca. ... )
- Cleeff, Laurens J.
- Cleeff, Laurens van (ca. ... )
- Costers, Julian Hendrik (ca. ... )
- Cremer, Herman C.
- Franken, Henk J.
- Geuns, Matthias C.
- Groeneveld, Frits Ph.
- Jeeps, Ulbe H.
- Jonge, Auke F.
- Kalverboer, Simon (ca. ... )
- Kam, Adrianus J.
- Koning, Jan (ca. ... )
- Londo, Joke C.
- Luyt, Johanna M.
- Maakal, Wouter
- Martens (ca. ... )
- Moerbeek, Jacobus van (ca. ... )
- Nieuwenhuys, Benjamin (ca. ... )
- oosters-londo, marije j.c.
- Scherpenhuyzen, J.
- Schipper, C.A.
- Schopenhauer, W.
- Wittenberg, Thomas A.J.
Belangrijke archiefstukken en collecties
Het Allard Pierson in Amsterdam herbergt de Doopsgezinde Bibliotheek, een wereldwijd bekende verzameling van circa 16.000 drukken en 100 meter handschriften en archivalia. Deze collectie, in bruikleen gegeven door de Doopsgezinde Gemeente Amsterdam, wordt continu aangevuld met aankopen en schenkingen.
Een belangrijk deel van de collectie bestaat uit prekenarchieven, maar ook (familie)archieven met persoonlijk materiaal zijn aanwezig. Zo is op 13 december 2024 het archief van Johanna Kuiper (1896-1956), auteur, socialiste en feministe, overgedragen. Dit archief bevat 178 Duitstalige brieven die Kuiper schreef aan haar hartsvriendin Hilde Völger.
Op 7 februari 2025 is het familiearchief Craandijk overgedragen aan de Doopsgezinde Bibliotheek. Dit archief, dat generaties lang bewaard is gebleven, omvat documenten uit de periode 1772-1954 van en over de families Craandijk, Vissering, Van Coppenaal en andere aangetrouwde families.
Jacobus Craandijk (1834-1912), een doopsgezinde predikant, werd landelijk bekend door zijn beschrijvingen van wandelingen door Nederland. Het nieuw verworven archief Craandijk bevat materiaal dat aansluit op reeds bestaande collecties over Jacobus Craandijk in de Doopsgezinde Bibliotheek.
Het grootste deel van de circa 100 meter doopsgezinde archieven in het Allard Pierson bestaat uit handgeschreven preken(bundels) van Nederlandse doopsgezinde predikanten. Een van de oudere verzamelingen is afkomstig van Johannes Stinstra (1708-1790), predikant te Harlingen, wiens preken dateren uit de periode 1731-1778.
Visuele representaties van Doopsgezinden
De Nederlandse visuele cultuur is rijk aan representaties van de geschiedenis van de Nederlandse Doopsgezinden en Mennonieten. Deze afbeeldingen variëren van polemische afbeeldingen van de "Naakte Lopers" en gewelddadige opstanden van Wederdopers op de straten van Amsterdam tot scènes van vrome Mennonitische doopceremonies in de Singelkerk en portretten van respectabele predikanten.
Deze afbeeldingen maken gebruik van specifieke iconografische tropen en compositiebenaderingen om bepaalde verhalen over deze minderheidsgeloofsgemeenschap op te bouwen, te versterken of uit te dagen. In een workshop worden deelnemers bekend gemaakt met druktechnieken en verbeteren ze visuele kunstanalysevaardigheden, terwijl ze de complexe geschiedenis van het Nederlandse Anabaptisme verkennen.
Vondst in Maastrichtse kerk is waarschijnlijk skelet van wereldberoemde musketier d’Artagnan
Verklarende woordenlijst van afkortingen en bronnen
Hieronder volgt een overzicht van veelgebruikte afkortingen en bronnen in relatie tot doopsgezinde geschiedenis:
- A.D.S.: Algemene Doopsgezinde Sociëteit (landelijk coördinerend lichaam sinds begin 19e eeuw)
- A.D.W.: Algemeen Doopsgezind Weekblad - opvolger van ‘De Noodbrug tusschen Nederlandsche Doopsgezinden’ (vanaf oktober 1946)
- Apparaat Laurens: Documentatiebestand met gegevens over overleden doopsgezinde predikanten, opgezet door ds. Leo Laurense.
- Bie/Loosjes (ook: Biogr Wb): Biographisch Woordenboek van Protestantsche Godgeleerden in Nederland (6 delen)
- BLNP (ook: Biogr Lex): Biografisch lexicon voor de geschiedenis van het Nederlands protestantisme
- Blok/Molhuysen (ook: NNB Wb.): Nieuw Nederlandsch biografisch woordenboek (10 delen)
- D.B.: Doopsgezinde Bijdragen (1861-1919) en Doopsgezinde Bijdragen nieuwe reeks (vanaf 1975)
- DBNL: Digitale Bibliotheek van Nederlandse Letteren
- D.D.C.: Doopsgezind Documentatie Centrum. Verwijst ook door naar dbnl en google books
- DGNL: Doopsgezind NL - opvolger van Algemeen Doopsgezind Weekblad (vanaf januari 2006)
- D.J.: Doopsgezind Jaarboekje (1902-1943; 1949-2023)
- gameo: online versie van (gedrukte) Mennonite Encyclopedia (gameo.org)
- K.B.: Koninklijke Bibliotheek
- M.E. / ME: ‘The Mennonite encyclopedia : a comprehensive reference work on the Anabaptist-Mennonite movement’
- Mij. Ned. Lett.: (Levensberichten in) Jaarboek van de Maatschappij der Nederlands(ch)e Letterkunde
- Noodbrug: De Noodbrug tusschen Nederlandsche Doopsgezinden - opvolger van ‘De Zondagsbode, doopsgezind weekblad’ (juni 1945 tot september 1946)
- S.K. / SK: Springer & Klassen: samenstellers van de ‘Mennonite Bibliography, 1631-1961’
tags: #doopsgezinde #predikanten #foto